जुलाई 21, 2025

writingDetail.created_by
By: जरनैल सिंघ कहाणीकार

समें दे हाणी

लाऊड-सपीकर बंद हो चुक्का सी पर वाजे दीआं सुरां पूरे वेग विच्च सन, जो फिरनी कंढे बणे फलैट-नुमा मकान तों उठ्ठदीआं होईआं तरेळ नहाती सवेर नूं रमणीक बणा रहीआं सन। ठंढी ठंढी रुमक रही हवा नाळ झूम रहीआं फ़सलां पूरब दी गुठ्ठ विच्चों उठ रहे सूरज नूं सिजदा कर रहीआं सन। हवा विचली खुशबू झोने दीआं पक्क रहीआं फसलां दा संदेश दे रही सी। शाइद इह इस खुशबू दा असर सी जां विआह दा चाअ कि लगभग हर चिहरा खुश नज़र आ रिहा सी।

पिंड दीआं बुहड़ीआं, भारी गिणती विच्च, अवतार सिंघ दे कैनेडा तों आए पुत्तर सुरिंदर दी चहड़दी जंञ नूं वेखण आईआं होईआं सन। वाजे दीआं सुरां ते लोकां दीआं भांत भांत दीआं आवाज़ां दे आपसी टकराउ नाल रौला-रप्पा काफ़ी संघणा हो गिआ सी।

जनेत विच्च शामिल होण वाले बंदे, निक्कीआं-निक्कीआं टोलीआं दे रूप विच्च, गेट साहमणे खलोतीआं कारां ते बस्स वल्ल नूं टुरन लग्ग पए। अवतार सिंघ दी वड्डी धी गुरिंदर ते उस दे पती इकबाल दे कदम जक्को-तक्की विच्च उठ्ठ रहे सन।

"आउ आपां कार 'च बहिने आं।" गुरिंदर नें इकबाल नूं किहा।

"गुरी! कारां 'च तां खास खास बंदे ई बहिणे आं। आपणा नंबर लग्गणा मुशकल ऐ।"

"ते असीं खास नालों घट्ट आं।" इकबाल दे कदमां दा रुख कार वल्ल नूं करन दी कोशिश विच्च गुरी नें माण जिहे विच्च किहा।

"चंगा, तुसीं देख लउ। मैं तां बस्स 'च ही बहिना आं।" उह बस्स वल्ल नूं हो गिआ ते गुरी आपणे दोनां निआणिआं नूं उंगलां नाल लाई, सभ तों मोहरली कार वल्ल नूं हो तुरी, जो हारां नाल शिंगारी होई सी।

जनेत वासते इक्क बस्स ते चार कारां दा बंदोबसत कीता गिआ सी। गुरी दे दिल अंदर आपणे विअहांदड़ भरा नाल बैठण दी तांघ सी। पर उसदी छोटी भैण रुपिंदर नें आपणे पती चंनी ते इक्क टपूं-टपूं करदी नणान समेत कार उत्ते मुकंमल तौर 'ते कबज़ा कीता होइआ सी। ते गुरी दे नज़दीक पहुंचण तों पहिलां ही उस नें हत्थ दे इशारे नाल उस नूं पिछली कार वल्ल तोर दित्ता। दूजी कार सुरिंदर दे दोसतां नें मल्ली होई सी। तीजी विच्च उसदे पापा दे मुलाज़म साथी ते कुझ नज़दीकी रिशतेदार बैठे सन। चौथी विच्च तहिसीलदार नाल विआही होई उसदी मासी दी धी किसे सिआसी नेता दी कुड़ी नूं नाळ लै के पिछली सीट 'ते बैठी होई सी। मन ही मन अंदाज़ा जिहा लगाउंदिआं उह इस कार विच्च आ बैठी। आपणे लिपसटिक लग्गे बुल्ल्हां नूं घुट्टदिआं पहिलीआं दोनां सुआरीआं नें आपणीआं साहड़ीआं दे पल्लू हेठां-उत्ते इंज हिलाए जिवें आपणे दुआलिउं मख्खीआं उडा रहीआं होण। फैशन बारे चल्ल रहीआं उनहां दीआं गल्लां नूं अणसुणीआं करन लई गुरी आपणे निआणिआं नाल गल्लीं डहि पई। आपणे नाळ दी सीट दे काफ़ी हिस्से 'ते पसरी होई मासी दी कुड़ी नूं वेख के उस नूं थोहड़ा समां पहिलां होई, इंजड़ी दी रसम याद आ गई। सुरिंदर दी इंजड़ी दा लगभग सारा पल्ला रुपिंदर ते मासी दी कुड़ी नें फड़िआ होइआ सी। गुरी दे हत्थ मसां इंच कु भर कंनी ही आई सी। उसदे मामिआं, भूआ, चाचे, ताए ते दूजीआं मासीआं दीआं कुड़ीआं वी इंजड़ी फड़न लई अहुलीआं सन। उनहां दीआं चावां-लद्दीआं भावनावां महिसूस करदिआं गुरी नें सारीआं भैणां नूं इंजड़ी फड़ा के बराबर तोरन लई दोनां मुहतबरां नूं किहा सी। पर उनहां दे कंनां 'ते उस दी आवाज़ दा कोई असर नहीं सी होइआ। सुरिंदर नूं कार तक्क पहुंचा के गुरी, इक्क पासे खड़े इकबाल ते निआणिआं नूं नाळ लैण लई उनहां वल्ल नूं होई सी।

"आपणे तहिसीलदार साहिब...?" लागीआं नूं लाग वगैरा दे के ते वाजे वालिआं नूं बस्स वल्ल तोरन बाअद गुरी दे पापा नें कार कोळ आ के गुरी दी मासी दी कुड़ी नूं प्रशन कीता।

"मासड़ जी! उह बस्स 'च बैठे होए नें।" आपणे पालिश कीते लंमे-लंमे नहुंआं नाळ कंनां विच्च लमक रहीआं सोने दीआं वालीआं सूत करदिआं उस नें जवाब दित्ता।

"हैं!" अख्खां चौड़ीआं कर के अजीब जिहे ढंग नाळ उसने पहिलां डराईवर दे बराबर बैठे गुरी दे निआणिआं वल्ल ते फिर तहिसीलदार दी घर वाळी दे बराबर पिछली सीट 'ते बैठी गुरी वल्ल इस तरहां तक्किआ सी जिवें उस नूं तहिसीलदार दे बस्स विच्च बैठे होण नाळों ज़िआदा हैरानी आपणी धी ते दोहते-दोहती नूं कार विच्च बैठिआं वेख के होई होवे। "आपणे नाना जी लई जगहा बणाउ बेटे!" गुरी नें आपणे निआणिआं नूं डराईवर दे होर नेड़े सरक जाण लई संकेत कीता सी।

"गुरी तूं एदां कर...!" आपणे पापा दी अधूरी गल्ल समझण विच्च गुरी नूं देर नां लग्गी ते उस नूं इंज लग्गा जिवें उह उस नूं ते उसदे निआणिआं नूं, नज़रां ही नज़रां नाळ, कार तों बाहर धकेलण दा यतन कर रिहा होवे। नीवीं पाई उह कार तों बाहर आ गई। निआणे कार विच्च बैठे रहिण दी ज़िद्द कर रहे सन। पर जदों उह उनहां नूं कड़क के पई तां डर जिहे नाळ उह बाहर आ गए। उस नूं आपूं नूं वी समझ नहीं सी आई कि उसने निआणिआं नूं एनी तलख़ी नाळ किउं झिड़किआ सी। बस्स वल्ल नूं उठ्ठ रहे कदम उस नूं मण-मण भारे लग्ग रहे सन ते उस नूं इंज महिसूस हो रिहा सी जिवें उस दीआं लत्तां छित्तर-थहोरां दी वाड़ विच्च फस गईआं होण। बस्स विच्चों उत्तर रहे तहिसीलदार नूं पासा दे के उह इकबाल दे नाळ वाळी खाली सीट 'ते जा बैठी।

"मैं तां तुहानूं पहिलां ही बस्स 'च बैठण लई किहा सी।" निआणिआं नूं पिआर नाळ आपणे नाळ बिठांदिआं इकबाल नें किहा।

गुरी दे चिहरे उप्पर उस दे अंदरले ग़ुबार दे चिंनह नज़र आ रहे सन। उस दे पती नें उस दा मन सुखावां बणाउण लई उस नूं गल्लीं लाउणा चाहिआ। पर गुरी नें 'हूं हां' तों वध्ध कोई हुंगारा नां दित्ता। भज्जी जा रही बस्स विच्च बैठे उस दे चाचे, ताए, मासड़, फुफ्फड़, दूरों-नेड़िउं लगदे भरा-भतीजे ते शरीके भाईचारे ते होर कई लोक आपो-आपणीआं गल्लां विच्च मगन सन। काफ़ी आवाज़ां उस दीआं जाणीआं-पहिचाणीआं सन। पर उस नूं इह आवाज़ां काफ़ी दूरों आ रहीआं प्रतीत हो रहीआं सन। उस दे कंनां विच्च सिरफ़ इक्क ही आवाज़ गूंज रही सी, 'गुरी तूं एदां कर...।' आपणे पापा दी इस आवाज़ नूं लीवर वांग चुक्कदीआं उस दीआं नज़रां, जिनहां नाळ उस नें गुरी नूं कार विच्चों धक्का जिहा मारिआ सी, मुड़-मुड़ उस दे ज़िहन विच्च घुंम रहीआं सन। उह अंदरों-अंदरीं कुहड़ रही सी, 'पापा! मैं तां तुहाडे साहीं जिउंदी रही आं... ते तूं इह की कीता? तैनूं तहिसीलदार दा खिआल तां आ गिआ पर आपणे धी-जुआई दा नां आइआ...।"

