अक्टूबर 28, 2009

writingDetail.created_by
By: बलदेव सिंघ धालीवाल

विशवीकरन अते पंजाबी कहाणी

विशवीकरन दी धारना दा उदै भावें अती विकसत पूंजीवादी प्रबंध वाले पछ्छमी मुलकां वल्लों हुंदा है पर हुण इस दे पैरोकारां विच्च हरेक मुलक अते नसल दे पूंजीपती वरग शामल हन। इस लई विशवीकरन इक्क विचारधारा हो निबड़िआ है‎,‎ जिस दे मूल लछ्छण मुनाफ़ा बिरती अते निरंकुश सत्ता-प्रापती दी लालसा कहे जा सकदे हन। उपभोगतावाद इस विचारधारा दा समूरत अते विहारक पख्ख है। इस विचारधारा दा विशवीकरन होइआ वेखणा होवे तां इसदा फैलाअ अमरीकी महांशकती तों लै के किसे पछड़े मुलक दे मज़दूर दी उपभोगी-चेतना तक्क वेखिआ जा सकदा है।

हुण जदों कि विशवीकरन दे रूप विच्च नव-बसतीवादी वरतारा इक्क वार फिर पंजाबी कहाणीकार दे सनमुख चुणौती बण गिआ है तां इस नूं हां-पख्खी अते नांह-पख्खी दोवें कोणां तों वेखिआ जाणा आरंभ होइआ है। भावें नव-बसतीवादी सथापती दा इह मंतव बिलकुल नहीं कि तीसरी दुनीआं दे लोकां दा विकास करना है‎,‎ सगों इस दे उलट इनहां दा शोशण ही मूल मकसद है‎,‎ पर इस दे बावजूद वी पूंजी‎,‎ मनुख्खी किरत‎,‎ धन अते चिंनहां दे आदान-प्रदान नाल इक्क नवीं चेतना पैदा होई है‎,‎ जिस नें पछड़े लोकां नूं तरक्की दे नवें राहां दी दस्स पाई है। जे होर नहीं तां घट्टो-घट्ट चंगे जीवन दा सुपना ही दित्ता है। इस पख्खों विशवीकरन दे संकलप नें शहिरी मध्धवरग नूं विशेश तौर ते प्रभावित कीता है। इसे लई मध्धवरग नें बड़े उतावले उतशाह नाल इस वरतारे नूं क्रांती दे रूप `च सवीकार के इस दा भरपूर सुआगत कीता। इस नूं रूस दी 1917 वाली अते फरांस दी 1789 वाली क्रांती वांग वी महिसूस करन-कराउण दा यतन कीता गिआ। “साल 1991 विच्च भारत अंदर आरथक सुधारां दा दौर शुरू हुंदा है। इह प्रकिरिआ उस उदार क्रांती (਼बिइरअल ्रइवोलुटोिन) नाल ही सबंधत सी जिस नें सारे संसार नूं प्रभावित कीता सी अते इक्क तों बाअद दूजा देस लोकतंतरी अते पूंजीवादी बणन वल्ल तुर पिआ सी। … जो भारत विच्च नब्बविआं विच्च वापरिआ उह क्रांतीकारी सी भावें कि इस दा 1917 जां 1789 दीआं तबदीलीआं वांग धूम-धड़ाका नहीं सुणिआं। वीहवीं सदी दे पहिले अध्ध `च भारत दी सुतंतरता दे संघरश वांग इह अहिंसक ढंग नाल होई तबदीली सी। इस ‘मूक क्रांती’ नाल साडे समाज विच्च वड्डीआं तबदीलीआं आईआं। सभ तों अहिम सी उह मानसिक तबदीली जिस नाल कौम दी विशव-द्रिशटी ही बदलणी शुरू हो गई।” 1

मध्धवरग दा इह उतशाह बहु-कौमी कंपनीआं लई वरदान साबत होइआ‎,‎ किउंकि इस नाल विशव बाज़ार दे विसथार अते उपभोगतावादी कदरां-कीमतां नूं भरवां हुंघारा मिलण लग्गिआ। बाज़ार विच्च टी਼ वी਼ ‎,‎ फरिज्ज‎,‎ कंपिऊटर अते होर उपभोगी वसतूआं दा हहड़ आ गिआ। मध्धवरग दी उचता अते पछाण इनहां वसतां दे इकत्तरीकरन अते उपभोग नाल मापी जाणी शुरू हो गई। इनहां दी खरीद लई पैसा चाहीदा सी अते मध्धवरग नें हर हरबे धन हथिआउण अते वसतां दे अराजक उपभोग नूं आपणी ज़िंदगी दे उदेश बणा लिआ। निरोल देहवादी सुहज-सुआदां नूं प्रधानता मिलन लग्गी। इस तरहां मध्ध-श्रेणी समूहक‎,‎ आरथक अते समाजक‎,‎ ज़िंदगी विच्च सारथक पहिलकदमीआं करन दी थां पूरी तरहां निज्जप्रसत हो के वसतां दे संसार विच्च ग़लतान हो गई। विशवीकरन दे इस पख्ख नूं पंजाबी कहाणी विच्च लोड़ींदा महत्तव मिलिआ है। मिसाल वजों परवासी पंजाबी कहाणी विच्च पदारथक सुख्ख-सहूलतां दे हुलास‎,‎ औरत दी मुकती लई राह मोकले होण दी धारना‎,‎ विअकतीगत सोच लई वध रही सपेस‎,‎ सामंती रूहड़ीवाद दी ढिल्ली पै रही पकड़ आदिक विशिआं दी पेशकारी नूं वेखिआ जा सकदा है। जरनैल सिंघ दी कहाणी दो टापू दी पाशी इस नवीं ज़िंदगी दा हुलास महिसूस करदी आखदी है:
