फ़रवरी 15, 2025

writingDetail.created_by
By: किरपाल सिंघ पंनूं

विछड़ गए मित्तर सुदागर बराड़ लंडे नूं याद करदिआं

मारच 18, 2024 दी फेसबुक्क उत्ते कुलविंदर खहिरा वल्लों दित्ती सूचना पहड़के तन मन डूंघे सदमे विच्च चला गिआ। सुदागर बराड़ लंडे नूं याद करना मेरी रूह दा हुलारा सी। बिनां पते उसदा तुर जाणा मेरे लई डुब्ब के मर जाण वाली गल्ल है। उह सवरगवास होइआ नवंबर 2022 विच्च अते मैनूं पता लग्गिआ मारच 2024 नूं, मेरे लई इस तों वड्डी नमोशी वाली किहड़ी गल्ल हो सकदी है। अगले दिन मैं सुदागर दी सुपतनी सरदारनी गुरचरन कौर नाल दरद सांझा करन लई फोन कीता तां उनहां दी बेटी निरमलजीत कौर नें दस्सिआ कि उह तां इंडीआ गए होए नें। उसने इह वी दस्सिआ कि बराड़ दे सुरगवास होण दी जाणकारी समें सिर पूरन सिंघ पांधी नूं दे दित्ती गई सी। इह सुणके सदमे दा दूहरा झटका लग्गिआ।

पांधी वी मेरे पूरा नेड़े है अते किते वी होईए, उह मेरे नाल पल पल दी जाणकारी दा आदान परदान करदा रहिंदा है। पुछ्छण उत्ते पांधी नें दस्सिआ कि इह भिअंकर गलती पता नहीं किवें हो गई। मैं उनहां दिनां विच्च चार कु महीने इंडीआ गिआ हुंदा हां। शाइद इह ख़बर इनहां चार महीनिआं विच्च ही उड पुड गई। पर मेरे लई इह इस तरहां नहीं हो सकदा।

मेरा सुदागर बराड़ लंडे नाल पहिला मेल ‘कलमां दे काफ़ले’ दी इक्क महीनेवार मीटिंग विच्च होइआ। पहिले मेल विच्च ही सुदागर नें मेरी रूह दा हर कोना मल्ल लिआ।

“बराड़ की ते लंडे की, इह कुमेल किउं?” मैं उस नूं पुछ्छिआ।

“आपो आपणी सोच हुंदी है”, उह बोलिआ, “चंगीआं चीज़ां दा मेल कदे वी कुमेल नहीं हुंदा। आपणे नां तों पिछ्छों मां-बाप, कबीले दा नां अते पिंड दा नां सदा ही माणयोग होइआ करदे नें।” उस नें विआखिआ दित्ती। उह पल ते इह पल सुदागर मेरे होर नेड़े होर नेड़े हुंदा चला गिआ।

सच्ची गल्ल तां इह है कि उह सदीवी दूर जा के वी मेरे जिऊंदे जीअ मेरे तों दूर होण वाळा नहीं। उह इक्क बहु गुणी इनसान सी। अधिआपकां दी यूनीअन विच्च उह सदा सरगरम रिहा। महान इनकलाबी तेजा सिंघ सुतंतर दे कई वार रूबरू हो के उह आपणे शंके दूर करदा रिहा। उसदे पुरखे महिकमा माल विच्च रहे अते उस कोळ माल महिकमे दी जाणकारी दा इक्क विशाल भंडार सी। इतिहास विच्च उसदी पूरी रुची अते मुहारत सी। सिहत कदी वी वधीआ नां रहिण ’ते वी उह कबड्डी दा इक्क तिख्खा खिडारी सी। जिस इनसान दीआं अख्खां अते कंन सदा खुल्ल्हे होण अते उह तरक बितरक बिरती दा मालक होवे, उसदे गिआन वसीले सदा सतरक रहिंदे हन। विचारां दे मोती चुणदिआं-चुणदिआं उस कोळ जाणकारी दा असीम ख़ज़ाना इकठ्ठा हो जांदा है। मैं ते मेरी पतनी नें उस कीमती भंडार दे अनेक वार दरशण कीते हन। उसदा साडे घर अते साडा उसदे घर आउणा जाणा वगदी वा दे निघ्घे-महिकदे बुल्ले समान बणिआ रिहा है। जदों असीं केवल दोवें ही हुंदे तां बहुती वेरां आपणीआं ढकीआं रिझ्झदीआं दे ढक्कण चुक्कदे ते मलूक जाणकारी दा आदान परदान भरोसे दे रेशमी पड़दिआं पिछ्छे मुड़ ढकिआ जांदा।

सुदागर नें मैनूं आपणे अनगिणत सुहिरद जाणकारां नाल मिळा के मेरीआं बाहां होर लंबीआं कीतीआं, मेरे विअकतीतव नूं होर पासार दित्ता। कलाकार मलकीत सिंघ, लाल सिंघ ढिल्लों, प्रोफैस्सर कंवलजीत ढिल्लों आदि दा मैं सदा माणमत्ता साथ माणदा रिहा हां। मैनूं ते मेरी पतनी नूं ऐडमिंटन अते कैलगरी दी यादगारी सैर कराउण दा माण वी सुदागर नूं ही जांदा है। गल्ल की, उसदी इह समुच्ची देण वरनणो बाहरी है।

