मई 22, 2025

writingDetail.created_by
By: डा਼ गुरबखश सिंघ भंडाल

रुस्सिआ नां करो यारो!

रुस्सिआ नां करो यारो, नदी किनारे रुख्खड़े हां पता नहीं कदों साह ही रुस्स जाण। रुस्सिआं-रुस्सिआं सदा लई विछ्छड़ जाणा बहुत ही असहि हुंदा जिऊंदिआं लई किउंकि सदा लई विछ्छड़ गए रुस्से होए नूं तुसीं कदे नहीं मना सकदे। तुर जाण वाला पता नहीं आपणिआं नूं मनाउण दीआं किंनीआं सध्धरां मन विच्च दबाई सदा लई अख्खां ही मीट गिआ होवेगा।

बंदे कोलों आपा ही रुस्स जावे तां पल्ले विच्च रहिंदा ही की है? मर जांदी है उस दी धड़कण ते जीअ अते किसे नूं वी नहीं सुणदी उस दे साहां विचली सी। चाअ रुस्स जांदे तां बंदा पतझड़ी बिरख बणदा, फुल्ल अते टाहणीआं तों विरवा पत्तिआं तों सख्खणा, महिक विहूणा। बिन छावां तों सिरफ़ साहां दी रूह हीण डफली खड़कदी।

शफ़ा रुस्सदी तां सिहतयाबी खुसदी, लग्ग जांदा असाध रोग अते फिर बंदे नूं मौत मंगिआं वी नहीं मिलदी।

सांझ रुस्स जावे तां बंदा तनहाई विच्च ही ख़ुद नूं मरनहारा कर लैंदा। कदे इकलापा हंढाउंदे सज्जणां नाल कुझ पल सांझे करना, देखणा उह फिर इकल्ले रहिंदिआं वी इकल्ले नहीं होणगे।

पिआर रुस्स जावे तां बंदा ख़ुद नूं किसे कमरे विच्च कैद कर आपणी होणी नूं हत्थीं ही विहाज लैंदा है किउंकि पिआर बिनां किसे दा जीणा वी की जीणा। इह तां आपणे हत्थीं आपणा लहू पीणा अते नां चाहुंदिआं वी थीणा अते साहां दी तंद कतीणा हुंदा। अजिहे लोक बिमारी तों नहीं, पिआर-पिआस नाल ही तड़फ़ के मर जांदे हन। मरहम रुस्सदी है तां ज़ख़म कदे नहीं भरदे। सदा चसकदे, रिसदे अते किसे मोहवंती पलोसणी दी आस विच्च आख़री साह तीक ख़ुद नाल जंग करदे।

मित्तर रुस्स जावे तां रुस्स जांदा मित्तर-मोढा जिस ’ते सिर रख्ख के दरद कोई फरोले अते दुख्खां दे मारे नूं पीड़ा तों राहत मिले। खूह रुस्स जावे तां ख़ाली टिंडां दी चीस फ़िज़ा नूं चीर जांदी अते सुक्का होइआ तल जीवन-आसथा लई आख़री हिचकी बणदा। काइनात रुस्स जावे तां हहड़, भूचाल, बरफ़ीले तूफ़ान अते वा-वरोले, लावे अते कहिरां दी तपश कहिर बण के मनुख्ख नूं उस दी औकात दिखाउंदी। हवेली रुस्स जावे तां ख़ाली खुरलीआं अते सख्खणे किल्लिआं नूं देख के इंझ जापदा जिवें लवेरीआं मझ्झां ते गावां, बलद अते झोटे, कट्टे-कट्टीआं जां वछ्छे-वछ्छीआं नूं काल निगल जांदा अते इसदी वीरानगी विच्च कुझ वी जीवंत नहीं दिसदा।

