अगस्त 22, 2025

writingDetail.created_by
By: जसविंदर सिंघ रुपाल, कैलगरी

विशव अबादी दिवस अते साडी दशा

हर साल 11 जुलाई दा दिन अबादी दे मसलिआं बारे सोचण अते विचारन लई विशव अबादी दिवस वजों जाणिआ अते मनाइआ जांदा है। यू.ऐन्न. ओ. दे संयुकत राशटर विकास प्रोगराम (यू. ऐन्न. डी. पी.) दी गवरनिंग कौंसल नें 1989 विच्च इह दिन सथापित कीता सी जिहड़ा कि 11 जुलाई 1987 विच्च विशव अबादी दे 5 बिलीअन होण ’ते चिंता वजों सी। अज्ज इह अबादी 8.2 बिलीअन हो चुक्की है अते कुदरती संकट पहिलां नालों किते ज़िआदा वध चुक्के हन। दसंबर 1990 दे मते अनुसार संयुकत राशटर दी जनरल असैंबली नें विशव अबादी दे वातावरण अते विकास दे मसलिआं प्रती जागरूकता लिआउण लई इस दिन नूं लगातार मनाए जाण दा फैसला कीता सी। पहिली वार 11 जुलाई 1990 नूं 90 तों वधेरे देशां नें इस दिन नूं माणता दित्ती सी। यू. ऐन्न. ओ. हर साल इस दिन लई इक्क विशा-थीम दिंदा है, उस साल दे सारे प्रोगराम उस विशे नूं अधार बणा के ही कीते जांदे हन।

विशव अबादी दिवस 2025 दा थीम: इस साल दा इस दिन लई यू ऐन्न ओ वल्लों दित्ता गिआ थीम है:

नौजवानां नूं उहनां दे परिवार बणाउण लई सशकत बणाउणा।

(Empowering Youth to Build The Families They Want)

घट रहीआं विशवविआपी प्रजणन दरां नाल “जनसंखिआ दे पतन” बारे चितावनीआं मिल रहीआं हन। पर संयुकत राशटर अबादी फंड (UNFPA) दी विशव अबादी दी सथिती रिपोरट दरसाउंदी है कि असल मुद्दा प्रजणन एजंसी दी घाट है। बहुत सारे लोक, खास करके नौजवान, उह बच्चे पैदा करन तों असमरत्थ हन, जो उह चाहुंदे हन।

विशव अबादी दिवस 2025 इस चुणौती नूं सवीकार करदा है। नौजवानां दी हुण तक दी सभ तों वड्डी पीहड़ी ’ते केंदरित करदा है। थीम “नौजवानां नूं इक्क निरपख्ख अते उमीद वाली दुनीआं विच्च उह परिवार बणाउण लई सशकत बणाउणा” इह यकीनी बणाउण दी मंग करदा है कि नौजवानां कोल आपणे भविख्ख नूं आकार देण लई अधिकार, साधन अते मौके होण।

नौजवान पहिलां ही तबदीली लिआ रहे हन पर आरथिक असुरख्खिआ, लिंग असमानता, सीमित सिहत संभाल अते सिख्खिआ, जलवायू विघन अते टकराअ वरगीआं वड्डीआं रुकावटां दा साहमणा कर रहे हन। 14 देशां दे 14 हज़ार तों वध्ध लोकां दे UNFPA YouGov सरवेखण विच्च देखिआ गिआ कि लोक होर बच्चे पैदा करना चाहुंदे सन, पर समाजिक, आरथिक जां सिहत रुकावटां करके रुके रहे।