... निक्कीआं-वड्डीआं कई घटनावां उस नूं याद आ रहीआं सन... "गुरी! तूं मेरा बड़ा भार वंडाइआ ए", इह शबद किसे होर नें नहीं कदी उस दे पापा नें कहे सन। निरसंदेह मां-पिउ ते भैण-भरा दे रीण-रीण दुख्ख वंडाण लई उस नें सिर तोड़ यतन कीते सन... आपणे पापा दी मुअत्तली दे तिंन साल दे कशटमई समें दौरान उह उस दे डिग्ग रहे धीरज थल्ले थंमही बण खलोती रही सी। किसे वढ्ढी दे केस विच्च फसण कारन उह इंनकम टैकस इंसपैकटर दी नौकरी तों मुअत्तल कीता गिआ सी। गुरी उदों दसवीं पास करके हटी सी ते कालज 'च दाखल होण लई सोच रही सी। पर पापा 'ते बणे गंभीर केस दे सहिम हेठ सारा टब्बर एना डावांडोल हो गिआ सी कि गुरी नें कालज जाण दी बजाइ सिलाई-कढाई दा डिपलोमा करन लई मां-पिउ दी बणाई विउंत अग्गे सिर झुका दित्ता सी। रुप्पी उदों अठ्ठवीं ते सुरिंदर पंजवीं 'च पहड़दे सन। उह चंगा खांदे ते चंगा पहिनदे सन। पर पापा दी तनख़ाह अध्धी हो जाण अते उप्परली कमाई बंद हो जाण कारन उनहां नूं सरफ़िआं दे हरफ़ सिख्खणे पै गए। सुंगड़दीआं जा रहीआं लोड़ां वी जदों अध्धवाटे रहिण लग्ग पईआं तां उस दे पापा दे मौर 'हुण किद्दां होऊ' दे बोझल खिआल हेठ नीवें होणे शुरू हो गए सन। सोच-सोच के गुरी नें पापा नूं दो मुझ्झां खरीदण दी सलाह दित्ती। उस दी इह सलाह उस दे पापा नूं भावें प्रभावित नहीं सी कर सकी पर घर 'च गल्ल तुर पई सी ते फिर उस दी बे जी नें वी गुरी दी विउंत दी प्रोड़ता करनी शुरू कर दित्ती सी।

दो मझ्झां दी खरीद नें उस दे पापा दे बैंक-बैलैंस नूं हलूणा तां ज़रूर दित्ता पर घर दा गुज़ारा कुझ सुखाळा चल्ल पिआ। पिंड दी कोआप्रेटिव दुध्ध-सुसाइटी विच्च उनहां दा दुध्ध ठीक भाअ 'ते लग्ग जांदा सी। भावें ख़ल, सौंफ़, जवैण, तिळां दा तेल ते होर कौड़ा-कुसैला दुध्ध दी आमदन दा काफ़ी हिस्सा चरूंड जांदे पर फिर वी उनहां दे पल्ले 'कुझ' पै ही जांदा सी। पठ्ठे उह आपणी ज़मीन विच्च बिजा लैंदे सन। पर पठ्ठे लिआउण ते कुतरन दा कंम काफ़ी औखा सी। जदों उह पठ्ठिआं दे आहर विच्च लग्गे आपणे हफ़े होए पापा नूं देखदी तां उस नूं उस उत्ते तरस आउण लग्ग जांदा। उस नें तां घर विच्च रख्खी होई पहिली मझ्झ लई वी कदी घट्ट-वध्ध ही पठ्ठे लिआंदे सन ते हुण तिंनां दी देख-भाल करनी पै गई सी। रोज़ाना दफ़तर जाण तों पहिलां ते मुड़न बाअद सवेरे-शाम नहाउण वाले उस दे पापा नूं नहाउण-धोण दा जिवें चेता ही भुल्ल गिआ होवे... ते लोकां दी टीका-टिप्पणी दी प्रवाह नां करदिआं गुरी नें मशीन दा हथड़ा फड़ लिआ सी। सवेरे सिलाई सकूल जाण तों पहिलां उह पठ्ठे कुतर कुतर ढेर ला जांदी ते त्रिकालां नूं इक्क-दो भरीआं आपणे पापा नाळ वढा वी लिआउंदी। एने नाळ उस दा पापा काफ़ी सौख महिसूस करन लग्ग पिआ सी ते गुरी दीआं सिफ़तां करदा नहीं सी थक्कदा। ते मशीन फेरन नाल उस दी सिहत वी चंगी बण गई सी। हुण वी उस दी निगहा आपणीआं सुडौल बाहवां वल्ल चली गई जो कदी थक्कीआं नहीं सन, जदों कि उस दी छोटी भैण रुप्पी नूं हत्थ-पैर सौं जाण दी शिकाइत अकसर रहिंदी सी। उस नें रुप्पी नूं कई वार खिच्च के मशीन मूहरे डाहुण दी कोशिश कीती सी। पर उह मशीन तों इंज डरदी सी जिवें धुणखी तों कां। जे कदी उस नूं गाळे लाउणे पै वी जांदे तां उह कई-कई देर आपणे कप्पड़े झाड़दी रहिंदी।

आपणी चंगी सिहत करके ही तां गुरी नें उनहीं दिनीं दस कुइंटल कणक भिज्जण तों बचा लई सी... अस्सू-कत्ते दे दिन सन। खपरा लग्ग जाण कारन कणक कोठे 'ते खिलारी होई सी। रात नूं अचानक बद्दल चहड़ आए सन। उस दा पापा किते वांढे गिआ होइआ सी। मींह दी शूक सुण के उस दी बे जी, जिस नूं बुख़ार चहड़िआ होइआ सी, घबरा गई सी। पर गुरी नें मिंटां विच्च ही सारी कणक सबर्रकत्ते नाळ इकठ्ठी करके मोघे राहीं वरहा दित्ती सी। इस कंम 'च भावें उस दी बे जी, रुप्पी ते सुरिंदर नें वी सहाइता कीती सी पर मूल रूप विच्च सारा कंम गुरी दी हिंमत सदका ही हो सकिआ सी। "लै बई गुरी! तूं ते कमाल कर दित्ती। मैनूं तां रातीं ठीक तरहां नींद वी नां आई। इही फ़िकर लग्गा रिहा कि इक्क तां ससपैंड होए पए हां ते दूजा जे कणक भिज्ज गई होई तां खावांगे की।" वांढिउं मुड़े उस दे पापा कोळ जदों उस दी बे जी नें उस दी सिफ़त कीती तां उस नूं शाबाश देंदिआं लाड नाळ उस दे पापा नें किहा सी।

तिंन सालां दी खज्जल-खुआरी तों बाअद जदों उस दा पापा बहाल होइआ तां सारे टब्बर नें सुख्ख दा साह लिआ सी। उस दा दो साल दा सिलाई कढाई दा कोरस खतम हो चुक्का सी। उस दा ज़िआदा समां कढाई ते घर दे कंमां विच्च बे जी दा हत्थ वटाउण 'च गुज़रदा सी। रुप्पी परैप्प ते सुरिंदर अठ्ठवीं विच्च पहुंच चुक्के सन।

"गुरी! निआणिआं नें तैनूं कई वार बुलाइऐ पर तूं पता नहीं किध्धर गुआची होई एं?" बस्स 'च उस दे नाळ बैठे इकबाल दी आवाज़ नें उस नूं सोचां विच्चों बाहर खिच्च लिआ।

"मन ई बड़ा उखड़िआ होइऐ।"

"छड्ड परांह, ऐवें तौड़ी वांग आपणे कंढे साड़ी जानी ऐं।" उस दे मोढे 'ते बांह धरदिआं इकबाल नें किहा।

कुझ देर तां उह पती ते निआणिआं नाळ सुखावीआं गल्लां करदी रही। पर छेती ही उस दा मन, घुंम रहे टेबल-फैन दी खराब होई गरारी दे अड़ जाण वांग, पहिलां वाळी थां 'ते आण टिकिआ। "पापा नें तुहानूं नां कार 'च बैठण लई किहा?" उस नें इकबाल नूं प्रशन कीता।

"पापा दा तैनूं पता ई ऐ। आपणे वरगे निक्के-निक्के बंदे उहदी निगहा 'च नहीं आउंदे... मेरे नाळ दी सीट तों तहिसीलदार नूं उठा के लै गिआ।"

"ते तुहानूं इक्क वार वी नां किहा?"

