अक्टूबर 06, 2009

writingDetail.created_by
By: वरिआम सिंघ संधू

सांदल बार : जिथे उदों गल्ल ही होर सी

‘‘लओ जी! आ गिआ जे मेरा लाइलपुर।’’ प्रेम सिंघ विच बाबे करम सिंघ दी रूह आण वड़ी।
वड्डे बोरड ‘ते लिखे अख्खर चमक रहे सन।
City of Textile Welcomes you.
इहो ही सी उह इलाका जिस नूं कदी सांदल बार किहा जांदा सी। सांदल दुल्ले दे पिउ दा नां सी, इस लई इस नूं ‘दुल्ले दी बार’ वी आखिआ जांदा सी। इहो सी उह इलाका जिस बारे हिजरत कर के भारत पुज्जे लोक अकसर ज़िकर करदिआ करदे ते हर गल्ल नाल आखदे, ‘‘जदों असीं बार विच हुंदे सां, उदों गल्ल ई होर सी।’’
‘बार’ दा वार-वार ज़िकर होण करके ‘‘जदों असीं बार विच हुंदे सां…’’ लोकां नें मज़ाक वी बणा धरिआ सी। वरतमान तों असंतुशट कोई वी विअकती हस्स के कहि दिंदा, ‘‘जदों असीं बार विच हुंदे सां’’ जां ‘‘बार वालीआं गल्लां कित्थे!’’
इस शहिर नूं अज्ज वी पाकिसतान दा मानचैसटर कहि के याद कीता जांदा है।
लगपग 1884-45 विच झंग दा डिपटी कमिशनर जदों लाहौर नूं जांदिआं इस राहों गुज़रिआ ते उस नें ‘पक्का माड़ी’ सथान ‘ते रात कट्टी तां उस नें सोच लिआ कि इह थां रेलवे सटेशन अते मंडी वासते बहुत ढुकवीं है। उस नें आपणी इह सकीम पंजाब दे गवरनर अग्गे पेश कीती जो उसे वेले मनज़ूर कर लई गई। सर गंगा राम नूं हुकम होइआ कि उह तजवीज़ कीते शहिर दा नकशा बणाए। उस नें यूनीअन जैक झंडे मुताबक इस शहिर दा नकशा तिआर कीता।
1896 विच इस शहिर दी नींह रख्खी गई। उस वेले दे पंजाब दे गवरनर सर जेमज़ लाइल  दे नां उते इस दा नाम लाइलपुर रख्खिआ गिआ। डिपटी कमिशनर दी वरतमान रिहाइश वाली उह पहिली बिलडिंग सी जो इथे बणाई गई। पहिलां केवल तिंन बाज़ार ; कचहिरी बाज़ार, रेल बाज़ार ते कारख़ाना बाज़ार बणे। इस तों पिछ्छों पंज होर बाज़ार बणे। 1896 विच ही वज़ीराबाद तों लाइलपुर नूं रेलवे लाईन बणाई गई ते उसे ही साल रेलवे सटेशन दी बिलडिंग बणी।
यूनीअन जैक वांग शहिर दे विचकार इक गोल-चक्कर है ते उस चक्कर विचों ही बाहर नूं निकलदे हन अठ्ठे बाज़ार। किसे वी बाज़ार विच वड़ जावो घुंम-फिर के विचकारले गोल-चक्कर ‘ते पुज्ज जावोगे। इथे ही है चौक विच लाइलपुर दा उच्चा घंटाघर जो 1903 विच शुरू हो के 1905 विच मुकंमल होइआ।
लाइलपुर दा नां 1977 विच साऊदी-अरब दे बादशाह शाह फ़ैसल दे नां ‘ते फ़ैसलाबाद कर दित्ता गिआ पर इस विच लाइलपुर वरगी ख़ुशबू किथे?