आपणे सुपनिआं दे देस कनेडा पहुंच के पाशी नूं प्रसंनता होई सी। हर थां सफ़ाई सी। घरां विच्च गरम-ठंडे पाणी‎,‎ बिजली नाल चलदे चुल्हे‎,‎ माईकरोवेव‎,‎ टी਼ वी਼ ‎,‎ वी਼ सी਼ आर਼ ते होर अनेकां तरहां दीआं सुख्ख सहुनतां सन। पहिनण लई चंगा कप्पड़ा-लीड़ा‎,‎ खाण लई चिकन‎,‎ मीट‎,‎ फरूट‎,‎ सबज़ीआं ते पीण लई दुध्ध‎,‎ भांत सुभांते जूस अते पौप डरिंकस।
आपणी विअकतीगत सोच अनुसार विचरदिआं आपणे सरीर‎,‎ मन अते भविख्ख बारे पाशी नूं मन-चाहे फैसले लै सकण दी खुल्ल्ह मिल सकणा उस लई कोई नारी-मुकती तों घट्ट गल्ल नहीं जापदी।
भारती अते पाकिसतानी कहाणी विच्च वी अजिहीआं मिसालां आम मिल जांदीआं हन जिथे पातर नौकरी‎,‎ किसे लाहेवंद कित्ते जां वपार सदका प्रापत आरथक खुशहाली नाल जात-पात‎,‎ नसल‎,‎ लिंग-भेद‎,‎ रंग अते संपरदाइकता दे वितकरिआं दीआं वलगणां उलंघण विच्च काफी हद्द तक्क सफलता प्रापत करदे हन। अतरजीत दी कहाणी ठूंहां दा पातर इंदरजीत सिंघ कटारीआ आपणी पहड़ाई अते वकालत दे लाहेवंद कित्ते नाल सुधरी आरथक हालत सदका रामदासीआ बरादरी दे इंदरजीत जुल्ल्हड़ तों “सरदार आदमी” इंदरजीत सिंघ कटारीआ बणन तक्क दा सफ़र करदा है। टिवाणा गोत दा जट्ट मुंडा उस दी नवीं बण रही कोठी विच्च दिहाड़ीदार वजों कंम करन लई आउंदा है।
अजमेर सिध्धू दी कहाणी गौरजां दा जीतू बावा वी सोढीआं दे आसटरेलीआ रहिंदे परिवार दी ज़मीन दा मालक बणन नाल प्रापत होई आरथक खुशहाली सदका “सरदार जगजीत सिंघ” किहा जाण लगदा है। भावें उस दे अवचेतन दा अंग बण चुक्की निमन जात वाली हीणभावना अजे वी कदे कदे सिर चुक्क लैंदी है पर दूजे पासे उस दी बदल रही आरथक सथिती विच्च इस हीण-भाव दे मध्धम पै जाण दीआं संभावनावां वी बराबर बणीआं होईआं हन।
नवें दौर नाल दलित वरग वांग ही किसानी वरग नूं वी पल-छिण लई खुशी दा हुलारा आउंदा है। मशीनी खेती अते नवीं नसल दे पशूआं नाल पंजाब विच्च जो हरा अते चिट्टा इनकलाब आइआ उसने पंजाब दे विभिंन किसानी वरगां नूं रवाइती खेती अते रूहड़ीवादी सामंती रहितल दे तिआग लई नवीं शकती दित्ती अते शहिरी-चेतना दे रू-बू-रू कीता। इस चेतना नाल वरोसाइआ‎,‎ कहाणीकारा सुखवंत मान दी कहाणी मोह-मिट्टी दा उØच्च-विदिआ प्रापत किसान चाचा‎,‎ फारम हाऊस दा इह सुपना लैण दा साहस करदा है:
नवींआं उतपादन विधीआं‎,‎ विदिआ दे पासार‎,‎ मीडीए दे प्रचार‎,‎ आवाजाई दे साधनां अते बिजलई उपकरनां आदि दी सहाइता नाल पंजाबी समाज दी खेती-अधारत जीवन-जाच दा नगरी जीवन-शैली विच्च रूपांतरन होण लगदा है। फलसरूप पंजाब दी इमारतकारी‎,‎ पहिरावा‎,‎ खाध खुराक‎,‎ सभिआचारक-समागमां अते कलातमक प्रगटाविआं विच्च रूपांतरन दिसण लगदा है। निरसंदेह इह परिवरतन पछ्छमी पूंजीवादी अते पदारथमुखी जीवन-जाच तों प्रेरित सी। इस दे हां-पख्खी प्रभावां सदका पंजाबी चेतना रूहड़ीवादी सामंती रहितल तों मुकत होण लई हंभला मारन दे काबल हो सकी है। पंजाबीआं दा परालौकिक-जगत तों इहलौकिक-संसार वल्ल आउण लई चुक्किआ इह इक्क वड्डा कदम हो निबड़दा है।