खेत रुस्स जांदे तां निआईंआं रक्कड़ बणदीआं, फ़सलां दी बजाए उग्गदीआं खुदकुशीआं अते सहिक जांदा किआरिआं नूं सिंजण वाला पाणी अते आडां विचले पाणी दा वेग आपणी मौते मर जांदा। बहार रुस्स जावे तां चमन उज्जड़दा, टाहणीआं ’ते फुट्टण वालीआं करूंबलां दा हो जांदा कुख्ख विच्च कतल अते पतझड़ ला लैंदी सदीवी डेरा। कमरे रुस्सदे तां इसदी फ़िज़ा मसोसी जांदी, धुप्प सहिम जांदी अते इसदी सुंन विच्च घर, घर नां हो के मकान बण जांदा अते निक्के निक्के टोटिआं विच्च तकसीम हो जांदा। घर रुस्स जांदा तां कंधां नूं खा जांदा कल्लर, जाळिआं दा जंगल छत्तां नूं लुकोंदा, कंधां तों लत्थदे लिउड़, खोड़ां विच्च उग्गदे पिप्पल ते बोहड़, बनेरिआं ’ते बुझ्झीआं होईआं अध्ध जलीआं मोमबत्तीआं अते आळिआं विच्च हवांकदी सुक्के चिराग़ां दी हूक।

घर वालिआं दी गुफ़तगू रुस्स जावे तां पैदा होई ख़ामोशी घर विचली अपणत्त, सहियोग, सहिचार, सकून अते सुखन चट्टम जांदी है। पलंघ ’ते लेटे दो प्रेमीआं विच्च जदों मोह-मुहब्बत रुस्सदी तां निघ्घी गलवक्कड़ी धाहीं रोंदी अते सेज रूपी रांगला पलंघ हउके भरदा।

वे सज्जणा! ज़रा सुण के जावीं,

रुस्सिआ नां कर यार

रुस्सिआं रुस्सिआं जे साह वी रुस्स गए

तां यारी जाणी हार।

बस्स वी करदे यार

मूंह फुलाई बैठे रहे तां

बोलां देणा दुरकार।

ज़िद्द वी छड्ड हुण यार

ज़िद्द ज़िद्द विच्च हो जाणा

चावां दा नर-संघार।

भुल्ल वी जा हुण यार

भुल्ल के ही तां नवींआं यादां

बणना मन-बहार।

आखे वी लग्ग यार

अड़ीआं विच्च खुर नां जावे

सांझां दा किरदार।

चुप्प नूं तोड़दे यार

बोलां बाझों किंझ करेंगा

सध्धरां दा इज़हार।

सुंन पिघला दे यार

सुंन-समाधी जे नां तोड़ी तां

पथराअ जावेगा पिआर।

ग़ुस्सा छड्ड दे यार

रोसे, शिकवे ते गिलिआं दा

चुक्क नहीं होणा भार।

आ गल्ल मिलीए यार

रूहां दी राहदारी दे लई

जोड़ीए दिलां दी तार।

यारा! जे कलम रुस्स जावे तां ख़ाली वरकिआं ’ते फैली होई अमूरत लिखत नूं पहड़न लग्गिआं, अंतरीव वी चीख़ण लगदी। जदों अख्खां विचले अत्थरू रुस्स जांदे तां नैणां विच्च जंमे होए हंझूआं दी इबादत पहड़दिआं पहड़दिआं, बंदा ख़ुद नूं ही वसार दिंदा। जदों शबदां कोलों अरथ रुस्सदे तां चानण विहूणे हरफ़ां दी धूणी बाल के वी किसे सेक दी आस रख्खणा अकारथ हुंदा। जे दीदिआं विच्च ठहिरे सुपने ही रुस्स जाण तां मंज़लां दे सिरनाविआं दी सार कौण लवेगा अते बिन-सिरनाविओं कोई वी कदे वी किसे टिकाणे ’ते नहीं पहुंचदा।

जे पैरां विच्च उग्गण वाला सफ़र ही रुस्स जावे तां पैर कदे वी किसे सफ़रनामे दे सिरजक नहीं हो सकदे। जे शबद ही रुस्स जाण तां शबद-जोत नूं आपणी रूह दे विहड़े धर, किसे किसम दी लोअ दी आस रख्खणा मन दा भरम ही हुंदा। जे चेतना रुस्स जावे तां चिंता, चिंतन, जां फ़िकरमंदी नूं मसतक विच्च किवें उगाइआ जा सकदा, वैरानी धरती कदे वी ज़रखेज़ नहीं हो सकदी।