"सच्चिउं-झूठिउं वी नहीं।" इकबाल दे चिहरे 'ते हिरख दे चिंनह उभ्भर आए सन।

इकबाल दी गल्ल सुण के उस नूं इंज महिसूस होइआ जिवें उस दे पापा नें जाण-बुझ्झ के उनहां दोनां दा अपमान कीता होवे। इकबाल नें भावें खुल्ल्ह के नहीं सी किहा पर गुरी जाणदी सी कि उस दे सवैमाण नूं ठेस लग्गी सी। उस नूं इंज लग्गा जिवें इक्क शानदार बाज़ार 'च तुरे जांदिआं उनहां नूं किसे नें ठेडा मार के, सारे लोकां साहमणे, सड़क 'ते गिरा दित्ता होवे। उस नूं आपणे पापा 'ते हिरख आ रिहा सी जिस नें उस दे पती दे गुणां दी कदर करन दी थां, अज्ज दे विशेश मौके 'ते उस नूं कोई फालतू जिहा बंदा समझ के बिलकुल ही अणगौलिआ कर छड्डिआ सी। उस दी अंतरीव इछ्छा इह सी कि भरा दे विआह दे मौके 'ते उनहां दे टब्बर दे सारे जीअ, समेत इकबाल अते चंनी दे, इकठ्ठे खलोण, इकठ्ठे तुरन-फ़िरन, इकठ्ठे बैठ के निक्कीआं-निक्कीआं सलाहां करन। शाइद अजिही भावना हेठ ही पिछला सभ कुझ भुला के उस अंदर सुरिंदर जां पापा नाळ कार 'च बैठण दा चाअ उमड आइआ सी। पर पापा नें उस नूं कार 'चों लाह के उस दे चाअ नूं ठीकरीआं-ठीकरीआं कर सुट्टिआ सी... इकबाल नूं अणगौलिआं करके उस दे दिल नूं ठेस मारी सी।

ते पल दी पल उस नूं इंज लग्गा जिवें इकबाल प्रती पापा दे वरताउ दा कारन किसे हद्द तक्क उह आप वी होवे। पछतावे जिहे दे रउं विच्च उस नूं उह समां याद आ गिआ... जदों उह आपणे विआह तों बाअद, महीना कु सहुरीं रहि के पेकीं फेरा मारन आई सी। आपणे मूंहों उदों कहीआं गल्लां अज्ज वी उस नूं याद सन, "... उह कोई घर ए पापा जी! सरां नालों वी भैड़ा। कोई नां कोई तुरिआ ही रहिंदै। घड़ी-पल वी चैन नाळ बहिणा नहीं मिलदा। बंदे वी इहो जिहे आउंदे आ, बस पुछ्छो ई नां। चूहड़े की ते चमार की... सहड़िआनां जिहीआं। फेर... हरेक नूं चाह! भांडिआं विच्च भावें दुध्ध, मिठ्ठा नां होवे, कही जाणगे चाह लिआओ! चाह लिआओ!!... गिल्ले बालण नूं फूकां मार-मार मेरीआं तां अख्खां वी रहि गईआं।"

गुरी दे मामे नें इकबाल दी दस्स पाई सी। गुरी दे पेकीं हुंदिआं इक्क दिन जदों उस दा मामा उनहां दे घर आइआ तां उस दी बे जी उस नाल खहिबड़ पई सी कि उस नें मुंडे वाळिआं बारे उनहां नूं सही-सही किउं नहीं दस्सिआ सी? "तुसीं किध्धरों रजवाड़े बणे फिरदे आं?" उसदे मामे नें आपणी भैण नूं टोकिआ सी। "मामा जी! रजवाड़े नां सही, पर घर दा कोई चाला तां होणा चाहीदै।" गुरी नें आप निझक्क हो के किहा सी। "बई मैं ते उनहां दी चंगी सिफ़त सुणी ऐं। उनहां पिंडां 'च वाहवा पुछ्छ-प्रतीत आ तेरे सहुरिआं दी... लोकीं उनहां दी बड़ी कदर करदे ऐं।" गुरी दीआं आपणे सहुरिआं खिलाफ़ शिकाइतां सुणन तों बाअद उस दे मामे नें हैरानी जिही विच्च किहा सी।

... सहुरे घर वसदिआं गुरी नूं इक्क साल हो गिआ सी। उस दे मामे दी कही गल्ल भावें ठीक ही साबत हो रही। पर जिनहां लोकां विच्च उस दे सहुरे परिवार दी कदर सी, गुरी दी निगहा विच्च उह लोक कोई माअना नहीं सन रख्खाउंदे। ते उनहां दे निआणिआं नूं देख के उस नूं खिझ चहड़ जांदी जो 'माहटर जी, माहटर जी' करदे उस दे पती दा दिमाग चट्ट रहे हुंदे। वेळे कुवेळे दी उनहां नूं जां उनहां दे घर वाळिआं नूं जिवें कोई सोझी ही नहीं सी। जदों चित्त कीता, किताबां चुक्कदे ते उनहां दे घर आ धमकदे। रात दी रोटी उस नूं अकसर दुबारा गरम करनी पैंदी। 'बस्स दो मिंट, दो मिंट' करदा इकबाल काफ़ी समां लंघा दिंदा। पहिलां चुल्ल्हे मुहरिउं ते फिर विहड़े जां वरांडे विच्च आपणीआं नणानां नूं नाळ लै के मंजे डाहुंदिआं, उह गुसैळीआं नज़रां नाळ निआणिआं नूं देख रही हुंदी जो नाळे तां उस दे पती दा मगज़ खा रहे हुंदे ते नाळे उनहां दे मंजे तोड़ रहे हुंदे। ते जदों तक्क इकबाल विहला हो के रोटी खाण लग्गदा, गुरी दी आपणी भुख्ख मर गई हुंदी। उस नूं निआणिआं तों वध्ध इकबाल 'ते गुस्सा आउंदा, जिस नें उनहां नूं भूहे चहड़ाइआ होइआ सी ते उनहां नूं पहड़ाउण दा कोई निशचित समां नहीं सी मिथिआ होइआ।

"बंदे नूं टैम-कुटैम तां देखणा चाहीदै... तुहाडे घर आ के मैनूं तां रोटी दा सुआद ही भुल्ल गिऐ।" इक्क दिन सौण लग्गिआं इकबाल नें उस दी नाराज़गी दा कारन पुछ्छिआ तां उह हिरख विच्च बोली सी।

"गुरी! तैनूं तां मैं कई वार कहि चुक्का आं कि तूं रोटी लई मेरा इंतज़ार नां करिआ कर। मैथों पहिलां ही खा लिआ कर।" गुरी दा हत्थ आपणे हत्थां 'च पलोसदिआं उसने उत्तर दित्ता सी।

"पर... तुहानूं एनां करन दी लोड़ वी की ए? एनां तां जिहड़े टिऊशनां लैंदे आ, उह वी नी पहड़ाउंदे।"

"टिऊशनां भरन दी इनहां लोकां 'च हिंमत कित्थों? तैनूं पता ई ऐ, मसां गिठ्ठ-गिठ्ठ भर तां ज़मीनां आं साडे लोकां दीआं... गुज़ारा ही मसां हुंदै... नाळे जे आपां समें दे हाणी बणनैं तां तिजारती सोच छड्डणी पएगी।"

गल्लां काफ़ी देर तक्क चल्लदीआं रहीआं सन। ते अख़ीर गुरी नें इकबाल नूं इह गल्ल मना लई सी कि उह निआणिआं नूं एने खुल्ल्हे समें लई नहीं पहड़ाइआ करेगा ते समें दी इह पाबंदी लागू करन लई इकबाल नें गुरी नूं अखतिआर दे दित्ता सी।

सकूलां दे इमतिहान होए। नतीजे निकले। जो निआणे इकबाल कोल पहड़न आउंदे सन उनहां विच्चों बहुतिआं नें चंगे नंबर हासल कीते। लोकीं कई दिन इकबाल ते उस दे मां-पिउ दा धंनवाद करन आउंदे रहे। इकबाल ते गुरी दी जोड़ी नूं उह कई-कई असीसां देंदे। गुरी दे सुहाग लई लख्ख-लख्ख ख़ैर मंगदे। पर गुरी इनहां असीसां नूं कोई खास महत्तता नहीं सी दिंदी। दरअसल उह आपणे पती वल्लों निआणिआं नूं मुफ़त 'च पहड़ाए जाण दे हक्क विच्च नहीं सी। उह चाहुंदी सी कि हरेक बच्चे कोळों थोहड़ी-बहुत टिऊशन लई जावे। पर फिर वी इकबाल दीआं सिफ़तां उस नूं चंगीआं लग्गदीआं।