लाइलपुर दे उतर-पछ्छम वल्ल 25 मील दी दूरी ‘ते दरिआ चनाब वगदा है अते पूरब वल्ल 27 मीलां दी दूरी ‘ते रावी लंघदी है। देश दी वंड तों पहिलां लाइलपुर विच सथापत ऐगरीकलरचर कालज हुण इक बहुत वड्डी ऐगरीकलचर यूनीवरसिटी विच तबदील हो चुक्का है। इथे इक मैडीकल कालज ते तेरां डिगरी कालज हन। 1901 विच इस शहिर दी आबादी 5001 सी जो हुण दो लख्ख तों उपर हो चुक्की है। पचवंजा वरग मील विच फैलिआ इह शहिर लख्खां पंजाबीआं वांग प्रेम सिंघ दी रूह विच रचिआ होइआ सी।
राइ अज़ीज़ उला नें प्रेम सिंघ दे कहिण ‘ते कार रोकी। प्रेम सिंघ नें राह पुछ्छिआ पर बेप्रवाही नाल मुंडे नें सिर हिला दित्ता जिवें उह जाण-बुझ के राह दस्सणों इनकारी होवे।
‘‘पहिलां संधू साहिब नूं इनहां दा कालज दिखाईए फिर विहले हो के घर लभ्भदे हां।’’
असल विच प्रेम सिंघ आपणा घर लभ्भण लई वध्ध तों वध्ध समां बचा के रख्खणा चाहुंदा सी। ख़ालसा कालज लाइलपुर उस दा आपणा कालज वी सी। उह वी इथे ही पहड़दा रिहा सी। बाअद दुपहिर चार-साढे चार वजे दा समां सी जदों साडी कार कालज दा गेट लंघ के खुल्ल्हे सिहन विच जा खहड़ोती। साडे वल्ल सकूल दा सेवादार आइआ। असीं प्रिंसीपल बारे पुछ्छिआ। थोहड़ी देर पहिलां सारा सटाफ घरो-घरी जा चुक्का सी। तिंन चार सेवादार ही उथे दिखाई दे रहे सन। इक सेवादार नेड़े ही रहिंदे प्रिंसीपल नूं बुलाउण तुर पिआ।
नसवारी रंग दी लगपग सौ साल पहिलां उसरी इमारत अजे वी पुराणीआं ख़ुराकां खाण वाले बज़ुरगां वांग पूरी शानो-शौकत नाल खड़ोती सी। प्रिंसीपल दे दफ़तर दे नज़दीक ही बरांडे दे नाल इक कमरे उपर पंजाबी विच लिखी घसमैली सिळ दस्स रही सी कि पहिलां इह कालज असल विच सकूल वजों ही शुरू होइआ सी। असल इबारत इंज सी:

स्री वाहिगुरू जी की फतहि
धरत सुहावड़ी मंग सुवंनड़ी देह।
विरलै कोई पाईऐ नाल पिआरे नेह।
खालसा हाई सकूल लाइलपुर दी
इह भूम रंगावली
सरदार जवंद सिंघ जी वासी
चक्क नं: 213 नें आपणे धंन भाग जाण के
खेत पछाणहि बीजहि दान
गुर-वाक अनुसार
पंथ गुरू दी सेवा विच समरपण कीती।
सिळ दे उपर दोहीं पासीं गोलाई विच पईआं दो किरपानां विच सिध्धे खड़ोते खंडे दे आकार उकरे होए सन। हेठां अंगरेज़ी विच इहो इबारत सी :
This piece of  land for
The Khalsa High School Lyallpur is the gift of S. Jawand Singh of Chak No. 213.
