अक्टूबर 06, 2009

writingDetail.created_by
By: वरिआम सिंघ संधू

शरीक दे विआह विच अणसद्दे प्राहुणे

13 अप्रैल विसाखी दा दिन। ‘आलमी पंजाबी कानफ़रंस’ दा पहिला दिन। ‘विशव’ शबद ‘आलमी’ विच तबदील हो गिआ सी। पिछले पंजाह बवंजा सालां विच दोहां खित्तिआं दी पंजाबी दा मुहावरा ते मुहांदरा बहुत बदल गिआ सी। चहड़दे पंजाबी विच हिंदी ते संसक्रित अते लहिंदे पंजाब विच उरदू फ़ारसी नें पंजाबी उत्ते आपणा चोखा रंग चाहड़ लिआ सी।
इसे लई कई वार दोहां मुलकां दी लिखी होई गूहड़ पंजाबी इक दूजे मुलक दे पाठक लई समझणी औखी हो गई सी। पिछले कई सालां तों भाशा दे इस गूहड़े रंग हेठां लुक गई सुच्ची पंजाबी दी चरचा वी चल्लदी रही सी। जदों कोई पाकिसतानी मित्तर भारत विच किसे पंजाबी कानफ़रंस विच शिरकत करन आउंदा तां साडे विदवानां दे लिखे ‘खोज पत्तरां’ दा मज़ाक उडाउंदिआं अपील करदा, ‘‘जनाब! सानूं इस ‘पंजाबी’ दा पंजाबी विच तरजमा कर के दस्सिओ जे।’’
इक वार दिल्ली दी किसे कानफ़रंस समें मैं पाकिसतानी पंजाबी मित्तर नूं हासे नाल किहा, ‘‘तुहाडी ज़बान दा वी साडे वाला ही हाल हो गिऐ।’’
उह कहिंदा, ‘‘किवें।’’
‘‘जिवें मैं इक वाक बोलदा हां, ‘पंज विअकतीआं ‘ते आधारित इक प्रतीनिध मंडल मुख्ख मंतरी नूं मिलिआ’ साडे पासे बोलिआ जाण वाला इहो वाक तुसीं इंज बोलोगे, ‘‘पंज फरदां ‘ते मुशतमिल वफ़द वज़ीरे-आल्हा नूं मिलिआ!’ दोहां मुलकां दे आम सरोते नूं दोहां वाकां विचों ‘पंज’ ‘ते’, ‘नूं’, ‘मिलिआ’ तों इलावा होर कुझ पिड़-पल्ले नहीं पवेगा।
इह निसचित सी कि दोहां पंजाबीआं नूं नेड़े लिआउण लई आपसी मेल-जोल, साहित दे अदान-प्रदान, सांझीआं कानफ़रंसां, सैमीनारां ते गोशटीआं दा आयोजन करन दी ज़रूरत सी।
पंजाबी ज़बान, पंजाबी भाईचारे, पंजाबी सभिआचार, पंजाबी शनाखत ते पंजाबी इतिहास दे सांझे मुल्लां ते तत्तां नूं जानण-समझण लई ही इह ‘आलमी पंजाबी कानफ़रंस’ हो रही सी।
दो ढाई एकड़ ‘च फैले फलैटीज़ होटल दा खुल्ल्हा लाअन, हरा घाह, झूमदे रुख्ख, निंमी-निंमी बद्दलवाई, ख़ुशगवार मौसम ते मित्तरां दीआं आपसी हत्थ-घुट्टणीआं। बरांडे विच चंडीगहड़ीए नेक चंद दे खिडौणे ते सज्जे हत्थ किताबां दा सटाल। अंदर लौबी विच निसचित फीस जमहां करा के ‘अधिकारत डैलीगेट’ बणिआ जा रिहा सी। आपणे नां दी सलिप जेब नाल ला के डैलीगेट दूजिआं पछानण वालिआं नूं सहूलत दे रहे सन। मैं कदी वी आपणे नां दी सलिप्प छाती ‘ते नहीं चिपकाई। इह मैनूं ऐवें ही आपणी नुमाइश जिही करनी लग्गदी है। इह वख्खरी गल्ल है कि इस दा लाभ वी हुंदा होवेगा इक दूजे नूं जानण-पछानण लई। एथे मेरा किहड़ा जाणू सी जो नां पहड़ के मैनूं हत्थ मिला के आखे, ‘‘हछ्छा! तुसीं संधू साहिब ओ जी!’’