विशवीकरन दा उपरोकत वरणित हां-पख्खी योगदान पंजाबी कहाणी विचों प्रतख्ख वेखिआ जा सकदा है पर इह पख्ख इसदा केंदरी थीम नहीं बणदा किउंकि पंजाबी कहाणीकार दी रचना-द्रिशटी आपणे लोक-पख्खी सरोकारां वाली परंपरा तों वी अभिज्ज नहीं रहि सकदी सी। इस लई विशवीकरन दी सकारक भूमिका नूं हाशीए उते रखदिआं पंजाबी कहाणीकार इस दे मानव-विरोधी पहिलूआं नूं केंदर विच्च रख्ख के पेश करदा है।
विशवीकरन दी विचारधारा नें पछ्छमी भांत दी पदारथक खुशहाली दे सुपनिआं राहीं पंजाब दी किसानी‎,‎ खेत-मज़दूरां अते शहिरी मध्धवरग नूं कुझ्झ सालां लई चकाचौंध तां कीता पर असल विच्च जिउण दे मुढले साधन वी खोह लए। किसानी दे खेतर विचों ही मिसाल लईए तां इस वरग नूं मशीनी-खेती दी चेटक लाउण उपरंत जद फसल उते आउण वाली लागत आमदन तों वी वध गई तां खुल्ल्ही मंडी दे रहिम उते छड्ड दित्ता गिआ। इस तरहां बुनिआदी सहूलतां अते ज़रूरी सबसिडीआं दी अणहोंद विच्च निमन अते मधली किसानी तबाही दे कंढे जा पहुंची। सुखवंत कौर मान दी कहाणी मोह-मिट्टी दा पातर चाचा‎,‎ लाहौर दिआल सिंघ कालज तों पहड़न अते लाअ दी डिगरी हासल करन पिछ्छों आपणे खेती-मोह कारन बहुत सोच-समझ के आधुनिक भांत दी खेती करन लगदा है। चंडीगहड़ दीआं कोठीआं वरगा “फारम हाऊस” बणाउण दे सुपने लैंदा “धनी किसान” किहा जांदा चाचा अंत नूं मंदेहालीं हो जांदा है। उस दा उदम‎,‎ सिआणप‎,‎ योजनाबध्ध मिहनत‎,‎ नवें बीज़‎,‎ मशीनरी‎,‎ परिवार दी किरत‎,‎ कीड़ेमार दवाईआं अते संजमी सुभाअ आदि कुझ्झ वी उस नूं पूंजीवादी भव-सागर विचों पार नहीं लाउंदा।
भोला सिंघ संघेड़ा दी कहाणी संभाल लै मैनूं दा पंजाब सिउं अजिहा किसान है जिहड़ा खुल्ल्ही मंडी दीआं फेटां नां झल्ल सकण दी सूरत विच्च करज़ई हो के आपणा मानसिक तवाज़न गुआ बैठदा है। उस नूं अजिहे खिआल आ घेरदे हन जिहड़े उस दे वरतमान अते भविख्ख दे संकटां दे बोध दी सूचना दिंदे हन:
पंजाब दी निमन किसानी दा प्रतीक पंजाब सिउं इक्क पासे आरथक संकट कर के अते नाल ही सांसक्रितक दबावां कर के दुखांत भोगण लई मजबूर हुंदा है। जट्ट संसक्रिती दा माण उस नूं आपणे शरीके-भाईचारे विच्च सिर उØच्चा चुक्क के जिउण लई प्रेरदा है पर खेती तों होण वाली आमदन उस नूं गौरवमई जीवन जिउं सकण दा अधार प्रदान नहीं करदी। दुवल्ले दबाअ नाल उस दी चेतना सुंन हो जांदी है। पागलपण दी सथिती विच्च कंध नाल टक्करां मार के सिर भंनह बैठे पंजाब सिउं दे आपणे बचाअ लई पाए वासते विच्च लेखक रूपी बिरतांतकार दी हमदरदी भरी वेदना वी घुल-मिल के प्रगट हुंदी है। बेबस्स पंजाब सिउं जिउण दी प्रबल लोचा नाल भरिआ आपणे सनेही गुआंढी नूं तरले नाल आखदा है‎,‎ “सज्जण बाई संभाल लै मैनूं … मैं हुण ठीक नहीं … “