इह सकूल 1908 विच बणिआ सी। बाअद विच इह ख़ालसा कालज लाइलपुर विच तबदील हो गिआ। इथे ही प्रिथवी राज कपूर वरगे होर प्रसिध्ध लोकां नें विदिआ प्रापत कीती। इस कालज दे प्रबंधकां नें जलंधर विच जा के इस कालज नूं दुबारा सथापत कर लिआ पर लाइलपुर दा नां उनहां नाल ही जोड़ी रख्खिआ। कुझ साल पहिलां तक जिउंदा बाबा बंता सिंघ पहिलां इसे कालज विच सेवादार हुंदा सी। उह जदों वी गल्ल करदा लाइलपुर वाले कालज दे प्रोफ़ैसरां ते विदिआरथीआं वल्ल बदो-बदी आपणी गल्ल दा मोड़ा पा लैंदा।
अज्ज-कल्ल्ह इस कालज दा नां गौरमिंट मिउंसपल डिगरी कालज लाइलपुर है। प्रिंसीपल नूं बुलाउण गिआ सेवादार आ गिआ सी। लाजवर लग्गे चिट्टे सलवार-कमीज़ विच सादा दिख्ख वाला चुप्प जिहा दिसण वाला बंदा सी प्रिंसीपल निआज़ अली शाद। उह परहिओं हौली-हौली तुरदा साडे कोल आइआ ते हत्थ मिला के ‘सलाम’ आखी। असीं बरांडा लंघ के दफ़तर विच जा बैठे। किसे समें इहो ही दफ़तर हाई सकूल दा दफ़तर हुंदा सी। प्रिंसीपल आपणी कुरसी ‘ते बैठा अते असीं मेज़ तों उरले पासे उह दे साहमणे बैठ गए। पैंदी सट्टे मेरी नज़र प्रिंसीपल दे सिर पिछ्छे कंध उते लग्गी छोटी जिही तख़ती उते पई।
Great people talk about ideas
Average people talk about things
Small people talk about others
(महान लोक विचारां बारे गल्लां करदे हन। औसत दरजे दे लोक चीज़ां-वसतां बारे गल्लां करदे हन। छोटे लोक दूजिआं बारे गल्लां करदे हन)
‘‘मैं वी तुहाडा सटाफ़ मैंबर हां’’ मैं प्रिंसीपल नूं दस्सिआ तां उह हैरान होइआ।
असीं दस्सिआ कि इस दा जुड़वां भरा, दूजा कालज अज्ज-कल्ल्ह जलंधर विच चल्ल रिहा है, ‘लाइलपुर ख़ालसा कालज जलंधर’। उथों दा अधिआपक होण नाते मैं उस दे ‘सटाफ दा मैंबर’ ही हां।
साडे कालज आउण दा मकसद जाण के उह शांत वी होइआ ते ख़ुश वी। पहिलां साडी अचनचेत आमद वेख के उहदे चिहरे ‘ते उतसुकता भरिआ तणाओ सी। उह दस्सण लग्गा कि देश दी वंड समें इथे बड़ा वड्डा मुहाजर कैंप बण गिआ सी। कई चिर तां पहड़ाई ही शुरू नां हो सकी। फिर 1958 विच कारपोरेशन नें इहदा प्रबंध आपणे कबज़े विच लै लिआ। अज्ज-कल्ल्ह इथे बी.ए. बी.ऐस्स.सी. दीआं कलासां विच लगपग दो हज़ार विदिआरथी पहड़दे हन। मैं जलंधर वाले कालज दी, नवें कोरसां ते कंपिऊटर कलासां सदका पंजाब दे पहिले कालज वजों, चहड़त दा ज़िकर कीता तां उस नें दस्सिआ कि लाइलपुर वाले इस कालज विच वी कंपिऊटर कलासां चल्लदीआं हन ते इस वेले कालज कोल 70 कंपिऊटर हन।