मैं नां दी सलिप्प जेब विच पा लई। जगतार दी पहिलां ही जाण-पछाण बहुत सी। उस नूं इह सलिप्प जेब ‘ते लाउण दी लोड़ ही नहीं सी। जगतार हरेक मिलण वाले नूं मेरे बारे बड़ी हुब्ब नाल दस्सदा, ‘‘वरिआम संधू, साडे सभ तों अछ्छी कहाणी लिखण वालिआं ‘चों…’’
अगला मेरे नाल हत्थ मिलाउंदा ते जगतार नाल गल्लीं रुझ्झ जांदा। उहदे लई होवेगा ‘कोई वरिआम संधू’। उहने किहड़ा इस दा नां सुणिआ होइआ सी।
‘‘देख लै वरिआम…एथे किसे नूं तेरा पता वी नहीं। इथे तां बहुते आपणे पासे दे उह कहाणीकार बड़े वड्डे कहाणीकार वजों जाणे जांदे नें, जिनहां नूं अजे कहाणी लिखणी वी नहीं आउंदी।’’ जगतार हस्सिआ।
इह ठीक ही सी। अजिही सथिती विच पहुंच वाले, ‘पहुंच करन वाले’, ‘सबंध बणाउण वाले’, ‘अग्गे अग्गे दिसण दी लालसा रख्खण वाले’, ‘इक दूजे दा हत्थ धोण-धुआउण वाले’ कुझ लाहा तां खट्टदे ही हन। साडे वी इधर पेश होण वाले लहिंदे पंजाब दे लेखकां तों इलावा कुझ अजिहे वधीआ लेखक उधर वी हो सकदे नें, जिनहां दी इधर रसाई नां हो सकी होवे। मसलन मुहंमद मनशा याद उधरला बहुत वधीआ कहाणीकार है पर इधर उस दीआं इक्का-दुक्का कहाणीआं तों इलावा कुझ नहीं छपिआ। अफज़ल तौसीफ़ दी बहुत वधीआ वारतक दे नमूने सानूं पिछले सालां ‘च ही वेखण नूं मिल सके हन।
‘‘डाकटर साहिब! इह मसले वी आपस विच लगातार मिल बैठण ते इक दूजे नूं बाकाइदा ते पूरा पहड़न-पहड़ाउण नाल हल्ल हो सकदे हन,’’ मैं आखिआ तां जगतार नें वाजब प्रशन उठाइआ, ‘‘पर इह लिपी दा वड्डा मसला है। इक पासे गुरमुखी ते दूजे पासे शाहमुखी।’’
किसे नें जगतार दी बांह फड़ के रोकिआ ते जफ्फी विच लै लिआ। मैं मुख्ख हाल तों पहिलां पैंदे इक होर निक्के हाल विच लग्गे किताबां दे सटाल देखण लग्गा। इक किताब चुक्क के वेखी, फिर दूजी। ‘‘इह तां लिपीआं दा मसला हल्ल कीता पिऐ’’, मैं आपणे आप नूं आखिआ। इलिआस घुंमण दे यतनां नाल सथापत अदारे वलों अजिहीआं पुसतकां छापीआं गईआं सन जिनहां दे इक पासे गुरमुखी लिपी विच लिखत छपी होई सी ते दूजे अध्ध विच शाहमुखी लिपी विच।
इह इक बहुत ही ख़ूबसूरत ते ढुकवां तरीका सी ज़बान ते लिपी दे पध्धर उत्ते नेड़े आउण दा। इक लिपी नूं दूजी लिपी नालों चंगी जां माड़ी नां आखण दा ते आपसी विरोध तिआगण दा। दोहां लिपीआं नूं बराबर दा सतिकार देण दा। हुण असीं एना अग्गे आ चुक्के हां कि इक लिपी नूं दूजी लिपी नालों उत्तम कहि के दूजी धिर नूं विशेश लिपी अपणाउण जां तिआगण लई आखणा नवीआं पेचीदगीआं खहड़ीआं कर सकदा है। इस दा हल्ल इहो है कि चहड़दे पंजाब वालिआं नूं खुल्ल्हे