मेरी पतनी नूं आपणा नवां घर खरीदण लई 25 कु हज़ार कैनेडीअन डालरां दी लोड़ पई तां पूरन सिंघ पांधी नें अते सुदागर नें अध्ध बोल पूरी कर दित्ती। समें पिछ्छों मैं पुछ्छिआ कि उधार कित्थे अते किवें मोड़ां? तां सुदागर दा कहिणा सी किते वी ते किवें वी मोड़ देवीं ते कोई काहळी नहीं है। इंडीआ तों मैं आपणी नवीं छपी किताब कैनेडा लै के आउणी सी। बराड़ नूं मैं पुछ्छिआ कि उह किंनीआं कु किताबां लिजा सकदा है?”

“इक्क पूरा सूटकेस तेरीआं किताबां लई है।” उसदी उदारता बोली। सुदागर नें जो वी किहा, उह सदा पूरा निभाइआ।

किस घर विच्च समस्सिआवां नहीं हुंदीआं? सुदागर उत्ते वी सिरे दीआं समस्सिआवां झुल्लीआं। मैं उनहां दा वरणन कर के उनहां नूं मुड़ हरीआं नहीं करना चाहुंदा। बराड़ नें आपणा सनमान बरकरार रख्खदिआं सिआणप, धीरज अते भविख्ख दी अख्ख विच्च देखदिआं उनहां नाल समें सिर ठीक-ठीक सिझ्झिआ। सुदागर सिंघ बराड़ मेरा सहारा सी, प्रेरना स्रोत सी ते रहिबर सी। मेरे वल्लों उसदी शरधा विच्च बोलण लई अजे बड़ा कुझ बाकी है।

सुदागर नूं इशनान करन वेले (भारत विच्च) दिमागी हल्ला होइआ। समें सिर संभाळिआ वी गिआ ते बठिंडे चंगे हसपताळ पहुंचाइआ वी गिआ पर उसदी पूरी सिहत वापसी नां हो सकी अते लंमे समें लई उह वील चेअर नाल जुड़िआ रिहा। उसदी पतनी स्रीमती गुरचरन कौर नें अथक्क शरधा नाल पूरी सांभ संभाळ कीती। इस वडमुल्ले योगदान लई उसदे सतिकार विच्च मेरा सिर सदा झुकिआ रहेगा। सरदारनी बराड़ नें सुदागर दी अधूरी पई पुसतक दा खरड़ा कंपिऊटर विच्चों लभ्भ के आप तिआर करवाइआ अते वधीआ छपवाइआ। बराड़ दी बिमारी समें सारे परिवार नें ही समेत उसदे पुत्तर, पुत्तरी अते जुआई नें पूरी सेवा नाल सांभ संभाळ कीती। सुदागर दी नूंह राणी तेज़ बुध्धी दी मालक है। हर पहड़ाई विच्च ही उह चंगे ग्रेड विच्च पास होई है। पर दुख्ख दी गल्ल इह है कि उसदी बुध्धी परिवारक जीवन विच्च सहाई नहीं हो सकी। कई वार बहुती सिआणप ही सिखर दी विरोधता दा कारन बण जांदी है।

इत्थे सुदागर दे कुझ सज्जणां मित्तरां वल्लों भेट कीती गए शरधा दे फुल्ल पेश कीते जांदे हन:

“किंझ धोवांगे इह नमोशी? - अज्ज दिल उस वेले शरम अते अफ़सोस नाल छलणी हो गिआ जदों साडे सतिकारयोग कहाणीकार अते अधिआपक यूनीअन विच्च रहे धड़ल्लेदार घुलाटीए सुदागर बराड़ साहिब दी बेटी नूं मैसज करके बराड़ साहिब दी सिहत दा पता करन अते उनहां नूं मिलण दी इछ्छा प्रगटाई तां भैण जी नें दस्सिआ कि उनहां नूं विछ्छड़िआं तां सवा साल तों वध्ध हो गिआ है। दिल शरमसार है कि असीं आपणे बिमार पए साथी दा पता तां की लैणा सी, उसदे तुर जाण दी ख़बर वी नहीं रख्ख सके।” -कुलविंदर खहिरा।

“बहुत अफ़सोस वाली गल्ल! सुण के बहुत दुख्ख होइआ। जदों मैं करोना तों पहिलां उुनां नूं मिलण गई सी तां उनहां दी वाईफ नें पुछ्छिआ, की तुसीं इनहां नूं पछाणिआ? धीमी जिही अवाज़ विच्च कहिण लग्गे, “हां असीं इकठ्ठे कहाणी मीटिंगां विच्च जांदे हुंदे सी।” भावें मुशकल नाल बोल हुंदा सी, सरीर दा इक्क पासा कंम नहीं सी कर रिहा। इंने नूं जदों नरस आई तां उस नूं मेरे बारे दस्सण दी ते आपणीआं लिखतां बारे दस्सण दी कोशिश करन लग्गे। उह सुण के बहुत खुश होई ते कहिण लग्गी, “O you are a great writer” सुण के उसदे चिहरे ’ते मुसकराहट फैल गई। नरस नें उस नूं नहाउणा करके मैं बहुता चिर ठहिर नां सकी। बहुत अफ़सोस!” - रछपाल कौर गिल्ल।