निसचे ही अजिहा इस लई वापरदा है किउंकि विशवीकरन कोई परिवरतन दा सहिज वरतारा नहीं बलकि नवपूंजीवादी शकतीआं वल्लों आपणे आरथक अते राजसी हितां नूं धिआन `च रखदिआं पैदा कीता गिआ इक्क अजिहा नैØट्टवरक है जिस नाल समुच्चा विशव इक्क बाज़ार दा रूप धारन कर गिआ है। इस बाज़ार दी सभ तों उचतम अभिलाशा मुनाफ़ा अते फिर होर मुनाफा कमाउणा है। इस लई आरथक अते भोगवादी मनुख्ख दा संकलप होंद विच्च लिआंदा गिआ। इस मनुख्ख दा परम-उदेश वध्ध तों वध्ध पदारथक-लभ्भतां दा इकत्तरीकरन अते उपभोग है। इस आरथक मनुख्ख अंदरलीआं भाईचारक‎,‎ सदाचारक‎,‎ परउपकारी अते सिरजणातमक रुचीआं हाशीआग्रसत होण लग्ग पईआं हन। इस परिवरतन नें पंजाबी समाज विच्च नवें तणाअ पैदा कीते हन।
इह उपभोगी चेतना हुण सिरफ उØच्च जां मध्धवरग तक्क ही सीमत नहीं रही बलकि निमन अते दलित वरगां तक्क दी मानसिकता दा अंग वी बणन लग्ग पई है। वरिआम सिंघ संधू दी कहाणी नौ बारां दस दा दलित पातर निंदर “गदराए सरीर वाली” ऐकट्रैस स्री देवी नूं कलपना ही कलपना राहीं भोगदा अंत इस फैंटसी विच्च इस प्रकार घिर जांदा है कि यथारथ अते सुपने नूं इक्क दूजे तों निखेड़न विच्च ही असमरथ हो जांदा है। फलसरूप आपणा मानसिक तवाज़न गुआ बैठदा है। दिलचसप गल्ल इह है कि निंदर नूं धरमिंदर‎,‎ संनी दिओल अते बाबी दिओल दा धन-पदारथ अते स्री देवी दा जिसम ही दिसदा है‎,‎ इनहां दे विअकतितव दा मानवी जां कलाकारी वाला पख्ख वेखण तों उह खुंझिआ ही रहिंदा है।
इस पदारथक अते उपभोगी चेतना नाल सभ तों तिख्खा विरोध साडी अधिआतमक आसथा दा सी‎,‎ जिस नूं “माइआ” दे संकलप राहीं संबोधित कीता जांदा रिहा है। पर विशवीकरन दे हहड़ विच्च धरम नें आपणा रुहानीअत दी प्रापती दा उदेश गुआ लिआ है अते उस दी थां अधिआतमकता नूं सत्ता प्रापती दी इक्क जुगत बणा के वरतों कीती जाण लग्गी है। सुखजीत दी कहाणी पातशाह विचला डेरे दा मुखी आपणे पदारथक सुख्खां अते लालसावां दी पूरती लई अधिआतमकता दी जुगत नूं सूख़म विधी नाल वरत के सत्ता दा आनंद माणदा है। आपणे विरुध्ध पैदा होण वाली विरोधी अवाज़ नूं उह बड़े नाटकी अते सूख़म अंदाज़ नाल मलीआमेट कर सकण दे हुनर दा माहर है।
इलिआस घुंमण दी कहाणी आईडीअल टाऊन विच्च शमशाद साहिब नां दा इक्क धनाड मुनाफ़े दी अंनही लालसा अधीन धरम नूं इक्क जुगत वजों वरत के आपणे उदेश विच्च सफ़लता प्रापत करदा है। उह इक्क “आईडीअल टाऊन” वसाउण दे प्राजैकट नूं इउं धारमिक छूह नाल प्रवान चहड़ाउंदा है:
इस बसती दे असलों विचकार इक्क बहुत ई सोहणी ते खुल्ल्ही डुल्ल्ही मसीत तामीर कीती गई सी। … उहदी दुध्ध चिट्टी इमारत नूं वेख के रूह राजी हो जांदी सी ते वेखण वालिआं नूं जापदा सी जिवें इक्क बहुत वड्डा चिट्टा फुल्ल भौंइ उते खिड़ पिआ होवे।
अमरीकी डिज़ाइन अते इसलामी रंगण दे सुमेल नाल बणी बसती मालक लई सोने दी खाण हो निबड़दी है।
सत्तावान होए किसे वी धरम दा संसथाई प्रपंच किवें इक्क संवेदनशील मनुख्ख दी संवेदना दा घात करदा है‎,‎ इस धारना नूं बलविंदर गरेवाल दी कहाणी खंडे दी धार पेश करदी है। इस कहाणी दी पातर सूरत आपणी गौरवमई मानवी पछाण समेत जिउण खातर बिनां किसे धारमक अडंबर दे विआहुता जीवन विच्च शामल होणा चाहुंदी है। उस नूं मरद दे “पल्ले पैण” वाली रसम औरत विरोधी जापदी है पर इस रसम बिनां उह आपणे भाईचारे विच्च त्रिसकार दी भागी बणदी है।