दिल नाल उचेचे यतन करके शाहमुखी लिपी सिख्खणी चाहीदी है ते लहिंदे  पंजाब वालिआं नूं गुरमुखी तां कि असीं इक दूजे दी लिखत नूं पहड़ सकीए। ख़त-पत्तर लिख के सद-भावी अदान-प्रदान कर सकीए। उंज इह निसचित है कि जिवें असीं आपणी मात-भाशा विच ही चंगी तरहां आपणा आपा प्रगट कर सकदे हां, इंज ही बचपन तों वरतों विच लिआई जाण वाली लिपी विच ही रवां-चाल लिख सकदे हां।
अजिहीआं पुसतकां इक लिपी नूं जानण वाले पाठक नूं दूजी लिपी सिख्खण लई प्रेरना दा सोमा वी बण सकदीआं सन। इस उद्दम लई इलिआस घुंमण ते उस दे साथी प्रसंसा दे हक्कदार सन।
अगले पल प्रसंसा दा हक्कदार इलिआस घुंमण सच्चमुच मेरे साहमणे खड़ोता सी। दूजे पल उहने मैनूं आपणी गल्लवकड़ी विच घुट्ट लिआ इह कहिंदिआं होइआ, ‘‘लओ जी! आह जे साडा वड्डा कहाणीकार! हिमालीआ जिड्डा…’’ उस नें खिड़ के आसमान वल्ल हत्थ उच्चा कीता। सुख्खसांद पुछ्छी।
‘‘रातीं किते दिसे नहीं सा जे…’’ उस नें पुछ्छिआ अते नाल ही आखिआ, ‘‘लओ! आह आ गिआ जे अमीन मलिक, तुहाडा वज़ीरे-आज़म। इह कहिंदा ; संधू मेरा गुरू है।’’
अमीन मलिक दे पिछ्छे-पिछ्छे उहदी पतनी राणी मलिक सी। राणी नूं सलाम कहि के मैं ते मलिक इक दूजे दी गलवक्कड़ी विच घुट्टे गए।
अमीन मलिक नूं मैं 1997 विच आपणी इंगलैंड दी यातरा समें मिलिआ सां। उस नें मैनूं बड़े पिआर नाल आपणे घर खाणे ‘ते बुलाइआ सी। पर सभ तों वड्डी गल्ल, जो मैनूं लग्गी, उह सी उस दी पंजाबी ज़बान दी अति दी ताज़गी। उहदा जानदार पंजाबी मुहावरा। मिट्टी दी महिक उहदी ज़बान ‘चों डुल्ल्ह-डुल्ल्ह पैंदी सी। मैं उस नूं किहा सी कि जे किते उह वारतक जां कहाणी लिखे तां कमाल हो जाए। उह निरोल शाइर सी पर उस कोल बड़ी अमीर ज़बान देख के मैं आखिआ, ‘‘तूं कहाणी लिखे तां सभ तों बाग़ी लै जावें। होर कुझ नहीं तां आपणी जीवनी ही लिख।’’
उस तों बाअद अमीन मलिक नाल मेरा चिठ्ठी-पत्तर वी चलदा रिहा। उहदी पहिली चिठ्ठी दा जुआब मैं छे महीने पछड़ के दित्ता। मैं चाहुंदा सी कि जदों मैं मलिक नूं चिठ्ठी लिखां तां शाहमुखी लिपी विच होवे किउंकि उह शाहमुखी ही पहड़ सकदा सी। मैं भाशा विभाग पंजाब दा ‘उरदू आमोज़’ दा कोरस पास कीता ते पंजाब विचों पहिले नंबर ‘ते आइआ। उस तों बाअद मैं अमीन मलिक नूं चिठ्ठी लिखी। इह सी उह प्रेरना, जो इक दूजे नूं मिलण उपरंत मेरे अंदर पैदा होई ते मुहब्बती राबता बणाई रख्खण लई मैं शाहमुखी सिख्ख लई। इह इक ज़ाहिरा उदाहरण सी दूजिआं वासते कि जे मिलां गिलांगे, नेड़े आवांगे तां लिपी, भाशा ते दिलां दीआं दूरीआं नेड़े हो सकदीआं नें।’’