प्रिंसीपल निआज़ अली शाद हौली-हौली साडे नाल खुल्ल्ह रिहा सी। बिसकुटां नाल चाह पींदिआं असीं उस दी कहाणी सुण रहे सां। करतारपुर नेड़ला पिंड दिआलपुर उसदा ते उहदे वडेरिआं दा पिंड सी। उह आपणे पिंड दिआलपुर विच उस समें हिंदूआं-सिख्खां दी प्रतीशत दस्सण लग्गा तां प्रेम सिंघ आपणे शहिर लाइलपुर दी इहो प्रतीशत दस्सण लग्गा। दोवें आपो-आपणे मुढले दिनां विच गुआचे होए सन। राइ अज़ीज़ उल्ला नें हौली जिही मैनूं किहा, ‘‘इथे हर इक नूं आपो-आपणी पई है।’’
पर प्रिंसीपल कोल तां आपणे पिंड दीआं यादां ही सन ते प्रेम सिंघ आपणे शहिर दे विच फिर रिहा सी। उतेजत अते उतशाही। उस नूं लग्गदा सी कि प्रिंसीपल नाल लोड़ जोगीआं गल्लां हो गईआं हन इस लई सानूं छेती तुर पैणा चाहीदा है।
असीं प्रेम सिंघ दे ‘बाल हठ्ठ’ नूं जाण चुक्के सां ते सानूं इह ‘हठ्ठ’ हुण चंगा वी लग्गण लग्ग पिआ सी। आपणी धरती नाल इस मासूम मोह नें उस अंदरला बाल जगा दित्ता सी। प्रेम सिंघ दे काहली-काहली करदिआं वी मैं प्रिंसीपल नूं किहा कि आपणी ख़ैर-सुख दस्सदिआं जुड़वें भरा जलंधर वाले कालज दे प्रिंसीपल दे नां दो मुहब्बत दे अख्खर ही लिख देवे। उस नें बड़ी फराख़ दिली नाल बड़े चंगे शबदां विच लाइलपुर ख़ालसा कालज जलंधर दे प्रिंसीपल नूं मुहब्बतनामा लिखदिआं कालज दे तरक्की करदे रहिण दी दुआ कीती।
कालज दी निशानी वजों असीं कुझ तसवीरां वी खिच्चीआं। साडे कहिण ‘ते प्रिंसीपल नें पाकिसतान दी आज़ादी दे गोलडन जुबली जशनां समें संपादत कीता कालज दा मैगज़ीन ‘मिनरवा’ वी सानूं दित्ता ते असीं उस दा धंनवाद करके छुट्टी लई।
हुण असीं पूरी तरहां प्रेम सिंघ नूं समरपत सां।
‘‘तुसीं गड्डी सटेशन नूं लै चल्लो।’’
राइ अज़ीज़ उला शाहिर दा जाणू सी। सटेशन आइआ तां प्रेम सिंघ कहिण लग्गा, ‘‘रोको! रोको!’’
उह उतेजित होइआ कार तों उतर खलोता।
‘‘हाइ! हाइ!‥ लाल दरवाज़ा हुंदा सी सटेशन दा…’’ उहनूं जिवें मिकनातीस नें खिच्च लिआ। साडे तों बेप्रवाह उह सटेशन दे मुख्ख दरवाज़े वल्ल वधिआ।
‘‘अंदर आउणा जे तां आ जाओ… नहीं आउणा तां नां आओ। मैनूं हो आउण दिओ… दो मिंट…’’
