जून 11, 2026

writingDetail.created_by
By: मोहन शरमा

रिशतिआं दी महत्तता

मनुख्खी ज़िंदगी नूं तिंन पड़ावां विच्च वंडिआ गिआ है, बचपन, जवानी अते बुढापा। अकसर तिंन पड़ावां नूं पार करन उपरंत मौत ज़िंदगी दे दर ’ते दसतक दिंदी है। आम देखिआ गिआ है कि विअकती दे पहिले अते दूजे पड़ाअ तां धिआन विच्च रहिंदे हन अते जिऊंदे जीअ तीजे पड़ाअ बुढापा अते चौथे पड़ाअ मौत उहदे चेतिआं विच्चों मनफ़ी रहिंदी है। उहदे इह तां चेतिआं विच्च ही नहीं रहिंदा कि इस खूबसूरत धरती दे असीं महिमान हां, मालक नहीं। दरअसल मलकीअत दा हक्क जिताउण खातर ही विअकती लोभ-लालच, हउमैं, सवारथी अते निज्ज तों निज्ज तक दी ज़िंदगी दा सफ़र तैअ करदा है। छोटी छोटी गल्ल ’ते तकरार, लैण-देण पिछ्छे झगड़े, ज़मीन-जाइदाद दी वंड वंडाई समें लड़ाईआं आम ज़िंदगी दा हिस्सा बण गए हन। कईआं दी तां सारी उमर ही मुकद्दमे बाज़ी विच्च लंघ जांदी है अते ज़िंदगी जिऊण दा चाअ, सलीका अते नैतिक कदरां कीमतां नूं भुल्ल के कचहिरीआं विच्च वकीलां दे आले दुआले जां फिर पेशी भुगतण दे चक्कर विच्च जज्ज दे अरदली दी अवाज़ सुणन विच्च ही लंघ जांदी है। इंज मोह-माइआ दे लालच विच्च असीं खून दे रिशतिआं नूं वी कलंकत कर दिंदे हां। कई थां जाइदाद पिछ्छे पुत्त वल्लों बाप दा कतल, भरा वल्लों भरा दा कतल, किसे रिशतेदार दा कतल करके उमर दा बाकी हिस्सा जेल्हां विच्च गुज़ारना पै जांदा है। कतल कीता किसदे पिछ्छे? कतल करके खट्टिआ की? जिहड़ी जाइदाद पिछ्छे इह घिनाउणी वारदात कीती, उस नूं हिक्क ’ते धरके कौण नाल लै के जावेगा? इनहां सवालां दा जवाब गुनाह करन वाले नूं बाअद विच्च पछतावे दे रूप विच्च ही मिलदा है। पिछले दिनीं इक्क परिवार दे मुखी नें पालतू कुत्ता खरीद के लिआंदा। पिंड दे दो तिंन भूतरे नौजवानां नें उह पालतू कुत्ता उस कोलों धक्के नाल लैण दी मंग कीती। उसदे नांह विच्च जवाब देण ’ते उस नूं अते उसदी पतनी नूं मौत दे घाट उतार दित्ता। उनहां नूं मारन उपरंत आप फरार हो गए। इंज गाजर मूली दी तरहां वढ्ढ के मनुख्खता दा घाण कीता जा रिहा है। इंज ही परिवार दे मैंबरां नें जाइदाद पिछ्छे घर दे बज़ुरग नूं मार के लाश नहिर विच्च रोहड़ दित्ती सी अते फिर थाणे जाके घर दे बज़ुरग दी गुंमशुदगी दी रिपोरट वी लिखवा दित्ती सी। पर मरन वाले बज़ुरग नें नेड़े ही रहिंदे आपणे छोटे भरा कोल दो दिन पहिलां आपणा दुख्ख दस्सदिआं किहा सी कि मैनूं डर है, किते घर दे मैनूं मार ही नां देण। छोटे भरा नें वड्डे भरा नूं मारन वाले परिवार संबंधी थाणे सूचना देके उनहां नूं जेल्ह भिजवाइआ सी। इंज दे लालच वस्स हो के ही जित्थे मनुख्खता दा घाण हो रिहा है, उत्थे ही नफ़रत दी दिवार खहड़ी करके रिशतिआं नूं कलंकत वी कीता जा रिहा है। इंज खुदगरज़ी दी लपेट विच्च आके खून दे रिशतिआं विच्च कुड़त्तण अते नफ़रत दी दिवार खहड़ी हो रही है।