“यार, ख़बर कलेजे विच्च बरछी वांग वज्जी। मैं तैनूं कहिंदा वी रिहा कि उहनां नूं मिलण चल्लीए, पर आपां जा ही नां सके। गुनाहगार महिसूस कर रिहा सी।” - वरिआम सिंघ संधू।

“बहुत अफसोस है काफले दे अहिम मैंबर सुदागर बराड़ दे टुर जाण दा। मैं दो वार मिलण लई गिआ सां, उह पछाण लैंदा सी। इह पता लग्गण ’ते कि उह पछाणदा नहीं, फिर नहीं गिआ।” - जरनैल सिंघ कहाणीकार।

“2011 विच्च कैलगरी आए सन सुदागर बराड़ जी, उदों मिले सन। अफ़सोस कि इह पता नहीं लग्गा कि उहनां नूं दुनीआं तों गिआ वी सवा साल हो गिआ है।” - बलजिंदर संघा।

“सुदागर सिंघ दी मौत हो जाण ’ते सोशल मीडीए राहीं उनहां दे बेटे वल्लों जाणकारी दित्ती गई सी। कुझ समें बाद उनहां दे जद्दी पिंड लंडे विखे आयोजित शरधांजली समागम दीआं खबरां वी सांझीआं कीतीआं गईआं सन। कई वार जाणकारी सांझी करन वाले नाल सिध्धे तौर ’ते जुड़े नां होण कारन करके अजिहा वापर जांदा है।” - गुरबचन बराड़, कैलगरी।

“सुदागर सिंघ बराड़ पंजाब दी अधिआपक यूनीअन ते कैनेडा दे ‘कलमां दे काफ़ले’ दी जिंद जान सी। कई वरहे पहिलां उस नूं पिंड गए नूं सटरोक हो गिआ सी। फिर परिवार उस नूं कैनडा लै आइआ सी। वरहिआं बध्धी सेवा संभाल कीती गई। बड़े दुख्ख झल्ले गए। जदों जांदी वार दा सद्दा आइआ तां कलमां दे काफले विच्चों किसे नूं वी पता नां लग्गा। केही तरासदी है सरगरम घुलाटीए ते पंजाबी लेखक दी! फेसबुक्क दे ज़माने विच्च वी किंनी देर बाअद पता लग्गा! आओ कलमां दे काफ़ले दी अगली मीटिंग सुदागर सिंघ नमित्त रख्खीए ते तुर गए रांगले सज्जण नूं याद करीए।” - प्रिंसीपल सरवण सिंघ संधू।

“कुलविंदर! तुहाडी पोसट पहड़ के अफ़सोस अते तुअजब होइआ कि अंकल दे सरीरक तौर ’ते साडे कोलों विदा होण दा किसे वी लेखक नूं पता ही नहीं सी लग्गा। साडीआं परिवारक साझां होण करके असीं बरैंपटन अते सारनीआ कई वार आपणे पापा जी नूं, बिमारी समें उहनां नूं मिलाउण लिजांदे रहे सी। ससकार उत्ते वी गए अते भोग उत्ते वी। उह मेरे पापा दे संगरामी साथी रहे सन। परिवारां दीआं अगलीआं पीहड़ीआं दी वी सांझ बणी होई है। मेरे पिता नूं अंकल नें ही टीचर यूनीअन दा इतिहास लिखण बारे परेरिआ ही नहीं सगों मजबूर कीता किउंकि मेरे पिता पंजाब विच्च टरेड/टीचर यूनीअन दा मुढ्ढ बंनहण वालिआं विच्चों सन/हन। सुदागर अंकल बहुत बाअद विच्च काफले विच्च शामिल होए। मैनूं माण है कि इस करके उह मेरे पापा जी नूं आपणे आगू/रहिबर वाला सतिकार दिंदे रहे अते सानूं पिआर नाल निवाजदे रहे। मैं उनहां दे ससकार अते भोग वेले दोनां मौकिआं उत्ते संगरामी साथीआं अते अदीबां दी गैर हाज़री नूं शिद्दत नाल महिसूस कीता सी। सुदागर अंकल नूं बहुत सतिकार।” -कंवलजीत ढिल्लों।

सुदागर बराड़ भावें कई साल दूजे बस्स पिआ रिहा पर उसदे ठीक हो जाण दी मैनूं सदा ही आस बणी रही। जदों वी मैं ते गुरबचन चिंतक नें उस नूं मिलणा बीते दीआं परापतीआं दीआं बातां चल्लणीआं, खुशगवार वातावरण बणिआ रहिणा। दूर जा के वी उह मेरे मन तों कदे वी दूर नहीं हो सकदा। उसदे इस सदीवी साथ नूं लख्ख-लख्ख परणाम! - किरपाल सिंघ पंनूं।