विशवीकरन दी विचारधारा दे प्रभाव अधीन समूह धरमां दा मानवी तत्त खुर रिहा है अते संसथाई सरूप दिनो-दिन होर द्रिड़ हुंदा जांदा है। कहाणी खंडे दी धार सिख्ख धरम दे विशेश हवाले नाल उनहां विरोधताईआं नूं उजागर करदी है जिहड़ीआं सिख्ख-समाज दी कहिणी अते करनी विचों प्रतख्ख होण लग्ग पईआं हन। विअंग दी गल्ल इह है कि सही अरथां विच्च सिख्ख कही जाणी चाहीदी सूरत नूं सिख्ख-विरोधी होण दी बदनामी झल्लणी पैंदी है। सिख्खी दे अजिहे संसथाई सरूप नूं पक्का करन विच्च मीडीआ‎,‎ काला धन अते सरकारी नीतीआं दी सुचेत भूमिका है किउंकि इस नाल जन-सधारन दी संघरशमई चेतना अते संगठत विदरोह नूं खुंढा कीता जा सकदा है।
विभिंन धरमां दे संसथाई रूपां नें भावें आपणा मानवी-तत्त गुआ लिआ है अते धरम नूं पदारथक लभ्भतां लई जुगत वजों वरतण उते आपणी टेक रख्ख लई है पर इस नाल किसे जगिआसू वासते उह सभ राह बंद नहीं हो गए जिहड़े उस नूं आपणे विरसे दे जीवंत तत्तां तक्क लिजा सकदे हन। पंजाबी दे अजिहे जगिआसू कहाणीकारां विच्च मनमोहन बावा अते हरापल पंनूं दे नां उलेखयोग हन। मनमोहन बावा नें पहिलां अजात सुंदरी अते फिर नरबली कहाणी-संग्रिहां दीआं कहाणीआं विच्च मित्थ दे रूपांतरन राहीं आपणे विरसे दे जीवंत तत्तां नाल पाठक दी डूंघी सांझ पुआई है। मिसाल वजों कहाणी नरबली विच्च “जाडी” जाती दे इक्क कबीलाई नौजवान पुसांग दे बिरतांत राहीं जन-सधारन दे हितां दी निरंतर दित्ती जाण वाली “बली” नूं प्रतीकातमक अरथां राहीं मूरतीमान कीता गिआ है। जन-सधारन सदीआं तों इस “भीखम प्रीखिआ” विचों लंघ के वी आपणी “शान” नूं सांभण लई यतनशील रिहा है। पुसांग दे इह बोल इही दसदे हन:
जे जिउणा है तां शान नाल‎,‎ चाहे उह शान फकीरी वाली ही किउं नां होवे ते जे मरना है तां वी शान नाल।
पंजाबी मनुख्ख नूं संतुलत अते संपूरन विअकतितव प्रदान करन वालीआं परंपरक संसथावां लोक-पख्खी धरम‎,‎ परिवार अते साकादारी प्रबंध आदि टुट्ट रहे हन। इनहां संसथावां दा बदल बणन वाले आधुनिक भांत दे विदिअक अदारे‎,‎ दफ़तर‎,‎ मीडीआ अते वपारक रिशते मनुख्खी सख़सीअत विच्च असावांपण वधाउण वाले हन। इस असावीं मनुख्खी सखशीअत विचों संतोख‎,‎ बेगरज़ी‎,‎ परउपकार‎,‎ कुरबानी‎,‎ ममतामई भावनावां आदि लछ्छण अलोप हुंदे जांदे हन अते सुआरथ‎,‎ दूजे नूं मुकाबले विच्च दरड़न‎,‎ उपभोगता अते अराजकता आदि लछ्छण वधदे जांदे हन। पंजाबी विअकतितव दे इस रूपांतरन नूं दरसाउण वाले वेरवे उंज तां समुच्ची भारती पंजाबी कहाणी अते पाकिसतानी पंजाबी कहाणी विच्च ही भरपूर मातरा विच्च मिलदे हन पर परवासी पंजाबी कहाणी विच्च इह वेरवे इस प्रकार पेश होए हन कि विशवीकरन दी विचारधारा नूं बहुत बलपूरवक पेश करदे हन। अजिहा इस कर के है किउंकि परवासी पंजाबी सिध्धे तौर ते विकसत पूंजीवाद अते पछ्छमी संसक्रिती नाल दो-चार हो रहे हन। जरनैल सिंघ दी कहाणी पाणी‎,‎ अमनपाल सारा दी वहिंगी‎,‎ हरजीत अटवाल दी अमरवेलां दे रोग संतोख धालीवाल दी प्रदूशण बनाम पलूशन‎,‎ वीना वरमा दी गोले कबूतर बलदेव सिंघ दी गरोन अप्प गरल निंदर गिल्ल दी सुंनसरां‎,‎ मेजर मांगट दी त्रिशंकू आदि विचों मानवी भरप्पण खतम होण अते बहुपख्खी हिंसा दे वधण दीआं बेशुमार मिसालां प्रापत कीतीआं जा सकदीआं हन।