इक्क रिशते साडे खून दे हन, दूजे रिशते साडे साक सबंधीआं नाल बणे होए हन अते तीजे रिशते दोसती वाला हत्थ वधाके असीं आप सिरजदे हां। सिआणा, सूझवान अते दूर अंदेशी इनहां तिंनां तरहां दे रिशतिआं दी अहिमीअत नूं समझदा होइआ रिशतिआं नूं मोह, अपणत्त अते सतकार दे पाणी नाल सिंजदा है। खून दे रिशतिआं अते बाकी रिशतिआं दी गंढ किस तरहां पीडी रख्खणी है, इस संबंधी इक्क छोटी जिही कहाणी चेते आ रही है:

इक्क विअकती आपणी पतनी नाल कार विच्च सफ़र कर रिहा सी। उनहां दी अठ्ठ कु वरहिआं दी इकलौती धी वी उनहां दे नाल सी। राह विच्च सड़क दे किनारे इक्क बारहां-तेरहां वरहिआं दी कुड़ी रेहड़ी ’ते तरबूज़ रख्ख के वेच रही सी। कार विच्च बैठिआं लड़की दी नज़र तरबूज़ वाली रेहड़ी ’ते पई अते उसने तरबूज़ लैण दी ज़िद कीती। लड़की दी मंग नूं मुख्ख रख्खदिआ कार रोकी गई। लड़की दी मां नें रेहड़ी वाली कुड़ी नूं बुलाके पुछ्छिआ, “किवें लाइऐ तरबूज़?” उसने जवाब दित्ता, “पंजाह रुपए दा इक्क तरबूज़ है। जिहड़ा मरज़ी लै लवो।” लड़की दी मां तरबूज़ दे तीह रुपए देण दी ज़िद कर रही सी। कुड़ी दी मां नें घट्ट पैसे देण दे लालच विच्च किहा, “इह तेरी छोटी भैण वरगी है, इह तरबूज़ लैण लई ज़िद कर रही ऐ। इक्क तरबूज़ दे दे।” कुड़ी दी मां नें सोचिआ कि भैण कहिण ’ते उह घट्ट पैसे लै लवेगी। लड़की नें रेहड़ी तों इक्क तरबूज़ चुक्किआ। अठ्ठ वरहिआं दी कुड़ी जदों चाअ नाल तरबूज़ फड़न लग्गी तां उसदे हत्थ विच्चों तरबूज़ हेठां डिग पिआ अते डिगदिआं ही उसदे दो तिंन टुकड़े हो गए। तरबूज़ वेचण वाली कुड़ी नें किहा, “कोई गल्ल नहीं, मैं होर तरबूज़ दे दिंदी हां।” अंदर बैठी कुड़ी दी मां सोच रही सी कि मेरी कुड़ी तों ही हेठां तरबूज़ डिगिआ है, हुण दुग्गणे पैसे देणे पैणगे। कुड़ी नें दूजा तरबूज़ बड़े पिआर नाल कुड़ी नूं दे दित्ता। जदों उसदी मां पैसे देण लग्गी तां रेहड़ी वाली कुड़ी नें बहुत ही अपणत्त नाल किहा, “तुसीं आप ही तां किहा है कि भैण नूं तरबूज़ दे दे। भला भैण नूं तरबूज़ दे के मैं पैसे किवें लै लवां? जित्थे इस तरहां दा रिशता होवे, उत्थे पैसिआं दा की कंम? इह सभ कुझ मेरी मां दी सिख्खिआ है।”