विशवविआपी अबादी दे रुझानां नूं प्रभावशाली ढंग नाल जवाब देण लई नेतावां नूं नौजवानां दीआं ज़रूरतां अते आवाज़ां नूं तरजीह देणी चाहीदी है। उहनां नूं सेवावां नालों उमीद, सथिरता अते भविख्ख लई योजनाबंदी दी वधेरे लोड़ है। जिवें कि इक्क नौजवान नें अनफपा नूं दस्सिआ “नौजवान सिरफ आपणे भविख्ख दे बच्चिआं बारे ही नहीं सोच रहे, उह उस दुनीआं बारे सोच रहे हन जो उहनां बच्चिआं नूं विरासत विच्च मिलेगी।” उहनां दे अधिकारां दा समरथन करना टिकाऊ विकास, शांती अते मनुख्खी सनमान दी कुंजी है।”

ऐनटोनीओ गुटरिस दे शबद हन:

“आओ असीं आपणे नौजवानां नाल खहड़े होईए तां कि उह अजिहा भविख्ख बणा सकण जित्थे विशव दा हर विअकती आपणी किसमत इद्दां घड़ सके जिहड़ी कि उत्तम, शांतीपूरन अते इक्क वधीआ आस नाल भरी होई होवे।”

यू ऐन्न सकत्तर जनरल ऐंनटोनीओ गुटरिस भविख्ख प्रती डर: भविख्ख प्रती डर जिवें जलवायू परिवरतन, वातावरण विगाड़, जंगां अते महांमारी आदि जणन संबंधी फैसलिआं नूं प्रभावित कर रहे हन। संयुकत राशटर अबादी फंड दे हेठ दित्ते अंकड़े विचारनयोग हन:

* लगभग 5 विच्चों इक्क दा कहिणा है कि इनहां चिंतावां नें उहनां नूं इछ्छा तों घट्ट बच्चे पैदा करन लई प्रेरित कीता है। आरथिक कारज जिस विच्च रिहाइश, बच्चिआं दी देखभाल दीआं लागतां अते नौकरी दी असुरख्खिआ शामल है, परिवार दे आकार ’ते मुख्ख सीमावां हन।

* 39% नें वित्ती मुद्दिआं दी रिपोरट कीती है जो उहनां दी लोड़ींदी गिणती विच्च बच्चे पैदा करन दी योगता नूं प्रभावित करदे हन। बच्चे पैदा करन दी विशवविआपी औसत उमर वी वधी है अते हुण इह 28 साल है।

* प्रजणन उमर दे लगभग 20% बालग उमीद करदे हन कि उह आपणे लोड़ींदे बच्चे पैदा नहीं कर सकणगे।

* 18% नें गरभ निरोध जां प्रजणन संबंधत सेवावां प्रापत करन विच्च मुशकिल दी रिपोरट कीती है।

किसे वी दिन दा निशचित कीते जाणा उस मसले ’ते धिआन केंदरित करन लई हुंदा है। हुण आपां आपणे देश भारत दी गल्ल करीए। अंकड़िआं वल्ल नज़र मारीए तां संसार विच्च अबादी पख्खों भारत (1.438 बिलीअन) दा पहिला सथान है, चीन (1.411 बिलीअन) दूजे अथान ’ते है। जे असीं खेतरफल देखीए अते जन-संखिआ घणता पख्ख तों देखीए, तां भारत दी घणता 492 विअकती प्रती वरग किलोमीटर अते चीन दी घणता 151 विअकती प्रती वरग किलोमीटर है। संसार पख्ख तों जन संखिआ घणता मुताबक वी कुल्ल 195 देशां विच्चों साडा नंबर 31वां है, जो कि बहुत चंगा नहीं है। घट्ट थां ’ते वध्ध विअकतीआं दे रहिण कारन समस्सिआवां दा नित्त दिन वधदे जाणा आम गल्ल ही है। हलकी जिही झात पिछले वरहिआं दी जन-संखिआ ’ते मारनी गलत नहीं होवेगी। अज़ादी तों बाअद 1951 विच्च भारत दी जन संखिआ 361 मिलीअन सी, 1961 विच्च 439 मिलीअन, 1971 विच्च 548 मिलीअन, 1981 विच्च 683 मिलीअन, 1991 विच्च 846 मिलीअन, 2001 विच्च 1.028 बिलीअन, 2011 विच्च 1.210 बिलीअन, 2021 विच्च 1.402 बिलीअन अते हुण जुलाई 2024 विच्च इह 1.438 बिलीअन है। जेकर वाधा दर वल्ल निगहा मारीए तां जित्थे इह 1950-60 समें 2% तों वी वध्ध रिहा है। तसल्ली दी गल्ल है कि पिछले दहाके विच्च इह 1% तों वी घट्ट है। प्रजणन दर पहिलां 2.1 बच्चे प्रती औरत सी, उह हुण घट के 1.9 बच्चे प्रती औरत हो गई है।