पहड़न आउण वाळे निआणिआं नें गुरी वल्लों लागू कीती होई समें दी पाबंदी दी उलंघणा घट्ट-वध्ध ही कीती सी पर उनहां दे पिउवां, चाचिआं, ताइआं ते बाबिआं नूं गुरी टोक नहीं सी सकी जो अकसर उस दे सहुरे ते इकबाल कोल आ बहिंदे। उस दा सहुरा मैंबर-पंचाइत सी ते बहुते लोकीं सरपंच कोळ जाण दी बजाइ आपणीआं समस्सिआवां लै के पहिलां उस कोळ ही आउंदे सन। किउंकि सरपंच इक्क तां शराबी-कबाबी आदमी सी ते दूजा गल्ल नूं छेती नाळ किसे बंने नहीं सी लाउंदा। जदों कि गुरी दा सहुरा सहिजे कीते लोकां दे सिंग नहीं सी फसण दिंदा। संबंधित धिरां दा राज़ीनामा करवा के उनहां नूं थाउं-थाईं बिठा दिंदा। माड़ी-मोटी फौजदारी, खेतां दे बंनिआं दे रट्टे, घरेलू झगड़े, किसानां ते खेत-मज़दूरां विचकार पैदा होई तलखी आदि दे मसले लै के जदों लोकीं उनहां दे घर आ जुड़दे तां उनहां दी घैंस-घैंस मुक्कण 'च नां आउंदी। कई-कई घंटे बीत जांदे... ते जदों उस दे सहुरे वल्लों इस जनेत जिही लई चाह दा हुकम दित्ता जांदा तां गुरी अंदरों-अंदरीं कुहड़न लग्ग पैंदी। उस नूं आपणी सस्स 'ते गुस्सा वी आउंदा ते तरस वी। चुल्ल्हे उत्ते पतीला रख्खदिआं जिसदी बुड़-बुड़ होर तेज़ हो जांदी, "इनहां खसमां-खाणे लोकां नें सानूं खाण नूं दे जाणै? पशूआं दे लक्के नाळ लग्गे पए आ। तीर मारिआ नहीं लंघदा। कई दिनां तों हळ दा जोता नहीं लाइआ। पता नहीं की सोचिआ होइऐ? पे-पुत्त दोवें चौधरी बणिउं आं। किद्दां सरू इनहां दा...।" पर किसे दा राज़ीनामा हो जाण 'ते लोकां राहीं आपणे पती ते पुत्त दी शलाघा सुण के गुरी दी सस्स जदों हुब्ब-हुब्ब गल्लां कर रही हुंदी तां गुरी नूं इंज लग्गदा जिवें पिउ-पुत्त दे इनहां सारे कारजां विच्च उह वी भाईवाल बणी होई होवे। ते तिख्खी आवाज़ वाळीआं आपणीआं छोटी उमर दीआं नणानां उस नूं चंगीआं नां लग्गदीआं जो चामहल-चामहल आपणे पिउ ते भरा दीआं सिफ़तां कर रहीआं हुंदीआं।

सहुरे घर वसदिआं गुरी नूं दो साल हो गए सन। उह इक्क बच्चे दी मां वी बण गई सी। पर फिर वी कदी-कदी उस नूं इंज लग्गदा जिवें उह इनहां पाणीआं दी मछ्छी नां होवे। खैर उह साह लैंदी रही सी, खुल्ल्हे ते भरवें ते इह सभ कुझ इकबाल दी बदौलत सी, जिस नें उस दे मन दी हर नुक्कर नूं टोह लिआ होइआ सी। जदों कदी उह गुरी दे घुट्ट रहे दम नूं महिसूस करदा तां उस कोळ बैठ पोलीआं-पोलीआं गल्लां राहीं उस दे वट्ट-खाधे मन नूं 'झात' कहिंदा, आपणे नाळ बहिस कर रही गुरी नूं बेटोक बोली जाण दिंदा। कदी कदी बस एना कु कहि छड्डदा, "गुरी! आपां नूं समें दे हाणी बणना पैणै।" ते गुरी नूं इंज महिसूस हुंदा जिवें उस अंदरला सारे दा सारा ग़ुबार हौळी-हौळी किधरे ग़ाइब हो गिआ होवे। आपणे आप नूं फुल्ल वरगी हौळी महिसूस करदी होई उह आपणा सिर इकबाल दी छाती 'ते रख्ख देंदी।... पर इक्क वेरां उस अंदर इह ग़ुबार कई दिन घुंमदा रिहा सी। उस नूं तड़फाउंदा रिहा सी। आपणे पहिले वतीरे दे उलट, सनेह भरीआं सुरां दबाउण दी थां इकबाल उस 'ते खफ़ा हो गिआ सी... ते मिलण आए पापा कोळ घर दे इक्क कोने विच्च बैठ, उस नें आपणा सारा उबाल कढ्ढ मारिआ सी। हुण बस्स 'च आपणे नाळ बैठे इकबाल वल्ल, अपणत्त लद्दी भावना नाळ वेखदिआं उह सोच रही सी कि उदों उस नें गल्लां कुझ ज़िआदा ही वधा-चहड़ा के कहि दित्तीआं सन।

"जे एदां करदे आ तां इनहां नूं मैं पुछ्छ ही लैना आं।" उसदीआं गल्लां सुण के मन विच्च कौड़ जिही महिसूस करदिआं उस दे पापा नें किहा सी।

"नां नां, पापा जी! एदां नहीं करनी...।" उह डर जिही गई सी।

"गुरी! तूं मेरा बड़ा भार वंडाइआ ए। मैं चाहुंदा सी कि तूं सहुरे-घर राज करें। पर ख़ैर तूं आपणा मन खुश रख्खिआ कर।" उस दी पिठ्ठ पलोस रहे पापा दे इह शबद सुण उस दी रूह नूं चैन जिही मिळी सी। पापा दा मोह वेख के उस दा दिल भर आइआ ते उस दीआं अख्खां विच्चों हंझू वहि तुरे सन। इनहां हंझूआं विच्च की सी? दरद, झोरा, चैन, सुख्ख, खुशी? उह ठीक तरहां अनुमान नहीं सी लगा सकी। पर उस नूं आपणे इह हंझू चंगे लग्गे सन...।

... ते फिर जदों रुप्पी दे विआह तों पहिलां उस दा पापा उस नूं लैण आइआ तां उह खुशी विच्च खिड़ गई सी। "देखो जी! इह है तां धी पर मैं इहनूं बराबर दा पुत्त समझदां। छोटी कुड़ी दे विआह दे कारज इहदे हत्थीं होणे आं।" आपणे सस्स-सहुरे साहमणे कहे पापा दे इनहां शबदां नें उस अंदर इक्क सरूर जिहा भर दित्ता सी। भैण दा विआह कमाउण उह पापा नाळ पेकीं आ गई सी। निक्का-मोटा हर कंम उस दी सलाह नाळ कीता गिआ सी। उह माण नाळ फुल्ली नहीं सी समाउंदी। पापा 'ते ज़ोर पा के कई चीज़ां आपणे विआह नाळों वी वध्ध उस नें रुप्पी दे दाज वासते बणवाईआं सन। उस नूं चाअ सी कि उस दी भैण कैनेडा वसदे अमीर ख़ानदान विच्च विआही जा रही सी।

उनहां नें रुप्पी नूं सोने दे गहिणिआं दे दो सैट्ट पाउण दी विउंत बणाई होई सी। पर दूजे पासिउं जद मुंडे दे पिउ, मामे ते भरावां लई मुंदीआं दी मंग आ गई तां उनहां कोळ इक्क सैट्ट मनफ़ी करन तों सिवा होर कोई चारा नहीं सी। नक्क रख्खण लई दूजा सैट्ट चांदी दा पाउण दी सलाह बणाई गई। पर एनीआं टूंमां वासते लोड़ींदी रकम दा अनुमान सुनिआरे दे मूंहों सुण के उह सोचीं पै गए सन। गुरी दी बे जी दीआं बुघतीआं। जिनहां नूं तुड़वा के नवीआं टूंमां बणवाउणीआं सन, विच्चों सुनिआरे नें काफ़ी हिस्सा खोट कढ्ढ दित्ता सी। सुनिआरे दी दुकान तों चुप्प-चाप उठ्ठ के, शहिर दे बाज़ारां दी भीड़ विच्च आपणे मायूस चिहरे लुकौंदे, कुझ होर चीज़ां दी खरीदो-फरोख़त करन बाअद उह बस्स अड्डे आ पहुंचे। पिंड वाळी बस्स 'च बैठिआं गुरी नूं इंज लग्गा सी जिवें उस दे पापा दीआं नज़रां उस पासों कुझ मंग रहीआं होण। ते रात नूं रोटी खांदिआं उस नें गुरी दे गहिणे रुप्पी वासते ढोण लई गुरी तों पुछ्छिआ सी। गुरी नूं आपणे मत्थे 'च ठाह करके वज्जे इस प्रशन बारे पहिलां ही हुड़क गई सी। "देख लउ" तों वध्ध उह कुझ नहीं सी कहि सकी। मां-पिउ वल्लों दिवाइआ भरोसा, कि उस दे गहिणे रुप्पी दे कैनेडा जाण तों पहिलां-पहिलां मोड़ दित्ते जाणगे, भावें उस दे दिल नूं ठुंमणां दे रहे सन। पर फिर वी आखरी फैसला उह इकबाल नूं पुछ्छ के करना चाहुंदी सी। उस दे पापा नें सुनेहा भेज के उस नूं सद्द लिआ सी।