कार वाली औरत नूं उस लड़की दे बोलां नें झंजोड़ दित्ता। उह कार तों हेठां उत्तरी। उसनूं बुक्कल विच्च लैंदिआं आपणी बांह विच्चों सोने दा कंगण लाह के उसदी बाह विच्च पाउंदिआं किहा, “जद तूं मेरी धी नूं भैण समझिआ है, फिर तूं मेरी धी लग्गी। इह कंगण मैं आपणी धी नूं दे रही हां।”

तरबूज़ वेचण वाली कुड़ी नें किहा, “इह कंगण बहुत महिंगा है, इह मैं नहीं लै सकदी।”

औरत नें डाढे ही मोह नाल किहा, “तूं आप ही तां किहा है कि जित्थे रिशता होवे, उत्थे पैसे दी कोई वुक्कत नहीं हुंदी। बस्स धीए, रख्ख लै इह।”

कार विच्च बैठा औरत दा पती इह सभ कुझ देख के मुसकरा रिहा सी। उसने कुझ पल सोचण तों बाअद आपणे वड्डे भरा नूं फोन कीता, “वीरिआ, जिहड़ा मैं जाइदाद दे संबंध विच्च थोडे विरुध्ध केस कीता होइआ है, उह मैं वापस लै रिहा हां। मैनूं मेरा भरा चाहीदा है, जाइदाद नहीं।”

अग्गिउं उसदे वड्डे भरा दी अपणत्त भरी आवाज़ आई, “छोटू, आपां तां मिलण नूं वी तरस गए। कल्ल्ह नूं घर भरजाई अते बेटी नूं नाल लैके आवीं। इकठ्ठे रोटी खावांगे।”

गल्लां करदिआं दोनां दीआं अख्खां विच्चों अत्थरू उम्मड आए।

दरअसल सिआसतदान जदों सत्ता विच्च आउंदे हन तां उह सत्ता दे हंकार विच्च रिशतेदारां अते दोसतां मित्तरां तों दूरी बणा लैंदे हन। उनहां नूं चिंता हुंदी है कि इह सारे मुफ़तख़ोरे हन अते इनहां तों मैं की लैणा है। इही सोच बहुत सारे उच्च अधिकारीआं दे वी अंग संग हुंदी है। पर उह इह भुल्ल जांदे हन कि:

येह दबदबा, येह हकूमत, येह नशा-ए-दौलत,

किराएदार हैं, घर बदलते रहिते हैं।

अजिहे विअकती हउमैं दा शिकार होके समाज, रिशतेदारां अते दोसतां-मित्तरां नालों टुट्ट जांदे हन अते सत्ता विच्च होण कारन खुदगरज़ अते चापलूसां विच्च घिरके उनहां दे पैर वी धरती तों गिठ्ठ कु उप्पर ही हुंदे हन। दरअसल जिहड़े विअकती आपणीआं जहड़ां नाल जुड़के नहीं रहिंदे, उनहां दा भविख्ख धुंदला ही हुंदा है। अजिहे विअकती जदों सत्ता तों वांझे हुंदे हन जां अधिकारी जदों सेवा तों मुकत हुंदे हन तां उह इकल्लता दा शिकार हो के मानसिक तौर ’ते उख्खड़े उख्खड़े जिहे रहिंदे हन। दोसतां अते रिशतेदारां तों पहिलां ही दूरी बणाके रख्खी हुंदी है। इंज उह डिपरैशन दा शिकार हो जांदे हन। अजिहे विअकतीआं दी छेती ही मंजे नाल सांझ पै जांदी है अते उह बीते समें नूं याद करके झुरदे रहिंदे हन। अजिहे विअकतीआं दे दर वी दसतक तों सख्खणे रहिंदे हन।

* * * * *