जरनैल सिंघ दी कहाणी पाणी विचली सुखजीत कौर आपणे परिवारक रिशतिआं विच्च दिनो-दिन वध रही खुशकी नाल परेशान होई तणाअ भोगदी है। कनेडा वासी सुखजीत कौर दी गोरी नूंह अते पुत्त आपणे घर विच्च सविंमग पूल बणाउण वासते धन जुटाउण लई पंजाब विचली जद्दी ज़मीन वेचणा चाहुंदे हन। सुखजीत कौर दा आपणे चाचे दे परिवार अते ज़मीन नाल मोह दा रिशता है। इस लई उह आपणीआं जहड़ां नाल जुड़ी रहिण वासते ज़मीन वेचण तों इनकारी हो जांदी है। सिट्टा परिवार विच्च वित्थ वधण दा निकलदा है।
विशवीकरन दी मुनाफ़ावादी प्रविरती नाल पंजाबी मनुख्ख अंदर पसर रही इह “खुशकी ही खुशकी” अजोकी पंजाबी कहाणी दा मूल सरोकार बणदी है।
बलदेव सिंघ ढींडसा दी कहाणी बोनस विच्च इक्क धी दा विआह‎,‎ जिहड़ा साडी सांसक्रितक मरयादा अनुसार कंनिआदान किहा जांदा सी‎,‎ हुण नवें हालात दे संदरभ `च पदारथक हितां दे बाज़ार दा इक्क सौदा हो निबड़दा है। रतिंदर रती नूं विआह दे अधार उते कनेडा भेजण दा सबब्ब बणाइआ जांदा है। इस पिछ्छे रतिंदर दे पिता अरजन सिंघ दी हाऊमै-पूरती दे नाल नाल आपणे मुंडिआं लई कनेडा भेज सकण दा राह पध्धरा करना वी है। अरजन सिंघ रमन कलाथ हाऊस वाले लाले दी विचोलगिरी राहीं जंडिआले वाले राजवीर जौहल नाल गिआरां लख्ख विच्च सौदा तहि करदा है। इस सौदे नूं पवित्तर अते कानूंनी दिख्ख वाला बणाउण लई रतिंदर अते राजवीर नकली हनीमून वी मणाउण जांदे हन। इस सारी प्रकिरिआ विच्च रती अते राज अंदरलीआं मानवी भावनावां कई वार सिर चुकदीआं हन पर उनहां दी बली आपो-आपणे पदारथक हितां लई दे दित्ती जांदी है। इस सौदे विच्च शामल सारीआं धिरां ही कुझ्झ नां कुझ्झ “बोनस” हासल करदीआं हन पर असल विच्च इस सौदे दौरान मानवीअता दी मूल राशी गुआ बैठदीआं हन। फलसरूप रतिंदर अंत नूं आपणा मानसिक संतुलन गुआ बैठदी है।
सौदामुखी मानसिकता वांग ही उपभोगी मानसिकता समूह पंजाबी वरगां तक्क पहुंच गई है। तलविंदर सिंघ दी कहाणी माइआ-जाल दी उतम-पुरखी पातर आपणे विआह-बाहरे जिनसी रिशते प्रती एनी उतेजत हो जांदी है कि विआह-बंधन‎,‎ पुत्तर-पिआर‎,‎ समाजक बदनामी दा भैअ‎,‎ सदाचारक अकुंश‎,‎ उमर दा तकाज़ा आदि कुझ्झ वी उस नूं रोक सकण विच्च सफल नहीं हुंदा। उस नाल सांझ पाउण वाले डा਼ वशिशट दी हालत वी कुझ्झ अजिही है। नारी पातर मैं आपणी चोरी फहड़ी जाण पिछों डा਼ वशिशट नाल सबंधां तों मनो-मनी तोबा वी करदी है‎,‎ फिर वी उस नूं मिले बिना रहि नहीं सकदी:
इह “करामात” भावें डा਼ वशिशट दे हत्थां दी जापदी है पर असल विच्च इह करामात उस उपभोगी-कलचर दे डूंघे प्रभावां दी है जिसने गुझ्झे गुझ्झे ही मनुख्खी अवचेतन नूं आपणे अनुकूल साध लिआ है अते विआह-संसथा दे निरारथक हो जाण दा संकेत दे दित्ता है। तलविंदर दी ही इक्क होर कहाणी जलधारा विच्च औरत दा देहीनाद होर वी उØच्ची सुर वाला है अते अंतम प्रभाव वजों इह कोई अपराधबोध पैदा करन वाला वी नहीं। इस शहिरी धरातल दी कहाणी दे नाल-नाल इस नवीं चेतना दा इक्क होर पासार पेंडू धरातल दी कहाणी विचों वी मिल सकदा है।