"पर वितों वध्ध टूंमां पाउण दी सानूं लोड़ की ऐ?" उनहां विच्च बैठिआं इकबाल नें किहा सी।

"तैनूं पता ई ऐ पुत्त! कैनेडा आळिआं नाळ मत्था लाइआ होइऐ। एना कु तां करना ई पैणै। उदां नक्क नहीं रहिंदा।" गुरी दी बे जी बोली सी।

"इह इंगलैंड-कैनेडा वाळे आपां एदां ही भूहे कीते होए आ।" उह बोलिआ सी।

"चल्ल छड्ड यार! इनहां गल्लां नूं। बाहरले मुंडे मिळदे वी कित्थे ऐ... तुहाथों तां उधार ही मंग रहे आं।" गुरी दा पापा काहल जिही विच्च बोलिआ सी।

"इहनूं पुछ्छ लउ, पाउणीआं तां इहने ई आं।" उस नें सारी गल्ल गुरी 'ते सुट्टण दी कोशिश कीती सी।

"नहीं बई! तैथों बिनां इह की कहि सकदी आ? तेरी सलाह लैण लई ही तां तैनूं सद्दिऐ।" गुरी दे पापा नें मोह जिहे विच्च किहा सी।

इकबाल नें गुरी वल्ल झाकिआ सी। गुरी दीआं 'हां' मंगदीआं नज़रां अते उस दे मां-पिउ दी वेलणे 'च आई बांह वेख के उस नें 'हां' कर दित्ती सी।

जनेत सुरिंदर दे सहुरीं पहुंच गई। मिलणी वेले रुप्पी ते चंनी कुझ ज़रूरी ते कुझ गैर-ज़रूरी रोल निभांदे लोकां दीआ नज़रां दा केंदर बणे रहे। चाह पीण लग्गिआं गुरी इक्क खूंजे दे मेज़ 'ते जा खलोई। निआणिआं ते इकबाल नूं उस नें आपणे हत्थीं पा पा चीज़ां खुआईआं पर आपणे मूंह विच्च इक्क भोरा वी नां पाइआ। रुप्पी आपणे पती समेत सुरिंदर कोळ खड़ी चाह पी रही सी। उनहां उप्पर पै रही कैमरे दी फलैश वेखदिआं उस नूं रुप्पी दे विआह दी याद आ गई। रुप्पी दे विआह दी इलाके विच्च धुंम पै गई सी। पंदरां कारां विच्च जनेत आई सी। कारां दी लाईन वेख के उनहां दे पिंड दे लोक अचंभित रहि गए सन। वरी दे सूटां दी झिलमिल ते रुप्पी वासते आए गहिणिआं दी चमक-दमक नें लोकां दीआं अख्खां चुंधिआ दित्तीआं सन। कैमरे वाळिआं दा कोई हिसाब ही नहीं सी। फलैश 'ते फलैश वज्ज रही सी। टुरन वेळे रुप्पी नें उस दे गळे मिलदिआं धाहां मार दित्तीआं सन। गळे मिल रहीआं दोनां भैणां दे हंझू वेख के बाकी रिशतेदारां दे दिल हिल्ल गए सन... ते जदों गुरी उस दे सहुरीं उस नूं मिलण गई तां उह उस नूं उड्ड के मिळी सी। उस दे ढोए होए ते होर नवें गहिणिआं नाळ लद्दी रुप्पी वल्ल वेख के उस दे दिल नूं हलूणा जिहा वज्जा सी, पर भैण दे खुशीआं भरे जीवन दी महिक उस नूं सुखावीं ही लग्गी सी। "की करनै इहो जिही अमीरी नूं, ख़ानदान तां गद्दारां दा ई वज्जदै।" वापस मुड़दिआं जदों गुरी नें रुप्पी दे सहुरे-घर दी वडिआई कीती तां इकबाल नें इह शबद कहे सन।

"इनहां गल्लां दी कौण प्रवाह करदा ए?"

"तेरा की खिआल ऐ कि जे तेरे पापा नें नहीं कीता तां कोई वी नहीं करदा?"

"अज्जकल्ह तुसीं पापा दी बड़ी नुकताचीनी करन लग्ग पए आं।"

"पापा दा नज़रीआ मैनूं चंगा नहीं लग्गदा।"

रुप्पी दे सहुरिआं ते पापा बारे इकबाल दी राइ गुरी नूं चुभ्भी सी। पर उह सच्चाई तों किवें मुनकर हो सकदी सी? इह सच्च सी कि रुप्पी दे ददिआहुरे नें इक्क बब्बर-अकाली नूं धोखे नाल फड़ा के दो मुरब्बे इनाम दे लए सन। उध्धर उस बब्बर नूं फांसी लग्ग गई ते इध्धर उस दे साथीआं नें मुरब्बिआं दे बणे मालक नूं गोलीआं नाल उडा दित्ता सी।... ते लोकां विच्च ललकार के कहि गए सन कि मुरब्बिआं दी इंतकाल कर चल्ले हां।... रुप्पी दा रिशता करन समें उस दे पापा नें इस बारे घर दिआं नूं कुझ नहीं सी दस्सिआ। पर लोकां दे मूंह कौण बंद कर सकदा है? कुझ बुल्ल्हां ते कंनां दे सहारे टुरदी, तिंन ज़िलिआं दा सफ़र करके इह गल्ल गुरीं होरां दे घर दीआं कंधां नाळ आ चिंबड़ी सी। "ओदां पापा जी! अजिहे खानदान नाळ सानूं रिशतेदारी बणाउण दी लोड़ ही की सी?" रुप्पी दे विआह दे लागे जिहे इक्क दिन जदों घर 'च गल्ल चल्ली तां इकबाल नें बेझिजक हो के कहि दित्ता सी। "तूं आपणी अकल आपणे कोळ ही रख्ख, वड्डा आइआ मत्तां देण वाला।" गल्ल दा जवाब देंदिआं पापा नें कौड़ी नज़रे इकबाल वल्ल इंज वेखिआ सी, जिवें घर विच्च इह भेद खोल्हण दा कसूरवार उह ही होवे ते उह ही इस बाबत गुरी ते उस दी बे जी नूं सीख दे रिहा होवे...।

विआह तों महीना कु बाअद रुप्पी दा सहुरा परिवार समेत चंनी दे कैनेडा वापस चला गिआ ते रुप्पी पेकीं आ गई। चंनी नें रुप्पी नूं ओधर सद्दण लई अपलाई कर दित्ता ते कुझ ही महीनिआं बाअद रुप्पी नूं कैनेडा दा वीज़ा मिळ गिआ सी।

जिउं-जिउं रुप्पी दे कैनेडा जाण दा समां नेड़े आ रिहा सी तिउं-तिउं गुरी दा धुड़कू वधी जा रिहा सी। किउंकि उस नाळ कीते होए वाइदे अनुसार उस दे रुप्पी नूं ढोए गहिणे अजे तक्क वापस नहीं सन कीते गए। इस बाबत सूह-पता लैण लई उह इक्क दिन पेकीं पहुंची। उस दा खिआल सी पापा आप ही गल्ल तोरेगा। पर जदों काफ़ी देर इध्धर उध्धर दीआं गल्लां हुंदीआं रहीआं ते गहिणिआं दा कोई ज़िकर नां छिड़िआ तां बेचैन जिही हो के उस नें पुछ्छ ही लिआ, "कुड़े रुप्पी! गहिणे सारे ही नाळ लै जाणे ऐं?" संबोधन उस नें भावें रुप्पी नूं ही कीता सी पर मामला रुप्पी नाळों उस दे पापा ते बे जी नाळ ज़िआदा संबंधित सी। ते शाइद इसे करके आपणी गल्ल दा जवाब सुणन लई उस दा धिआन भैण नाळों पिउ वल्ल ज़िआदा सी।

"सस्स तां इक्क-इक्क टूंब गिण गई आ। कहिंदी सी सारे गहिणे नाळ लैंदी आईं। जे हुण नाळ नां लै के गई तां सारा भेद खुल्ल्ह जाणा आं।" रुप्पी नें दानिआं वांग गल्ल कीती सी।

"गुरी बेटे! तूं गहिणिआं दा फिकर नां कर। अजे तूं इसे तरहां उहला बणिआ रहिण दे। मैं चाहुंदा आं कि सुरिंदर छेती तों छेती उध्धर लंघ जावे। जे अगलिआं नूं गहिणिआं दे चक्कर दा पता लग्ग गिआ तां आपणी सारी बणी-बणाई जांदी रहिणी आं... ते आपणीआं सकीमां सिरे नहीं चहड़ सकणीआं... भावें तैनूं तेरे मोड़ां, भावें नवें बणवा के देवां, मोड़ांगा ज़रूर... गुरी! तूं जिगरा रख्ख।"