जे आवेश ही रुस्स जावे तां किसे लिखत दे उदे होण नूं किआसणा, किसे फोके दिलासे तों इलावा कुझ नहीं हुंदा। जे रूह ही रुस्स जावे तां जिसमानी तंदरुसती अरथहीण। याद रख्खणा! जे रूह राज़ी तां बंदा सच्चीं मुचीं राज़ी, अते रब्ब वी राज़ी किउंकि रब्ब वी तां बंदिआं विच्च ही वसदा,

कई वार तां इंझ वी हुंदा कि,

मैं वी रुस्सिआ ते उह वी रुस्सिआ

ते हो गई जग-हसाई।

किस नूं, कौण मनावे सोचदिआं,

सारी उमर लंघाई।

नां बांहां नूं बांहां मिलीआं

नां भावां तीक रसाई।

ग़म, पीड़ा ते दुख्ख-दरदां दी

कीती असां कमाई।

नां सुपनिआं गलवक्कड़ी पाई

नां चावां महिंदी लाई।

नां इक्क दूजे दीआं गल्लीं

हां विच्च हां मिलाई।

रुस्सिआं रुस्सिआं बीत चल्ली ए

उमरां दी तनहाई।

आ सज्जणा! सीने नाल लग्ग जा

छड्ड वी दे रुसवाई।

बचदे साहीं, वित्थ-विरलां दी

कर लईए भरपाई।

रुस्सदे सिरफ़ उही हन जो ख़ुद नूं नफ़रत करदे हन। आपणी उत्तमता दा झंडा लहिराउणा चाहुंदे। आपणी हउमै ते हंकार विच्च सड़दे, धुखदी धूणी वरगे जो ख़ुद वी भसम हुंदे अते आले-दुआले नूं वी सवाह करदे। जे भाशा ही रुस्स जावे तां बौणी कविता, कहाणी, गीत, ग़ज़ल, नाटक जां वारतिकी टोटकिआं विच्च समें दे सच्च अते दरद नूं समाउण दी सोझी कित्थों आवेगी?

जे आपा ही रुस्स जावे तां बंदे दे पल्ले विच्च कुझ नहीं रहिंदा, सिवाए साहां नूं पूरे करन दी मजबूरी। रुस्सिआ होइआ सज्जण आपणे मित्तर दी अरथी नूं मोढा तां दे सकदा है पर उस दे जिउंदे जीअ मन-मुटाव, रोसिआं अते शिकविआं नूं दूर नां करन दा दरद, उस दे साहां नूं वी सिउंक बणा दिंदा। अरथी तां बोलदी नहीं फिर बोल के रुसवाई किंझ दूर कीती जा सकदी। उस नें आपणे मित्तर दी अरथी दे नाल नाल ख़ुद दी अरथी वी आपणे मोढिआं ’ते चुक्की हुंदी।

रुस्से होए बच्चे आपणे मां-बाप दीआं अंतिम रसमां विच्च शामल हो के, गैर-हाज़र ही हुंदे। उनहां दे अंदरला रोसा ते साड़ा, चिता नूं लांबू लाउंदिआं वी, आपणे अंदर इक्क सिवा बालदा जिसदे सेक विच्च उह ख़ुद ही राख हो जांदा। रुस्स के वध जांदीआं दूरीआं जिनहां नूं भरना बहुत औखा। इह दूरीआं फिर जान दा ख़ौअ बणदीआं। साडे कोलों चाअ रुस्स जांदे ते असीं जिऊणा ही भुल्ल जांदे। इह भुल्ल नूं बख़शाउणा डाढा कठन। फिर इही भुल्ल साडी अरथी नूं सभ तों पहिलां मोढा दिंदी।