बलविंदर गरेवाल दी कहाणी युध्ध-खेतर दा तरखाण धीरा खून दे रिशतिआं-नातिआं अते समाजक फरजां वल्लों बेमुख्ख हुंदा अंत आपणीआं आदम-अकांखिआवां दी पूरती खातर धी (भतीजी) दे रेप तक्क जा गिरदा है। आपणे वड्डे भरा दी बेवकती मौत पिछ्छों उह आपणी भरजाई नूं रसमी रूप `च अपणा के पती दे फरज़ निभाहुण दा अहिद करदा है। फिर हौली हौली इह फैसला उस नूं आपणे संसारी-सुख्खां दे राह विच्च रोड़ा जापण लग्ग पैंदा है। भरजाई तों पतनी बणाई औरत दा सरीर उस नूं “लोगड़” लग्गण लगदा है अते उह आपणी भतीजी तों धी बणाई लड़की दे “सडौल” सरीर वल्ल आकरशत होण लग्ग पैंदा है। धीरे दा एनी वड्डी सदाचारक अवग्गिआ दा साहस निसचे ही पंजाब विच्च वगण वाली देहवादी हनेरी तों प्रेरत है‎,‎ भावें इस दे प्रेरक धीरे दे जीवन दी सतह उते पए नहीं मिलणगे।
इस उपभोगी-मानसिकता लई औरत इक्क मानवी विअकतितव दी थां भोगणहार वसतू अरथात महिज़ योनी-रूप ही रहि जांदी है। इस उपभोगी चेतना विचों ही टी਼ वी਼ अते फिलमां विच्च औरत दी जिसम-प्रदरशनी दी जुगत भारू रूप `च प्रचल्लत होई है। अनेकां ढंग-तरीकिआं नाल औरत दे कामुक-बिंब दी फैंटसी उभारी जांदी है। उपभोगी मन कलपना ही कलपना विच्च इस फैंटसी रूप नाल भोग-विलास करदा है। कहाणीकार रशपिंदर रशिम दी कहाणी उह कौण हन * विच्च इक्क बस्स विच्च तिंन खूबसूरत मुटिआरां चहड़दीआं हन तां बस्स दे “बुसे वातावरन विच्च रौणक” आ जांदी है। मरद आपणी उमर‎,‎ रुतबे अते संसकारां नूं लांभे रख्ख के कलपना राहीं उनहां नूं भोगदे हन। मिसाल वजों बुढ्ढे खड़क सिंघ अंदर पैदा होई उतेजना इउं प्रगट हुंदी है:
… उह वी मुड़ मुड़ के उनहां नूं घोखवीं नज़रे ताड़दा होइआ‎,‎ मन ई मन तुकां जोड़ी जा रिहा सी-रसभरे बुल्ल्हां बारे‎,‎ नशीलीआं अख्खां बारे‎,‎ तिल्हकवीआं गल्ल्हां बारे‎,‎ भरवें हिक्क उभारां बारे‎,‎ पतले लक्कां बारे‎,‎ जीअ ललचाउंदे गोल गोल पट्टां बारे … अज्ज उस दी कवीशरी दे वी भाग जाग पए सन।
विशवीकरन दी विचारधारा दे प्रभाव अधीन जिवें पंजाबी कहाणी दी रचना-द्रिशटी अते वसतू-चोण विच्च बुनिआदी परिवरतन आए हन उवें ही इस दीआं प्रगटाअ जुगतां विच्च वी बहुत सारे नवें झुकाअ मूरतीमान हो रहे हन। इस कहाणी दा पातर कोई संतुलत जां सहिज पातर नहीं‎,‎ बलकि असंतुलत अते बेचैन है‎,‎ पर उस दी बेचैनी नूं कारज-कारन दे सूतर अनुसार सपश्शट भांत किसे प्रतख्ख दिसदे प्रेरक नाल जोड़ सकणा बहुत मुशकल है। दूजे शबदां विच्च उस दे दुआले अनेकां प्रतख्ख अते अप्रतख्ख प्रेरक झुरमट पाई खलोते दिसदे हन जिहड़े समुच्चे पूंजीवादी महौल दी उपज कहे जा सकदे हन। पहिलो-पहिल एस विधी नाल कहाणी-रचना करन वाला कहाणीकार प्रेम प्रकाश ही सी पर हुण इह समुच्ची पंजाबी कहाणी दा लछ्छण ही बण गिआ है। इस विधी नूं विशवीकरन दे बहुपख्खी प्रभावां अधीन जटिल होए पंजाबी वसतू-यथारथ दे प्रगटावे नाल सबंधत कर के वी वेखिआ जा सकदा है।
विशवीकरन दी विचारधारा नें मनुख्ख दीआं उपभोगी चेशटावां नूं इस कदर उतेज़त कीता है कि उस दी चेतना विच्च काम दी प्रविरती हिरस बण के केंदरी सपेस प्रापत कर चुक्की है। इस हिरस नें परिवारक‎,‎ भाईचारक अते सदाचारक रिशतिआं दीआं सीमावां वी भंग कर दित्तीआं हन। अजोकी पंजाबी कहाणी विच्च अजिहे कामुक-हाबड़े नूं प्रगटाउंदे द्रिश्शां दी भरमार है। बलविंदर गरेवाल दी कहाणी युध्ध-खेतर विच्च पिओ-धी अते तलविंदर सिंघ दी कहाणी खाली मकान विच्च चाची-भतीजा दे जिनसी सबंध मिसाल दे तौर ते पेश कीते जा सकदे हन। एसे प्रकार लैसबीअन (सुकीरत दी कहाणी जलावतन)‎,‎ निरमल जसवाल दी कहाणी रेत दा रिशता‎,‎ (निंदर गिल्ल दी कहाणी पछाण संकट) अते गेअज़ (संतोख धालीवाल दी कहाणी प्रदूसण बनाम पलूशन) सबंधी बिरतांत पंजाबी कहाणी विच्च आकरशण दा कारन बण रहे हन।