भारत ’ते केंदरित हुंदिआं:

हर देश दे लोकां नें आपणी सीमित हद्द दे अंदर रहिणा हुंदा है अते उसे देश विच्च मिलदे सीमित साधनां तों ही आपणीआं सारीआं लोड़ां पूरीआं करनीआं हुंदीआं हन। भारत दी अबादी 1.4 बिलीअन तों वी वध्ध है। कुदरती है कि जे साडे कोल साधन घट्ट होणगे अते उनहां दी वरतों करन वाले वध्ध होणगे तां देश नूं बेअंत समस्सिआवां दा साहमणा करना पैंदा है। साडे देश दीआं उह मुख्ख समस्सिआवां जिनहां दा मुढला कारन असीं अबादी नूं मंन सकदे हां, इह हन:

* साधनां दी घाट: वध्ध अबादी नाल साडे कुदरती खज़ानिआं ’ते ज़िआदा बोझ पैंदा है। पाणी, रहिणयोग अते खेतीयोग ज़मीन अते ऊरजा उह मुख्ख साधन हन, जिनहां दी घाट कारन जीवन दीआं मुढलीआं सहूलतां वी खतरे विच्च पै जांदीआं हन। ज़मीन नें तां हर रोज़ घटणा ही है, नवें लोकां लई रहिण लई मकान वी चाहीदे हन।, सकूल, हसपताल, सड़कां, दफतर, आदि दी उसारी नाल वधेरे ज़मीन दी वरतों होवेगी, जिस नाल खेती योग ज़मीन होर घटेगी। इसे तरहां पाणी अते ऊरजा दी वधेरे खपत दी लोड़ साडे समीकरणां नूं हिला के रख्ख देवेगी।

* बुनिआदी सहूलतां दी घाट: खास करके शहिरी अबादी इस समें बुनिआदी सहूलतां दी घाट दे दबाअ हेठ आ रही है। शहिरां विच्च वधेरे मकान, वधेरे आवाजाई अते साफ सफाई रख्ख सकणा औखा हो रिहा है।

* बेरुज़गारी दी समस्सिआ: इह साडे देश दी वड्डी समस्सिआ बण चुक्की है। कंम करन वाले मज़दूरां विच्च होइआ वड्डा वाधा बेरुज़गारी अते अलप-रुज़गारी दा कारन बणदा है। सरकार सभ नूं रुज़गार देण तों असमरत्थ जापदी है अते निज्जी अदारे किसे किसम दी सुरख्खिआ लई वचनबध्ध नहीं हन।

* सिहत अते सिख्खिआ: किसे वी देश दे विकास दा अधार उस देश दे नागरिकां दी चंगी सिहत अते पहड़े लिखे होणा हुंदा है। पर भारत वल्ल नज़र मारीए तां इनहां दोहां दी हालत तरसयोग है। इक्क पल लई गुणवत्ता नूं परे वी कर के सोचीए तां गिणातमिक पख्ख तों वी हर नागरिक नूं वधीआ सिहत अते सिख्खिअत होण दा मौका नहीं मिल रिहा। सरकारां दे कीते जा रहे यतन ऊठ दे मूंह विच्च जीरे वाली गल्ल लगदी है। सिहत दी कोई गरंटी नहीं, कोई बीमा कराउणा ज़रूरी नहीं, गंभीर बिमारीआं दे इलाज करवाउणा अते अपरेशन करवाउणा आदि गरीब अते मध्ध वरग दी पहुंच तों बहुत दूर हन। अबादी दे अनुपात विच्च डाकटरां अते मैडीकल सहूलतां बहुत ही घट्ट हन। इही हाल सिख्खिआ दा वी है। उच्च सिख्खिआ तां देश दी बहुत घट्ट गिणती ही लै रही है। जे गुणवत्ता वल्ल आईए तां सिख्खिआ प्रापत करन तों बाअद रुज़गार दी कोई गरंटी नहीं है। सिख्खिआ कित्तामुखी नहीं है अते आपणा कंम करन वल्ल नहीं प्रेरदी।