जदों सुपने रुस्सदे हन तां साडीआं सोचां सिउंकीआं जांदीआं हन, तदबीरां दे हौसले पसत हो जांदे जन। साडे कदमां विच्च उग्गण वाला सफ़र आपणी मौते मरदा अते असीं सिरफ़ इक्क ही बिंदू ’ते खहड़े आख़री पहिर नूं उडीकण लग्गदे हन। जदों साडे कोलों मन विच्च पैदा होण वाली संवेदना ही रुस्स जावे तां साडीआं अख्खां सिल्ल्हीआं नहीं हुंदीआं जदों किसे नूं कराहुंदा देखदीआं हन। भुख्खे ढिड्ड दी वेदना समझण तों असमरत्थ। बंबां दी मचाई तबाही विच्च बैठे भुख्खण-भाणे ते लाचार बच्चिआं दी बेवसी नूं देख के मन विच्च रुदन नहीं पैदा हुंदा। असीं सिरफ़ इक्क रोबौट हुंदे हां, भाव हीण, अहिसास हीण अते संवेदना अते सूखमता तों कोरे।

जदों साडे कोलों कुदरत रुस्स जावे तां बिन पत्तरे हो जांदे बिरख़ अते दूर उड जांदे पंछी, पसरदी परिंदिआं दी महिफ़ल विच्च सुंनसान। बिरखां दी अलोपता विच्चों सिरफ़ मौत नूं देखदे। निरमल पाणीआं राहीं जीवन दान बख़शण वाले साडे कोलों रुस्स के बरेते बण जांदे तां सानूं साडीआं कुताहीआं दी सज़ा मिलदी। फिर असीं बूंद-बूंद लई तरसदे आपणी पिआस विच्च आप ही पिआस हीण हो के पाणी दे कहिर दा शिकार बणदे। जदों साडी रूह ही साडे तों रुस्स जावे तां बंदे दा आपणा आप ख़ुद तों बहुत दूर चले जांदा है। फिर बंदे दा ख़ुद नूं मिलणा बहुत असंभव हुंदा है। बंदा, बंदे अते बंदिआई तों बहुत दूर तीक तिल्हक जांदा है। इह तिल्हकणी आख़र नूं रसातल दा राह बण जांदी है।

जदों शबद रुस्सदे तां सफ़िआं ’ते उक्करिआ जाण वाला सुनेहा वी आपणे मातम विच्च ख़ुद नूं सिवे दा सेक बणा दिंदा। इह मातम ही हुंदा जदों आपणे आप नूं प्रगटाउण तों उकताए कोरे रहि जांदे। जदों मां बोली ही साडे तों रुस्स जावे तां दस्सणा कि तुसीं आपणे अंतरीवी हाव-भाव नूं किंझ प्रगटाओगे, जिहड़े मां बोली तों बिनां किसे वी होर बोली विच्च नहीं प्रगटाए जा सकदे, किउंकि आपणी मां बोली तों रुस्सणा, आपणे मूल तों टुट्टणा हुंदा। जदों किताबां रुस्सदीआं तां घर विचली ख़ाली लाइबरेरी हंझूआं विच्च खुर जांदी अते इनहां विच्च उग्गदीआं बीअर बारां, जिनहां विच्च आख़र नूं ग़रक जांदा मनुख्ख।

जदों मां सदा लई रुस्स के कंध ’ते लटकदी तसवीर बण जावे तां दस्सणा फिर मां नाल किंज गल्लां करोगे जिहड़ीआं गल्लां तुसीं करना लोचदे सी। पर तुहाडे रुझेविआं कारन, तुसीं मां नूं सदा लई गवा लिआ। बाप रुस्स जावे तां बाप दी संघणी छां तों महिरूम होइआं दी मंदहाली अते बदहवासी नूं कदे किआसणा, तुहानूं अहिसास होवेगा कि बाप विहूणे बच्चिआं दे राहां विच्च उग्गीआं सूलां विच्च बच्चिआं दा सफ़र किंना कशटमई हुंदा।

जदों बांहां ही रुस्स जाण तां फिर किहड़ीआं भज्जीआं बांहां तुहानूं संभालणगीआं जदों शरीकां विच्च घिरिआं तुहानूं आपणीआं कुताहीआं अते गरूरां दा अहिसास होवेगा? पर तुहाडे कोल तां उस पल आपणे रुस्सिआं नूं मनाउण दा वकत वी नहीं होणा।