मुख्ख राह दीआं पौड़ीआं ‘ते झुक के उस नें आपणे पोटे छुहाए ते फिर मत्थे नूं हत्थ लाइआ। उस दी उतेजना ते विहार विचली विआकुलता नें सानूं वी तरल कर दित्ता सी। उह अग्गे-अग्गे ते असीं पिछ्छे पलेट-फारम ‘ते जा चहड़े। टी.टी., कुल्ली ते सवारीआं साडे वल्ल वेख रहीआं सन। पे्रम सिंघ सभ कासे तों बेनिआज़ पलेटफ़ारम ‘ते खलोती रेल गड्डी दे नाल-नाल तुरन लग्गा। इंज लग्गदा सी जिवें उहदा कोई आपणा गुआच गिआ होवे ते उह काहले कदमीं उस नूं लभ्भ रिहा होवे। उह इक बारी विचों अंदर वड़ के वापस उतरिआ जिवें हुणे किसे नूं वेख के जां सीट ‘ते बिठा के बाहर निकलिआ होवे। फिर डब्बे तों बाहर आ के इक खिड़की नूं हत्थ पा के अंदर वेखण लग्गा जिवें किसे नाल गल्लां करन लग्गा होवे। उस नें राइ साहिब नूं कैमरा फड़ाउंदिआं किहा, ‘‘इंज ही मेरी इक तसवीर खिच्चो। खिड़की तों अंदर झाकदिआं दी…’’
‘‘ते आपणी किसे ओस नाल गल्लां करदिआं दी… जिस नूं पंजाह-पचवंजा साल पहिलां कदे इंज ही विदा कीता होवेगा।’’
मैं राइ साहिब नूं आखिआ उह हस्स के कहिण लग्गा, ‘‘सरदार जी नूं पुराणीआं अलविदाईआं याद आ रहीआं नें…’’
प्रेम सिंघ खिड़की नूं हत्थ पा के अंदर वेख रिहा सी। अंदरे ही अंदर गल्लां करके पता नहीं किस नूं ते किहड़े वेले नूं याद कर रिहा सी। मैनूं अज्ज-कल्ल्ह चल्लदा इक गीत याद आइआ जिस विच दिल्ली दे हवाई अड्डे उते आपसी विछोड़े दा द्रिश बिआन कीता गिआ है:
तुसीं जाण लग्गे रोए
असीं आउण लग्गे रोए
खिड़की तों हत्थ छड्ड के साडे वल्ल आउंदा प्रेम सिंघ मैनूं इंज ही किसे आपणे पिआरे तों विछड़ के आउंदा लग्गा। सच्चमुच उहदीआं ऐनकां पिछ्छे लुकीआं अख्खां विचों लख्ख लुका रख्खण दे बावजूद पाणी लिशक आइआ सी।
उह काहली-काहली साडे अग्गे तुरदा सटेशन तों बाहर आ गिआ। असीं सारे दरशक आपणे-आपणे तौर ‘ते उस नूं निहार रहे सां ते आपणे अरथ कढ्ढ रहे सां।
‘‘सरदार हुरां नूं किते पुराणे इशक चेते आ गए नें… सतिनाम माणक नें हौली जिही हस्सदिआं आखिआ पर प्रेम सिंघ नूं सुण गिआ। उस कार विच बहिंदिआं आखिआ, ‘‘रांझण वे तेरा नां
भाईआं लीता
भाबीआं लीता
जे असीं नां लैंदे हां रांझण दा
तां मंदा ई…’’
‘‘वाह! वाह!!’’ कहिंदिआं मैं शिअर नूं दुबारा बोलण लई किहा।
‘‘हुण अग्गे चल्लीए!… शिअर लाइलपुरों मुड़दिआं सुणावांगे ते तुहाडीआं गल्लां दा जुआब वी उदों ही दिआंगा। हुण मैनूं आपणे आप नाल गल्लां करन दिओ…।’’
आपणे-आप नाल गल्लां करदा होइआ उह सानूं वी दस्स रिहा सी, ‘‘एथे आउंदे हुंदे सां। कालज पहड़दिआं, रैसटोरैंट विच मिलक-शेक पीणा, आमलेट खाणे, सैरां करनीआं। इक घंटे दे सत्त आने दे के टांगा किराए ‘ते करना ते शहिर दी बाहरली सड़क ‘ते फिरना। केहे रांगले दिन सन। नहिर विच नहाउणा… ख़ुशीआं ते बेफ़िकरी दा आलम‥ केसरी दरवाज़े तों बाहर लाहौर नूं बस्सां चल्लदीआं सन। साडी आहड़त दी दुकान वी एथे अग्गे ही हुंदी सी।’’