* गरीबी: वध्ध अबादी अते घट्ट रुज़गार तों गरीबी पैदा हुंदी है। साडी सरकार जिहड़ी वी आवे, उसदा वधेरे ज़ोर मुफ़त राशन जां होर सहूलतां वल्ल जांदा है, लोकां नूं वधेरे कंम दे मौके देण अते मज़दूरी दर विच्च सुधार लिआउण वल्ल नहीं। गरीब लोकां दी गिणती करोड़ां विच्च है। बहुत सारे लोक गरीबी रेखा तों हेठां विचर रहे हन, जिनहां कोल ज़िंदगी जिऊण लई लोड़ींदीआं मुढलीआं अते बुनिआदी सहूलतां वी नहीं हन।

* वातावरण प्रदूशण: वधेरे अबादी वधेरे वसतूआं अते ऊरजा दी खपत करदी है, जिस कारन साडे वातावरण दा संतुलन विगड़ चुक्किआ है। हवा प्रदूशण अते पाणी दे प्रदूशण नें सिहत नूं बहुत नुकसान पहुंचाइआ है अते इह लगातार जारी है।

* समाजिक अते राजनीतिक बेचैनी: वध्ध अबादी बहुत सारे समाजिक अते राजनीतिक विवादपूरन मसलिआं नूं जनम दिंदी है। वड्डे आकार दी वख्ख वख्ख पिछोकड़ वाली जन संखिआ नूं इक्क सूत विच्च परो रख्खणा आसान नहीं हुंदा। समाजिक बेइनसाफीआं अते वितकरे, साधनां दी वंड, अते राजनीतिक प्रतीनिधता नूं लै के बहुत वड्डे विवाद, तकरार अते झगड़े पैदा हुंदे हन जिस नाल देश विच्च समाजिक अते राजनीतिक अशांती फैलदी है।

इनहां सारे मसलिआं नूं हल्ल करना अते वधीआ अते शुध्ध वातावरण नाल आरथिक तरक्की, समाजिक अते राजनीतिक सथिरता बणाई रख्खणी इक्क वड्डी चुणौती बण के साडे साहमणे खहड़ी है। जे कुझ करन दा सोचीए, असंभव कुझ वी नहीं हुंदा, सरकारां अते देश दे आम नागरिक मिल के बैठण, वधीआ नीतीआं बणाउण अते लोक निज्जी सवारथां नूं भुल्ल के सांझे मसलिआं नूं पहिल देण, सरकारां विकास प्राजैकट वल्ल, रुज़गार दे मौके वधाउण अते चंगा शुध्ध वातावरण देण दा निशचा कर लवे तां समस्सिआ दा हल्ल निकल सकदा है।

कुझ सुझाअ जो इस समस्सिआ नूं दूर करके देश दे विकास विच्च सहाई हो सकदे हन, हेठ लिख रहे हां:

* सरकार इक्क जां वध्ध तों वध्ध दो बच्चिआं दा नियम पूरी सखती नाल लागू करे। किसे धरम, जात, वरग दी परवाह कीते बिनां। वध्ध बच्चे होण दी सूरत विच्च वड्डी मातरा विच्च जुरमाना लाइआ जावे। चीन नें इह फारमूला वरत के आपणी अबादी ’ते नियंतरण कीता है, असीं किउं नहीं कर सकदे? लोकां नूं पिआर नाल समझा के इस कंम लई मनाइआ जा सकदा है।