सज्जणा! आपणे रुस्से मित्तर नूं जिउंदे जीअ ही मना लै, वरना जदों उह सदा लई साथ छड्ड गिआ तां तूं बुलाउणा है अते उसने फिर बोलणा वी नहीं। तेरे तरले कीतिआं अते हिलाउण ’ते वी उसने कदे हुंगारा नहीं भरना।

जदों बंदे दीआं करतूतां कारन कुदरत रुस्स के कहिरवान हुंदी है तां मौसमां विच्च अणकिआसिआ बदलाअ पैदा हुंदा है। झख्खड़ां अते हनेरीआं मनुख्खी तरक्की दे अणविआहिआं दा कारन बणदीआं हन। भूचाल अते बरफ़ीले तूफ़ानां विच्च बंदे नूं आपणी होंद बचाउण दा तौखला पैदा हो जांदा।

मेरे कोलों मैं ही रुस्सिआ अते मैं ख़ुद तों विहूणा होइआ।

आपे नूं गवा इक्क नुक्करे बहि के हुबकीं हुबकीं रोइआ।

किंझ मिलांगा ख़ुद नूं हुण मैं इही सोची जावां।

आपणे आप तों विछ्छड़े आपे नूं किंझ मैं जा मनावां।

मैं ते मेरा आपा रुस्स गए, दस्सो कौण मनाऊ।

कौण दोहां दीआं रुस्सीआं राहां बिंदू ’ते मिलाउ।

इस रोसे विच्च चाअ वी रुस्से ते हासे तुर गए दूर।

नां सुच्चीआं आसां ते भावां नूं पिआ ए भरवां बूर।

ऐ खुदाइआ! कदे नां रुस्से आपणे कोलों आपा।

नां ही रूह बिन रहिंदिआं सहिणा पवे इकलापा।

नां ही निघ्घी गलवक्कड़ी दे विच्च उग्गण हउके आहां।

सगों पाक सोचां दे अंदर पुंगरन शुभ इछ्छावां।

आपणे आप तों जिहड़े लोकीं हो जांदे नें पासे।

हंझूआं दे विच्च गल जांदे ते नेड़े नां ढुकण हासे।

कदे जे रुस्से आपा सज्जणो तां बुक्कल विच्च लै सहिलाओ।

निक्के निक्के ख़ुद नाल शिकवे, अंदर बहि सुलझावो।

आपे नाल दी सांझ विच्च हुंदी साहां दी सरदारी।

ज़िंदगी दे सिर सजदा मुकट ते रूहां दी दिलदारी।

तां ही मैं अकसर आपणे आप तों कदे नां जांदा दूर।

मेरे कदमीं सफ़र मचलदा अते नैणां विच्च सरूर।

जदों साह रुस्स जांदे हन तां फिर जिऊणा मरना बण जांदा है। इस लई ज़रूरी है कि साहां नूं कदे रुस्सण नां दिओ। इस लई ज़रूरी है कि आपणे आप नूं मिल के आपणे साहां लई दुआ करदे रिहा करो। रुस्स के किसे नें कुझ नहीं खट्टिआ, मंन-मनाई विच्च वसदीआं सभ्भे बरकतां। मुहब्बत दी कमाई करदी है विअकती नूं मालोमाल। इह रंज़िशां, रोसे, रुसवाईआं ते रिआड़ां नें कुझ नहीं देणा, सगों इह तुहाथों तुहाडा सकून, सुख अते बेफ़िकरी वाली जीवन-जाच खोह रातां दी नींद वी उडा दिंदीआं हन। इह दुशमणीआं, दवैत, दवंद, दुशटता पहड़दीआं नें तुहाडा फातिहा। कदे मोह नाल रुस्सिआं नूं गलवक्कड़ी विच्च लैणा, तुसीं ज़िंदगी दा जशन, साहां लई निआमत, जुड़े हत्थां दी इबादत अते कलम लई करतारी किरिआवां दी कारजशाला बण जावोगे।