पापा दीआं गल्लां भावें हौसला भरपूर सन पर गुरी दे दिल 'ते किरलीआं वांग रींग गईआं। उस नूं बचपन दी इक्क याद आ गई... सण दीआं डोडीआं धागे विच्च परो के उस नें आपणे पैरां लई झांजरां बणाईआं सन। देख के रुप्पी दा दिल वी ललचा आइआ ते जदों उस नें इह झांजरां उस कोळों मंगीआं तां उस नें कहि दित्ता सी कि उह वी बणा लवे। पर रुप्पी नें तरला कीता सी कि उह उस नूं इक्क वार पा के देख लैण देवे। उस नें आपणे पैरां नाळों खोल्ह के उस दे बंनह दित्तीआं सन। ते कुझ देर बाअद वापस मंगण 'ते जदों रुप्पी नें नां दित्तीआं तां गुरी उस कोळों खोहण लग्ग पई। रुप्पी नें झांजरां बध्धे पैर लुकोंदिआं अड़ाट पा दित्ता सी। "की पै गिआ तुहानूं?" उनहां दी बे जी नें झिड़का मारिआ सी, "गुरी! चल्ल एधर, आह आटा छाण के दे मैनूं। सारी दिहाड़ी तुहाडा एदां ई खौरू पिआ रहिंदै।" बे जी दा गुस्सा भांपदिआं गुरी बिनां हील हुज्जत दे, दस्से गए आहर 'च लग्ग गई सी ते रुप्पी नें झांजरां 'ते कबज़ा कर लिआ सी।... ते हुण साहमणे बैठी रुप्पी, बे जी ते पापा वल्ल उस नें वारो-वारी तक्किआ। उस नूं इंज लग्गा जिवें उनहां दीआं नज़रां कहि रहीआं होण, 'देखीं! हुण साडा माण नां तोड़ीं।' ते उनहां दा माण बरकरार रख्खण लई, छाती 'ते पत्थर रख्खदिआं उस नें 'हां' कर दित्ती सी।

लुका-लुका के रख्खी गल्ल दा सस्स-सहुरे नूं वी पता लग्ग गिआ सी। सहुरे नें भावें उस नूं कुझ नहीं सी किहा पर सस्स नें चंगा गुड्डा बंनहिआ सी। गुरी कोळ चुप्प वट्टण तों सिवा होर कोई चारा नहीं सी।

रुप्पी नें कैनेडा पहुंच के सुरिंदर नूं उध्धर लंघाउण दा जुगाड़ बणा लिआ सी।

नाशता करन बाअद जनेतीए, दूर-दूर तीकर फैले होए शामिआनिआं दे इक्क भाग विच्च सोफिआं अते कुरसीआं 'ते जा बैठे। कुझ देर बाअद लावां शुरू हो गईआं। चाअ जिहे विच्च गुरी नें लावां 'ते बैठे आपणे भरा वल्ल वेखिआ। उह उस नूं किसे राजकुमार वरगा लग्गा। उस दे खब्बे पासे बैठी नव-विआहुता दा जोबन उस दे चिहरे विच्चों डल्हकां मार रिहा सी। नवीं जोड़ी कोळ बैठी रुप्पी दी अमीराना पुशाक ते नखरेलीआं अदावां देख के गुरी अंदर आ रिहा टिकाउ इंज भंग हो गिआ जिवें पाणींउं बाहर साह लैण आई मछ्छी दे दुबारा पाणी विच्च कुद्द पैण नाळ तालाब दी चुप्प अते सथिरता भंग हो जांदी है। कदी बुहड़ीआं ते कदी मरदां विच्च खलो के फोटो खिच्च रहे चंनी 'ते नज़र पैंदिआं उस दे मत्थे 'ते तिऊड़ी उभ्भर आई। कीरतनीआं नूं पैसे फड़ा रहे पापा नूं वेख के उस दा मठ्ठा पै रिहा रोह फिर जाग पिआ। नवीं जोड़ी वल्लों हट्ट के उस दी निगहा सफैद ते हरे रंग दे शामिआनिआं दीआं कंधां उप्परों हुंदी होई, चिट्टी छत्त वल्ल चली गई। चमक रहे सुनहिरी रंगे कागज़ी फुल्ल मध्धम जिही हवा विच्च लोरीआं लै रहे सन। आपणे अग्गे बैठीआं मुटिआरां ते अधखड़ां दे चिहरिआं उप्पर पोचे होए पाऊडरां, सुरखीआं आदि दी सुगंधी महिसूस करदिआं उस नूं आपणे विआह दी याद आई... लावां वेले आपणे नाळ बैठे इकबाल वल्ल चोर-नज़रे वेखदिआं उह फुल्ली नहीं सी समा रही। "लै बई! जिद्दां दे रूप-रंग वाळी कुड़ी सी अवतार सूंह नें मुंडा वी ओदां दा ही लभ्भिऐ।" लोकां नें उनहां दी जोड़ी दी शलाघा कीती सी।

नवीं जोड़ी नूं पाउण लई हार वंडे जा रहे सन। दो-दो हार इकबाल ते गुरी कोळ वी पहुंचे। गुरी दे संकेत करन 'ते इकबाल नें बटूआ कढ्ढिआ। दस-दस दे दो नोट उस नें गुरी नूं फड़ा दित्ते ते दो आपणे हत्थ 'च लै लए। उनहां नें अजे कदम पुट्टे ही सन कि वारने कर के आ रहे पापा नें, चौंक विच्च खड़े सिपाही वांग, इक्क हत्थ नाल निक्का जिहा इशारा करदिआं उनहां नूं रोक लिआ ते चंनी वल्ल मूंह घुमा के बोलिआ, "चंनी बेटे! इह फोटूआं दा कंम तां चलदा ई रहिणै। पहिलां इनहां नूं आ के पिआर दे दे।" दूजा हत्थ उस दा नवीं जोड़ी वल्ल सी।

"फूं फां ही बड़ी करदै।"

"की करनैं फोकी फूं फां नूं? जे कोई दादे दी करतूत पुछ्छ लवे...।" गुरी दे लागे ही बैठे लोकां दी कानाफूसी उस नूं सुणाई दे रही सी।

"अवतार सूंह दे तां इस प्राहुणे नें चिठ्ठे तार दित्ते ऐ...।" इह आवाज़ ज़रा उच्ची सी जिस नूं सुणदिआं ही गुरी दा पापा खिल उठ्ठिआ।

"प्रताप ही सारा इहदा ए।" गुरी नूं इंज लग्गा जिवें पापा नें आपणे इनहां बोलां नाळ कोई झूठी गवाही दित्ती होवे।

"हुण आ वी जाउ नां।" सुरिंदर लागे बैठी रुप्पी उठ के खड़ी हो गई। इक्क विशेश अंदाज़ विच्च आपणा परस खोल्हदिआं उस नें नवें नवें नोटां दे बणे हार बाहर खिसकाए। कैमरा किसे होर बंदे नूं फड़ा के चंनी रुप्पी दे बराबर आ खलोइआ। इक्क-इक्क नोटां वाळा ते इक्क-इक्क फुल्लां वाळा हार नवीं जोड़ी दे गळां 'च पाउंदिआं उनहां नें सौ-सौ रुपए दे वारने कीते। पैंदी सट्टे कैमरे फलैश होए। कई वार अख्खां चौड़ीआं कर-कर लोकां नें उनहां वल्ल तक्किआ। उह अजे पिछांह हटे ही सन कि गुरी दी मासी दी कुड़ी ते तहिसीलदार साहिब आण पहुंचे। नवीं जोड़ी दे सिरां 'ते हत्थ रखा के चंनी नें आपणे कैमरे नाळ विशेश तौर 'ते उनहां दी फोटो खिच्ची। एने तीक गुरी होरां दे अग्गे वारने करन वालिआं दी लाईन लग्ग चुक्की सी। नवीं जोड़ी वल्ल नूं वधदिआं गुरी नूं इंज महिसूस हो रिहा सी जिवें उह हनेरे 'च कदम उठा रही होवे ते उस दे चारे पासे उड्ड रहीआं चामचड़िक्कां उस दीआं अख्खां नूं पै रहीआं होण। हार पाउण ते वारने करन बाअद भरा-भरजाई नूं पिआर देंदिआं उस दा गलेडू भर आइआ। आपणे आप 'ते काबू पाउंदिआं उह इकबाल नाळ वापस आपणी थां 'ते मुड़ आई।

पापा दे कहे बोल 'प्रताप ही सारा इहदा ए' लूंधड़िआं वांग उस दे मन नूं चंबड़े होए सन। उस नें चंनी वल्ल वेखिआ। फूक जिही विच्च उह ज़िआदा ही फंने खां बणिआ नज़र आ रिहा सी। पर बीती रात जदों उनहां विचकार इक्क बहिस छिड़ पई सी तां इकबाल दे मुकाबले चंनी उस नूं बौणा जिहा लग्गा सी। रात दी रोटी खाण बाअद उह विहड़े 'च बैठे कुझ रिशतेदार बुहड़ीआं नाळ गल्लीं लग्गे होए सन। चंनी वी उनहां विचकार आ बैठा ते शराब दे नशे विच्च आपणे कैनेडा दे जीवन दीआं सिफ़तां दे पुळ बंनहण लग्ग पिआ। "सभ तों वड्डी बीमारी तां एथे बेईमानी दी ए।" इध्धरले लोकां दी हालत 'ते नक्क चाहड़दिआं उह बोलिआ सी।

"हुण पहिलां नाळों कुझ घट गई ऐ।" इकबाल नें किहा सी।

"किस तरहां?"