* साधनां दी ठीक वरतों, परिवार नियोजन, खुद वसीले बणाउण अते मिल के रहिण दी वधेरे सिख्खिआ अते जाग्रती दी लोड़ है।

* वातावरण नूं हरा भरा बणाउण लई संकट-कालीन सथिती वांग कंम कीता जावे। पछ्छमी मुलकां विच्च आपणे घरां विच्च दरख्खत लाउणे, घाह लाउणा, उस नूं साफ करना आदि सभ ज़रूरी है। नां कीते जाण दी सूरत विच्च भारी जुरमाने हन। भारत विच्च अजिहा किउं नहीं कीता जा सकदा? जे इक्क दरख्खत किते कट्टणा पै वी जावे, उस इक्क मगर दस नवें दरख्खत लाउणे ज़रूरी होण।

* मकानां दी समस्सिआ नूं हल्ल करन लई बहु मंज़ले मकान बणाउणे ज़रूरी कीते जाण। नवीं थां ’ते हर उसारी लई सरकार तों मनज़ूरी लैणी ज़रूरी कर दित्ती जावे। सरकार इह यकीनी बणावे कि खेतीयोग ज़मीन नूं इस लई नां वरतिआ जावे।

* परिवारां नूं इकठ्ठे रख्खण लई सरकार, समाज, सवै सेवी संसथावां अते धारमिक अदारे सांझे यतन करन अते इह गल्ल लोकां नूं पक्की करवाउण कि जलदी कीते बच्चे वख्खरा रहिणा नां चाहुण। संयुकत परिवार तां शाइद दुबारा लिआउणे वधेरे औखे होण, इक्क विअकती दा टब्बर ही इकठ्ठा रख्खिआ जा सके, उह वी काफी होवेगा। इकल्ले नौजवान आपणे मापिआं तों वी अलग्ग हो के रहिंदे वेखे गए हन।

* बाकी मुख्ख मुद्दे सिख्खिआ अते सिहत ठीक होणगे। इनहां बारे वधेरे जाग्रती होवेगी अते वधेरे गुणवत्ता होवेगी, तां लोक आप ही बहुत समस्सिआवां सुलझाउण दे योग हो जाणगे।

* खेतीबाड़ी नूं इक्क उदयोग दी तरहां विकसित कीते जाण दी लोड़ है।

* सरकारां नूं ज़मीनी पध्धर ’ते लोकां दे मसले हल्ल करन वल्ल धिआन देणा चाहीदा है। सरमाएदार जमात दा इक्को इक्क मनोरथ लाभ कमाउणा हुंदा है। उस नूं उदयोग राहीं दूशित हो रहे वातावरण नाल, विगड़ रही लोकां दी सिहत नाल अते लोकां दे किरदार विच्च आ रही गिरावट दी कोई चिंता नहीं हुंदी। पर इक्क कलिआणकारी राज हमेशा लोकां दी बिहतरी दा इछ्छक हुंदा है। जे साडे राजनीतिक नेता आपणीआं कुरसीआं, चौधरां, माइआ, सवारथ वरगीआं भावनावां तों उच्चा उठ्ठ के देश दी जनता बारे धुर हिरदे तों इमानदारी नाल कुझ करना चाहुणगे, तां पारटी जिहड़ी मरज़ी होवे, लोक उस सरकार दा साथ ज़रूर देणगे अते मिलजुल के सिर ’ते कूकदे संकट दा इलाज कर सकणगे। असीं हमेशा चंगे दी ही आस रख्खदे हां। इनहां काले हनेरिआं तों बाअद इक्क चानण नें ज़रूर आउणा है। आउ पक्का करीए कि आपां सारे आपणा बणदा योगदान ज़रूर पाउंदे रहांगे।