‘‘ओ भरावा! तूं मैनूं की सराप दे ‘ता वज़ीरे-आज़म आख के।’’
उस नें हस्सदिआं होइआ मैनूं मिठ्ठा उल्हामा दित्ता। असल विच मैं उस नूं मिलण तों पिछ्छों उस बारे इक आरटीकल लिखिआ जो ‘अजीत’ दे मुख्ख पंनिआं उत्ते अते पिछ्छों मेरे सफ़रनामे ‘परदेसी पंजाब’ विच छपिआ सी। उस दा सिरलेख सी, ‘‘साडा वज़ीरे-आज़म’’। जदों लंडन विच उस नें मैनूं किहा कि लाहौर विच उस दी कोठी माडल टाऊन विच है जिथे (उदों दे) वज़ीरे-आज़म-नवाज़ शरीफ दी कोठी है तां मैं हस्स के किहा सी, ‘‘असीं उस वज़ीरे-आज़म तों की लैणा है। साडा वज़ीरे-आज़म तां अमीन मलिक है।’’
हुण उसे ‘वज़ीरे-आज़म’ नूं रिड़किआ जा रिहा सी।
‘‘मैनूं लोकां दे फोन आए तेरा ‘वज़ीरे-आज़म’ वाला आरटीकल पहड़ के तां मैं डर गिआ। उए साडे तां जिहड़ा वज़ीरे-आज़म बणदै उस नूं जां फांसी लग्गदी है जां देश निकाला मिलदै जां उहदा जहाज़ ही तबाह करके फीता-फीता कर दित्ता जांदा है।’’ उह ठहाका मार के हस्सिआ ते मैनूं गलवक्कड़ी विच घुट्ट लिआ।
किसे होर नें उहनूं आ ‘सलाम’ बुलाई ते उहदीआं लिखतां दी तारीफ़ कीती। उह अग्गे कहिण लग्गा, ‘‘उए आह ई मेरा दुशमण जीहने मैनूं पुठ्ठे-पासे पाइआ  ई। ऐहनूं मुबारक आख। इहदी तारीफ़ कर। इह बड़ा सानह, कहाणीकार ई उए। मैं तां मुहब्बत करन वाला बड़ा छोटा जिहा बंदैं।’’
उस नें मेरा हत्थ घुट्ट लिआ ते फिर मैनूं बाहों धूह के सटाल उत्ते लै गिआ, ‘‘आह लै! इहनां नें मेरीआं चिठ्ठीआं दी किताब छाप छड्डी ऊ। चिठ्ठीए मलिक दीए। दस्स बई किंने पैसे दी किताब ए।’’ उस आपणी ही किताब मुल्ल ख़रीद के मैनूं भेट कीती। उहदीआं चिठ्ठीआं दा साहितक महत्तव जाणदिआं इलिआस घुंमण हुरां इह किताब छाप दित्ती सी।
सच्चमुच्च अमीन मलिक दा गल्ल कहिण ते लिखण दा निराला अंदाज़ अगले नूं कील लैंदा है। मैं पिछले दिनीं छपी उस दी कहाणी ‘गूंगी त्रेह’ दी तारीफ कीती ते आखिआ, ‘‘तूं पास हो गिऐं। सौ बटा सौ नंबर। विशे, निभाअ ते ज़बान पख्खों अदभुत्त कहाणी है।’’
‘‘हछ्छा!’’ उह खामोश चमकदीआं अख्खां नाल मेरे वल्ल वेख के मुसकराइआ।
मैं गला खंघूर के आखिआ, ‘‘इहो जिही कहाणी तूं ही लिख सकदा सैं।’’
‘‘की गल्ल गले ‘च कोई ख़राबी है? मैं तेरे लई गोलीआं लै के आइआं लंडनों। ऐह राणी तों लै लै। तैनूं हुण इनहां गोलीआं दी लोड़ है।’’
फिर उह दूजे प्रेमी नाल गल्लीं रुझ गिआ। मैं राणी नूं गोली देण लई किहा तां उस नें इक वड्डा डब्बा मेरे हत्थ फड़ाइआ आपणे परस ‘चों कढ्ढ के। उहदे उत्ते लिखिआ पहड़ के मैं पुछ्छिआ, ‘‘इह गले खराब दीआं नें?’’