"बेईमानी करन वाळे काफ़ी बंदे हुण ओधर चले गए आ।" इकबाल दे बोलां विच्च विअंग सी।

गुरी चंनी दे तड़िंग-खाधे चिहरे नूं ताड़ गई सी। सथिती नूं ठीक रख्खण लई उस नें इकबाल वल्ल रहस्समई नज़रां नाळ तक्किआ सी ते "तुसीं वी बस भेडां 'चों ऊठ पछानण वाळे ई हो। मैनूं तां ओधरले बंदे बड़े भोळे लग्गदे ऐ।" कहिंदिआं गल्ल हासे 'च पा दित्ती सी।

उनहां विचकार गल्लां चल्लदीआं रहीआं सन। पहिलां ओधरले ते फिर इध्धरले सरमाएदारां अते कामिआं दीआं। "दरअसल तुहाडे ओधर कामिआं दी मिहनत दा सही मुल्ल पाइआ जांदै। पर साडे एथे कामिआं ते किसानां दी मिहनत नूं कौडीआं दे भाअ नीलाम कीता जांदै।" चंनी राहीं कामिआं दे फरज़ां बारे उठाई बहिस दा जवाब देंदिआं इकबाल बोलिआ सी।

"पुत्तरा! सच्चीआं गल्लां नें तेरीआं। आपणे जट्टां नूं कोई पुछ्छदै?... मिट्टी पलीत ऐ।" इक्क बुढ्ढी माई विच्चों ही बोल पई सी।

"माई! गल्लां ही नहीं, इह तां अगलिआं नाळ मत्था वी ला लैंदा ऐ। पिछले साल कणकां दे दिनीं थोहड़ा रौळा पिआ सी। साडे इलाके दे लोक तां कंध वांग इहदे नाळ खड़ो गए सी।" गुरी दी मामी नें किहा सी।

... ते कणक दे दिनां दी गल्ल हुण वी गुरी दे दिमाग विच्च घुंम रही सी। कणक दी गहाई दौरान मींह पै जाण कारन किसानां नूं काफ़ी प्रेशानी होई सी। उनहां नूं खल्हीआं पुट्टणीआं पईआं सन। छुब्ब खोहल के इक्क-इक्क भरी सुकाउणी पई सी। उध्धर बिजली वी लंङे डंग आउंदी। किसानां नें बड़ी मुशकल नाळ कणक, थरैशरां चीं लंघाई। खेतां 'चों चुक्की कणक मंडीआं 'च रुलण लग्गी। कणक दीआं ढेरीआं 'च पैर मार के 'गिल्ली है, ख़राब हो गई है' कहिंदिआं इंसपैकटर जदों अगांह लंघ जांदे तां किसानां नूं इंज लग्गदा जिवें उनहां दे आपणे सरीरां 'च ठुड्ड वज्जे होण।

किसान जत्थेबंदीआं वल्लों हाल-दुहाई पाउण 'ते ख़रीद शुरू तां हो गई पर मुल्ल बारे कोई निरणाजनक गल्ल नहीं सी। शुरू-शुरू विच्च तां भाअ, सरकार वल्लों मित्थे गए भाअ तों दो कु रुपए ही घट्ट लाइआ जांदा रिहा। पर बाअद विच्च जदों दस्स तों वीह रुपए प्रती कुइंटल तक्क घट्ट लाइआ जाण लग्गा तां किसानां विच्च रोह दी लहिर दौड़ गई। इलाके दे किसानां दे इकठ्ठ होए ते मंडीआं नूं बाईकाट करन दा फैसला कीता गिआ। बाकी दे पिंडां विच्चों भावें थोहड़ी बहुत कणक मंडी 'च पहुंचदी रही सी पर इकबाल दे पिंडों इक्क दाणा वी नहीं सी गिआ। बाईकाट तुड़वाउण लई दौड़-भज्ज कर रहे उच्च अधिकारीआं नें जदों उनहां दे पिंड आ के किसानां नूं आपणी कणक मंडी 'च लिजाण दी अपील कीती तां उनहां नें बेझिजक हो के कहि दित्ता सी, 'माहटर नूं पुछ्छ लउ।' ते इकबाल दीआं खरीआं-खरीआं सुण के अधिकारीआं दे सत्तीं कप्पड़ीं अग्ग लग्ग गई सी। अंदरों-अंदरीं टैलीफोन खड़के। नौकरी विच्च कुझ कुताहीआं करन अते आम लोकां नूं भड़काउण दे दोश थप्प के उस नूं नौकरी तों मुअत्तल कर दित्ता गिआ। पुलिस दी बदनीती वेख के उह घरों लांभे हो गिआ। गुरी उनहीं दिनीं पेकीं गई होई सी... इक्क रात थक्किआ-टुट्टिआ इकबाल उथे जा पहुंचिआ। "गुरी! रब्ब दे वासते इहनूं कहि दे, फिर नां एथे आवे। आप तां ईहने कोई चंगा कंम करना नहीं... नाळ सानूं काहनूं पलेथण लाउण डिहै?" उस रात पापा दे कहे इह लफ़ज़ हुण वी गुरी दे कंनां विच्च गूंज रहे सन। उस नें आप भावें इकबाल नूं इह गल्ल नहीं सी दस्सी पर दलान विच्चों आई पापा दी आवाज़ बैठक 'च बैठे इकबाल दे कंनीं पै गई सी। सस्स-सहुरे नाल कलाम कीते बिनां उह तड़के ही उत्थों निकल टुरिआ सी। इह की? गुरी नूं आस सी कि इस संकट दे समें पापा उनहां नूं धरवास देवेगा। उहनां दी मद्दद करन लई भरोसा दुआएगा। अगले दिन उह वी आपणे घर नूं टुर पई सी। राह विच्च पापा दी कही गल्ल उस दे दिल नूं पछ्छदी रही सी, तीरां वांग विंनहदी रही सी।

पुलिस वाळे उस दे सस्स-सहुरे नूं तां तंग करदे ही सन पर इक्क दिन थाणेदार नें उस नूं वी उलटी जिही गल्ल कहि दित्ती। गुरी दा ख़ून खौळ उठ्ठिआ। लाल पीळी होई उह उस दे गळ पै गई। थाणेदार कंन झाड़दा आपणे राह पै गिआ सी। गुरी नूं इंज लग्गा सी जिवें इस घटना नाळ उस दा किर रिहा हौसला दूण सवाइआ हो गिआ होवे। उस नूं आपणा आपा पहिलां नाळों बलवान लग्गण लग्ग पिआ सी। ते जदों इक्क दिन पुलिस उस दे सहुरे नूं फड़ के लै गई तां उस नें आपणे चिहरे 'ते उदासी नहीं सी फटकण दित्ती। उसी दिन इकबाल मैजिसटरेट साहमणे पेश हो गिआ सी। महीने बाअद मसां ही उस दी ज़मानत होई। इस संकट भरे समें दौरान उस दा पापा ते बे जी सिरफ़ इक्क वार घड़ी दी घड़ी आए सन, बस्स सच्चे होण लई। नां चाहुंदिआं होइआं वी तहिसीलदार दी सहाइता लैण लई, गुरी आपणी मासी दी कुड़ी कोळ गई सी। पर उस नें 'पुलिटीकल केस है' कहिंदिआं सिर फेर दित्ता सी।

इकबाल नें उस दे पापा नूं चिठ्ठी लिखी सी। पाउण तों पहिलां उस नें गुरी कोलों पहड़ाई सी। चिठ्ठी दे शबद हुण वी गुरी नूं याद सन। इकबाल नें लिखिआ सी, 'पापा जी! मुअत्तली अते आपणे उत्ते बणे झूठे केस कारन फ़िकरमंद ज़रूर हां, पर घबराइआ नहीं। बंदे नूं आपणिआं 'ते बड़ा माण हुंदै, पर सही अरथां विच्च कोई आपणा होवे तां। उस रात तुहाडा वतीरा देख के मैनूं हैरानी तां होई सी, पर बहुती नहीं। ख़ुदगरज़ी, मौका-प्रसती ते पदारथवाद दी छां हेठ तुरन वाळे विअकतीआं दी नज़र सीमित हो के रहि जांदी है। दिसहद्दिआं दी रौशनी वल्ल मारच कर रहे काफ़लिआं नाळ उनहां दा कोई वासता नहीं हुंदा... तुहानूं शाइद भुल्ल गिआ होणैं कि मुअत्तल तुसीं वी होए सी। फ़रक सिरफ़ एना है कि तुसीं लोकां अते देश दे चोर होण कारन होए सी ते मैं, आपणे हक्कां लई लड़ रहे लोकां दी हमाइत करन दे दोश विच्च होइआ हां...।"