काम-त्रिपती ज़िंदगी दी वड्डी लोड़ है‎,‎ जिवें कि गुरनाम गिल्ल दी कहाणी लोड़ इक्क सुडौल परवासी बज़ुरग दे बिरतांत राहीं सिध्ध करदी है‎,‎ पर इही लोड़ जदों मानसिक गुंझल बण के मानवी सिसटाचार दीआं हद्दां लंघदिआं पाशविक बिरती दा रूप धारन कर लैंदी है तां समस्सिआ बण जांदी है। अजोकी पंजाबी कहाणी इस उलार नूं समस्सिआमूलक संकलप वजों उजागर करदी है। इस कहाणी विच्च मरदावें कामुक-हाबड़ेपण दुआरा पछ्छी जा रही औरत-देह इक्क प्रतीक बण के साहमणे आउंदी है‎,‎ जिहड़ा नव-बसतीवादी हाबड़ेपण दुआरा सथानक संसक्रितीआं दे कोमलपुणे‎,‎ सुहज‎,‎ ममता‎,‎ सिरजणातमकता अते सूख़मता दे नोचे जाण दे अरथ वी प्रदान करदा है।
मैं-मुखी बिरतांत दी बहुतात वाली इह कहाणी सवै-प्रगटावे (कनफैशनज़) दी जुगत नूं बहुत महत्तव देण वाली है। इस दा चिंनह-प्रबंध वी वधेरे कर के इक्क थिड़के‎,‎ डोलदे‎,‎ सहिमे‎,‎ हीणताग्रसे अते बरड़ाउंदे मनुख्ख दे सुपनिआं‎,‎ चिठ्ठीआं‎,‎ इकबालीआ दसतावेजां अते निज्जी वसतू-समग्गरी नाल जुड़े वेरविआं नूं आपणा अधार बणाउंदा है। समुच्चे तौर ते किहा जा सकदा है कि विशवीकरन दे प्रभावां नें पंजाबी समाज नूं भावें तोड़न दी हद्द तक्क झंजोड़ सुट्टिआ है पर पंजाबी कहाणी नूं नवीं वसतू-समग्गरी ते कथा-जुगतां दे रू-ब-रू होण लई प्रेरत कीता है। पंजाबी कहाणी दी रचना-द्रिशटी लई इह विचारधारा वड्डी चुणौती लै के आई है। नव-बसतीवादी विचारधारा कुझ्झ मानव-पख्खी दिख्ख वाले संकलपां‎,‎ जिवें उदारवाद‎,‎ नारी-मुकती‎,‎ अत्तवादी हिंसा तों मुकती‎,‎ मनुख्ख दी पूरन सुतंतरता‎,‎ वैलफेअर सटेट अते मनुख्खी कदर आदि विच्च गलेफ़ के परोसी जा रही है कि इस दे मानव-विरोधी सरूप नूं पछाण सकणा अति कठिन कारज हो गिआ है। पर पंजाबी कहाणीकार नें इस पख्खों आपणे परिपक्क द्रिशटीकोण दा सबूत दित्ता है। पाकिसतानी कहाणीकारा अफज़ल तौसीफ़ दी कहाणी नवें गुलाम इस पख्खों लाजवाब है‎,‎ जिस विच्च अमरीका दी मानवी अधिकारां प्रती वचनबध्धता दी मित्थ दा भंजन कीता गिआ मिलदा है। इस प्रकार पंजाबी कहाणीकार विशवीकरन दे प्रसंग विच्च हर पख्खों चेतंन हुंगारा भर रिहा है। चारे पासे जिहड़ा “अमरीका अमरीका” दा शोर है उस दी निरख-परख करना अजोकी पंजाबी कहाणी दा मूल सरोकार बणिआ होइआ है। गुरदेव सिंघ रुपाणा दी चरचित कहाणी “रूस रूस‎,‎ अमरीका अमरीका” इकबाल नां दे पातर दे सुभाअ विच्च आए परिवरतन राहीं इस गल्ल वल्ल संकेत करदी है कि सत्ता-प्रापती दा अमरीकी माडल हुण पिंड दी सरपंची दी चोण तक्क असर-अंदाज़ होण लग्ग पिआ है। बरतानवी बसतीवादी सामराज अते उस दे पिठ्ठू ज़ैलदार परदमन सिंघ विरुध्ध विदरोही भावनावां दा प्रगटावा करन वाला बाल इकबाल हुण वड्डा हो के ताकत‎,‎ पैसे‎,‎ जुगाड़ अते जातीवादी जुगतां नाल सत्ता प्रापती दे हुनर सिख्ख चुक्का है।
विशवीकरन दे जटिल वरतारे नूं हरेक कोण तों खहड़ के अबजैकटिव द्रिशटी नाल वाचण दी समरत्था नें पंजाबी कहाणी नूं उसारू अते सूख़म सुभाअ वाली बणाइआ है। चुणौतीआं दे सनमुख इउं खहड़ सकणा पंजाबी कहाणी दी सिहतमंद परंपरा रही है।