कार तों उतर के उह आपणी आहड़त दी दुकान लभ्भण लग्गा। दुकानां अग्गे रेहड़े, टरालीआं ते गड्डे खहड़ोते सन। प्रेम सिंघ कदी इस दुकान ‘ते कदी दूजी ‘ते। इंज लग्गदा सी जिवें खिडौणिआं नाल भरे कमरे विच कोई बच्चा दाख़ल हो के आपणे-मनपसंद दा खिडौणा लभ्भ रिहा होवे पर उस नूं लभ्भ नां रिहा होवे। नवीआं इमारतां ते नवीं दिख नें पुराणी पछाण गुंम कर दित्ती सी। पर प्रेम सिंघ ‘देवी दित्ते’ दी दुकान पुछ्छदा फिरदा सी। उस दे कदमां दी तेज़ी दा साथ देणा साडे वस्स विच नहीं सी रिहा। असीं इक थां खल्हो गए।
मैं हस्स पिआ, ‘‘गुरूदित्ता (प्रेम सिंघ) ‘अल्ला दित्तिआं’ तों ‘देवी दित्ते’ दी दुकान पुछ्छदा फिरदै।’’
देसी साबण दा भरिआ रेहड़ा वेख के माणक कहिण लग्गा, ‘‘साबण लै जा इथों…।’’
‘‘जे मन दी मैल धो दवे तां लै जाईए पर उह किथे!’’
प्रेम सिंघ वापस परत आइआ। उह दुकान लभ्भ के नमसकार कर आइआ सी। हुण साडी कार प्रेम सिंघ दे दस्से रसते ‘ते तुरी जा रही सी। उस दी रनिंग कुमैंटरी वी जारी सी।
‘‘इह कारख़ाना बाज़ार ऐ…उदों साईकल बड़ी वड्डी सवारी सी…असीं बाज़ारां विच साईकलां ‘ते घुंमदे। ऐथे झटकई दी दुकान हुंदी सी। ऐधर लक्कड़ बाज़ार सी। ऐथे लसूड़ी शाह दी मसजिद हुंदी सी। ऐधर मंदर हुंदा सी। आह नहिर…इस विच नहाउंदे हंुदे सां। खब्बे हत्थ सिनेमा सी। हां…इहो ही। इह हुण वी मिनरवा सिनेमा ही है…।’’
प्रेम सिंघ ख़ुश हो गिआ। एना कुझ बदल गिआ सी पर मिनरवा सिनेमा दी बिलडिंग ते उहदा साहमणा अहाता उंज ही सी।
‘‘ग़नीमत है कुझ तां बच गिआ।’’ राइ अज़ीज़ उला नें किहा।
‘‘बड़ीआं फ़िलमां वेखीआं एथे। ‘देवदास’ वी एथे ही वेखी सी। कदी कोई फ़िलम छड्डी ही नहीं। इथे ही पहिली वार बेबी नूरजहां दा डांस वेखिआ सी।’’
उह कार तों उतर के सिनेमा दे अहाते विच जा वड़िआ। टिकटां वाली बारी नूं झाती मार आइआ। ‘‘शोअ शुरू होण तों पिछ्छों असीं ढाई आने वाली टिकट पंजां-पंजां पैसिआं विच लै लैणी’’ उह उनहां समिआं ‘च गुआचा होइआ सी।
थोहड़े चिर पिछों असीं उस इलाके विच पुज्ज गए जिथे उस दा घर हुंदा सी।
‘‘पहिलां आपां सकूलों हो चल्लीए…।’’