चिठ्ठी तों दो हफ़ते बाअद ही लाळ-पीला होइआ उस दा पापा आ पहुंचिआ सी। नवें बणाए गहिणे उस नें गुरी अग्गे इस तरहां सुट्टे सन जिवें कहि रिहा होवे 'तैनूं शाइद भुलेखा होणै कि ऐह चार टूंमां दे के तूं मेरे 'ते अहिसान कीता सी। पर मेरे इह नक्क थल्ले नहीं। एदां दीआं टूंमां तां हुण मैं आपणे पशूआं दे गळां विच्च लटका सकदा हां।' गुरी नें बाहों फड़ के उस नूं बिठाइआ सी पर उह कौड़ा-कुसैला बोलदा खड़ा-खड़ा ही मुड़ गिआ सी।

इकबाल 'ते बणिआ केस साबत नहीं सी हो सकिआ। उह बहाल हो गिआ सी।

कई महीने बीत गए। रिशतेदारी विच्च इक्क विआह समें इकबाल भावें उनहां नाल नहीं सी भिजिआ, पर गुरी नें मां-पिउ संग बैठ के अगलीआं-पिछलीआं कई गल्लां करदिआं इंज महिसूस कीता सी कि उनहां दा रिशता किसे हद्द तक्क अजे वी जुड़िआ होइआ सी...।

फिर कैनेडा तों मुड़ के जदों सुरिंदर उस नूं मिलण आइआ तां उस नूं चाअ चहड़ गिआ सी। लाडां नाळ खिडाए वीर नूं आपणे विहड़े विच्च वेख के उस दीआं अख्खां विच्च खुशी दे हंझू छलक आए सन। उस नूं इंज लग्गा सी जिवें सुरिंदर दे आउण नाळ सहुरे-घर विच्च उस दा माण वधिआ होवे। उस दे विआह बारे गुरी नें उस तों कई गल्लां पुछ्छीआं सन ते कुझ सलाहां वी दित्तीआं सन... सुरिंदर दे विआह दीआं तिआरीआं समें कुझ इक्क कंमां बाबत भावें उस दी सलाह वी पुछ्छी गई पर ज़िआदा पुछ्छ रुप्पी ते चंनी दी होई सी।

लावां तों बाअद कुड़ीआं सुरिंदर ते उस दी वहुटी नूं नाळ लगदे कमरे विच्च लै गईआं, रुप्पी ते चंनी वी उनहां दे नाळ ही सन। जक्को-तक्की विच्च गुरी दे पैर वी उधर नूं हो तुरे। सुरिंदर नूं घेर के कुड़ीआं हासा-ठठ्ठा करन लग्ग पईआं। कुझ देर बाअद तसवीरां दा नवां दौर शुरू हो गिआ। पहिलां सुरिंदर दे सस्स-सहुरे, साळिआं-सालेहारां, साळीआं-सांढूआं आदि नें नवीं जोड़ी नाळ फोटो खिचवाईआं। फिर रुप्पी-चंनी, तहिसीलदार ते उस दी पतनी ते कई होरनां नें। काफ़ी देर बाअद रुप्पी नें गुरी ते उस दे निआणिआं नूं नवीं जोड़ी नाळ फोटो खिच्चवाउण लई किहा। उस दी रूह तां नहीं सी करदी पर बध्धी-रुध्धी भरा-भरजाई नाळ खड़ी हो गई। "मंमी! पापा दी फोटो नहीं खिच्चणी?" आपणे अंञाणे पुत्त दे इनहां शबदां दा उस नें कोई जवाब नहीं सी दित्ता। पर उस दा जीअ कीता सी कि कैमरा कलिक्क होण तों पहिलां ही आपणा मूंह भुआ लवे।

उख्खड़े जिहे मन नाळ निआणे नाळ लै के उह जंञ-घर आ पहुंची। ढाणीआं 'च बैठे लोकीं शराब पी रहे सन। इकबाल इक्क पासे बैठा अख़बार पहड़ रिहा सी। निआणे कारां वल्ल नूं चले गए ते उह उस कोळ जा बैठी।

लागीआं दे सिरां 'ते पग्गां दीआं पंडां चुकाई सुरिंदर दा सहुरा ते उस दे कुझ होर रिशतेदार जंञ-घर 'च दाखल होए। हरेक जनेतीए नूं पग्ग दित्ती जाण लग्गी। शराबी होए जनेतीआं नें कुड़ी वालिआं दीआं सिफ़तां दे पुल्ल बंनह दित्ते। गुरी नें नशे विच्च झूम रहे पापा वल्ल देखिआ, जो नाळ हो के लोकां नूं पग्गां दुआ रिहा सी। उस नूं इंज लग्गा जिवें उह आकाश विच्च उडारीआं लगा रिहा होवे। इक्क पग्ग इकबाल नूं वी दित्ती गई।

"इह शाइद तुहाडा जुआई ऐ?" सुरिंदर दे सहुरे नें उस दे पापा नूं इक्क पासे कर के किहा।

"हां जी, वड्डा जुआई ऐ।" नशे विच्च होण कारन उस दे पापा दे बोल ज़रा उच्चे सन।

"देखो! तुहाडे छोटे प्राहुणे, चंनी नाळ तां साडा बड़ा पिआर ऐ। पुराणी रिशतेदारी वी ए। उहनूं तां असीं मंनणा ई ऐं। ऐदां करदे हां इहनूं वी मुंदी पा देंदे आं।"

"देख लओ... वैसे जे मेरी सलाह मंनो तां इहनूं रहिण ई दिउ। चंनी नूं ज़रूर पाउ।" गुरी अछोपले पैरीं उनहां दे होर लागे हो गई सी। उस नूं मासड़ ते पिउ विचकार हो रहीआं गल्लां साफ़ सुणाई दे रहीआं सन।

"किउं? इह वी आखर तुहाडा जुआई ए।"

"है तां जुआई, पर इहनूं आपणी औकात दा नहीं पता।"पापा दा मूंह भावें दूजे पासे सी पर उस दा इक्क-इक्क बोल गुरी दे मत्थे विच्च ज़ोर नाळ हिट्ट कीती गई लक्कड़ दी गेंद वांग वज्जा। उस दा दिल तेज़ी नाळ धड़कण लग्ग पिआ। उस नूं घुमेटणी जिही आई ते उह मसां ही डिगदी-डिगदी बची। उस नूं आपणा आपा जंञ-घर विचले शरींह दे दरख्खत नाळ लटक रहीआं सुक्कीआं ते तिड़क के दो-फाड़ होईआं फळीआं वरगा लग्गा, जिनहां दा टाहणां नाळ कोई संबंध नहीं सी जाप रिहा, ऐवें बे-अरथ जिहीआं हवा विच्च लटक रहीआं सन।

जनेत दुपहिर दी रोटी लई तुर पई। गभ्भरूआं नें भंगड़ा पाउणा शुरू कर दित्ता।

गुरी दीआं अख्खां विच्चों हंझू वहि रहे सन। "किउं आपणे आप नूं खपाई जानी एं?" उस दा हत्थ आपणे हत्थां विच्च लैंदिआं इकबाल नें किहा। गुरी टुट्ट के इकबाल दे गळ आ लग्गी... "चलो चलीए।" दिल कुझ हलका होण 'ते आपणीआं लाल अख्खां इकबाल वल्ल उठांदिआं उह बोली।

"उध्धर नहीं, आपणे पिंड नूं।" रोटी खाण तुरी जा रही जनेत वल्ल नूं पुट्टे इकबाल दे कदमां नूं गुरी नें इंज रोक लिआ जिवें उह ग़लती नाळ किसे डुंमह विच्च डिग्गण लग्गा होवे।

"गुरी! सोच लै।" उह ठरंमहे नाळ बोलिआ।

"बहुत सोच लिआ...।" ते उह काहळे कदमीं, जनेत नाल टुरे जा रहे निआणिआं नूं फड़ लिआई।

भंगड़ा पै रिहा सी। लोकीं सुरिंदर तों रुपईए वार वार वाजे वाळिआं वल्ल सुट्ट रहे सन। किसे नूं इक्क-दूजे दी सुध्ध नहीं सी। हर इक्क आपणी मसती विच्च झूम रिहा सी।

जनेत दे कोळों दी लंघदिआं गुरी, इकबाल ते उनहां दे निआणे इक्क होर रसते वल्ल मुड़ गए। गुरी नूं इंज लग्ग रिहा सी जिवें उस दे पुट्टे जा रहे इक्क-इक्क कदम नाळ उस दा बहुत कुझ विसरदा जा रिहा होवे। टुट्ट रहीआं तंदां उस अंदर धूह पा रहीआं सन... उस नें इकबाल वल्ल तक्किआ। उस दे चिहरे 'ते द्रिड़ता दे चिंनह नज़र आ रहे सन। निआणे हैरान होए कदी इकबाल वल्ल ते कदी गुरी वल्ल वेख रहे सन। आपणे नाळ टुरे जा रहे इस निक्के जिहे काफ़ले वल्ल वेखदिआं गुरी नूं इंज महिसूस होइआ कि भावें उस दा काफ़ी कुझ विसर रिहा सी पर बहुत कुझ उस दे कोळ सी, उस दे नाळ सी।

(राहीं: मुहंमद आसिफ़ रज़ा 'मां बोली रीसरच सैंटर लाहौर')