अमीन मलिक नें मूंह भुआइआ ते कहिण लग्गा, ‘‘इह तेरे लई नें…पंजाहवां दा हो गिऐ नां…एदों पिछ्छों ऐवें ही सरीर नूं निक्कीआं मोटीआं लगण वालीआं बीमारीआं ते कमज़ोरीआं तों बचाई रख्खण वालीआं गोलीआं नें। रोज़ दी इक। फ़ाइदा ही फ़ाइदा। नुकसान कोई नहीं। बंदे नूं ताज़ा ते तंदरुसत रख्खदीआं नें। तेरे लई उचेचीआं लै के आइआं।’’ उस नूं सच्चमुच्च मेरा एना ख़िआल सी।
लोक अंदरले हाल विच जा के कुरसीआं मल्ल रहे सन। कानफ़रंस दा उदघाटनी सैशन शुरू होण वाला सी। जगतार मेरे कोल आइआ ते कहिण लग्गा, ‘‘आ तैनूं साकिब नूं मिलावां। इथों ‘मां-बोली’ परचा कढ्ढदै पंजाबी ‘च।’’
साकिब आपणे किताबां दे सटाल ‘ते खड़ोता सी। जगतार नें पहिलां वाले अंदाज़ विच ही मेरा तुआरफ़ करवाइआ। साकिब नें मत्थे नूं हत्थ ला के अदब नाल मैनूं हत्थ मिलाइआ। उह तां मैनूं चंगी तरहां जाणदा सी। मैं वी उस बारे सुणिआ होइआ सी। निक्की-निक्की करड़-बरड़ी दाहड़ी। मूंह विच पान। मिठ्ठ-बोलड़ा, साऊ ते शरीफ़ दिख्ख वाला। मैं उस नूं कुझ पैसे उहदे परचे दे चंदे वजों दित्ते।
‘‘ज़ैगम नहीं आइआ, नजम हुसैन सईअद वी,’’ जगतार नें उस नूं पुछ्छिआ।
पता लग्गा अंदरले मन-मुटाव जां आपसी विरोध जां गुट्ट-बंदीआं दा असर इथे वी सी। किथे नहीं हुंदा? पर जिनहां नूं नहीं वी सी बुलाइआ गिआ, उह वी पाकिसतान विचों दूरों-दूरों आपे ही आ पुज्जे सन। इह पहिली वारी सी कि एडी वड्डी गिणती विच भारती पंजाब तों दानिशवर पुज्जे सन।
पाकिसतान दे लेखक उनहां नूं मिलणा चाहुंदे सन, वेखणा चाहुंदे सन, उनहां नाल गुफ़तगू करना चाहुंदे सन। की होइआ जे उनहां नूं बकाइदा सद्दा-पत्तर नहीं सी दित्ता गिआ। इह तां दिल दा दिल नूं ते रूह दा रूह नूं ख़ामोश सद्दा सी। लिखती सद्दिआं तों किते पार दी गल्ल।
‘‘असीं तां बिनां सद्दिआं शरीक दे विआह उत्ते आपणे भरावां नूं मिलण आए हां।’’
किसे अणसद्दे पुराणे नें आखिआ।
अंदरों माईक तों सभ नूं हाल विच पुज्जण दा पुर-ख़लूस सद्दा दित्ता जा रिहा सी। आलमी पंजाबी कानफ़रंस दा उदघाटनी समागम शुरू होण वाला सी।