मैं अनुमान लाइआ कि प्रेम सिंघ कदी सटेशन, कदी सिनेमा, कदी आहड़त ते कदी सकूल नूं वेख के आपणे मन नूं हौली हौली करड़ा कर रिहा सी तां कि उह आपणे घर नूं वेखण समें आपणे आप नूं संतुलित रख्ख सके। सकूल अंदर वड़े तां सकूल दा चौकीदार आखे, मैं सकूल नहीं वेखण देणा। उस नूं समझाइआ कि इह सरदार हुरीं एथे पहड़दे रहे नें बचपन विच। बस्स इक वार झाती मारनी है।
प्रेम सिंघ नें उस नूं आपणी जफ्फी विच लिआ, ‘‘यार! असीं परदेसीआं नें तेरे सकूल दा कुझ लाह तां नहीं खड़ना। कदी इह साडा वी सकूल हुंदा सी…।’’
चौकीदार नाल बैठे दो-चार बंदे कहिण लग्गे, ‘‘वेखण दे यार! वेखो जी‥ पुराणी धरती याद आ ही जांदी है, बंदे नूं। आवे वी किउं नां…।’’
चौकीदार ढिल्ला पै गिआ।
‘‘ऐथे मेरी छेवीं दी कलास हुंदी सी। ऐथे अठ्ठवीं दी… मैं ऐथे बैंच ‘ते बैठदा हुंदा सां।’’ उह आपणी सीट कोल खलोता पुराणे वेलिआं विच गुआच गिआ ते फिर बैंच उपर आपणी थां ‘ते बैठ गिआ।
उह सकूल विच फिर रिहा इंज लग्गदा सी जिवें सारे सकूल नूं इको वार अख्खां विच भर लैणा चाहुंदा होवे।
‘‘अख्खा भर आउणगीआं पर सूकल ते उह समां अख्खां ‘च नहीं भरिआ जा सकणा’’ मैं राइ साहिब नूं किहा। उह कहिण लग्गा, ‘‘चुप्प करो। उह रो रहे लग्गदे नें…।’’
असीं वेखिआ प्रेम सिंघ कोई होर कलास-रूम वेखण दे बहाने कमरे विच जा वड़िआ सी ते साडीआं अख्खां तों उहले हो के रो रिहा सी।
असीं राइ साहिब नूं अंदर भेजिआ। उह प्रेम सिंघ नूं बाहर लै के आइआ। हुणे ही मल के पूंझीआं अख्खां दा लाल रंग दस्सदा सी कि किवें उहदा दिल पिघल के अख्खीआं विचों वहि आइआ सी।
कंध उते पंजाबी विच इक सिळ ‘ते लिखिआ होइआ सी :
‘चनाब दरिआ ‘ते टूर गिआ।
काका हरजिंदर सिंघ, काका जगजीत सिंघ ते काका धरमजीत सिंघ दरिआ विच रुहड़ गए।’
हुणे ही हंझूआं दे चनाब विच प्रेम सिंघ डुब्ब के, रुहड़ के हटिआ सी।
शुरू विच चौकीदार नें सानूं सकूल देखण दे नाल-नाल ही सकूल दी फोटो खिच्चणों वी वरज दित्ता सी। उस दा ऐवें मन दा भैअ होवेगा कि कोई उस नूं पुछ्छे नां कि उह नें सरदारां नूं सकूल विच वड़न ते फोटो खिच्चण दी आगिआ किउं दित्ती सी। उस दी साधारन सोच अनुसार शाइद इह मसला आपणी नौकरी नाल जुड़िआ लग्गदा सी। पर जदोों असीं तुरन लग्गे तां उस नें प्रेम सिंघ दे नाल खड़ो के आपणी फोटो वी लुहा लई। अत्थरूआं तों सच्चा ते मासूम गवाह होर कौण हो सकदा है! डुल्ल्ह-डुल्ल्ह पैंदे अत्थरूआं वाला बंदा ते उस दे साथी उस अते उस दी नौकरी लई किवें ख़तरनाक हो सकदे हन।
उस नें शाइद इह आख के ही मन नूं समझा लिआ सी।