जुलाई 11, 2025

writingDetail.created_by
By: वरिआम सिंघ संधू

ज़रख़ेज़ ज़मीन विच्च डिग्गदे बीज (साहितक सवै-जीवनी)

सांझ दे माहौल विच्च जित्थे मेरा आपा धारमिक तंग-दिली दीआं वलगणा तों पार जा के खुल्ल्ह-दिले मानववाद दा धारनी बण रिहा सी ओथे मेरा संवेदनशील मन सुणीआं कथा-कहाणीआं राहीं लेखक बणन लई ज़रख़ेज़ ज़मीन बण रिहा सी। पर अजे तक्क इस ज़मीन विच्च कहाणी दे मौखिक बीज ही डिग्गे सन।

लिख़ती साहित नाल मेरी सभ तों पहिली सांझ मेरे पिता नें पवाई। उह अख़बार, नावल अते कहाणीआं पहड़न दा शौकीन सी। आपणे पिता दुआरा लिआंदी सभ तों पहिली पुसतक, जिहड़ी मैं आपणे घर वेखी, उह सी गुरमुख़ सिंघ मुसाफ़िर दी ‘वख्खरी दुनीआं’ ; जिस विच्च उहदे जेल्ह-जीवन नाल संबंधत कहाणीआं सन। मैं उदों दूसरी जमात विच्च सां अते किताब दा नाम आप पहड़ सकदा सां। अजे वी मैनूं कंध नाल लग्गे भांडे रख्खण वाले लक्कड़ दे लंमें वाधे उत्ते पई उह किताब दिसदी है। साडे पिंड दे वासी सूरजजीत संधू कोल प्रीत-लड़ी आइआ करदी सी। जिवें मैं दस्स आइआ हां, उह मेरे पिता लई ‘प्रीत-लड़ी’ लै के आउंदा ते साडी डिओहड़ी विच्च बैठे बंदिआं नूं उस विचों कुझ्झ लोड़ींदे अंश वी पहड़ के सुणाउंदा। इंज प्रीत-लड़ी दा पाठक वी मैं आपणे पिता सदका बणिआ। जदों अजे मेरी पहड़ण दी उमर वी नहीं सी उदों वी रात नूं लालटैन दे मध्धम चानण विच्च उह सानूं नावल अते कहाणीआं पहड़ के सुणाउंदा। मैं उहदे नाल बिसतरे उत्ते लेटिआ, उहनूं पहड़दिआं अते किताब दे वरके उथल्लदिआं वेखदा रहिंदा ते सुणाई जा रही कहाणी दी दुनीआं विच्च गुंमिआ-गवाचिआ कलपना दे इस रंग-बरंगे संसार विच्च तारीआं लाउंदा। उरदू दी अख़बार विच्चों उह कोई किशतवार नावल पहड़दा। नावल दी कहाणी इतनी दिलचसप, खिच्च-पाऊ अते उस पड़ाअ ते टुट्टण वाली हुंदी कि अगला हफ़ता उडीकण दी ललक ओसे पल तों मन नूं बेचैन करना शुरू कर दिंदी। मेरी मां वी दूजे मंजे ‘ते लेटी सभ कुझ्झ बड़े धिआन नाल सुणदी। असल विच्च सुणा तां मेरा पिता मेरी मां नूं ही रिहा हुंदा। मैनूं तां ‘झोने दे पज्ज डीले नूं पाणी आउण’ वाली गल्ल सी। उस अनुसार तां शाइद पहड़े गए नूं सुणन-समझण दी अजे मेरी उमर ही कित्थे सी!

हुण तक्क मैं सिरफ़ इक्क सरोता सां। तीसरी विच्च पहड़दा सां जदों मैं इक्क छोटी जिही पुसतक ख़ुद पहड़ी जिहड़ी पाठ-क्रम दी पुसतक तों वख्खरी सी। साडे अधिआपक वल्लों सानूं दो-दो तिंन-तिंन जणिआं नूं लाइब्रेरी दी इक्क-इक्क छोटी किताब दित्ती तां कि असीं उसनूं पहड़ सकीए। इह शाइद बच्चिआं वच्च पहड़न-रुची पैदा करन दा साडे अधिआपक जां मुख-अधिआपक दा ही कोई यतन होणा है नहीं तां हुण कित्थे पिंडां विच्च बच्चिआं नूं एस उमर विच्च लाइब्रेरी दीआं किताबां उचेचे तौर ‘ते पहड़न लई दित्तीआं जांदीआं नें! आप किताब पहड़ के कलपना दे घोड़े उत्ते सवार हो के कहाणी दे नाल नाल तुरन दा आनंद ही अलहिदा सी। किताब दे काले अख्खरां विचों राजकुमार घोड़े ते असवार हो के निकलिआ अते बाग़-बगीचआं अते जंगलां विचों लंघदा महिल दी छत्त ‘ते वाल सुकाउंदी राजकुमारी कोल जा पहुंचा सी। उसनूं वेख के राजकुमारी पहिलां हस्सदी दिसी ते फिर रोंदी। ‘आदम बो! आदम बो’ करदा दैंत वी आइआ ते मैं डर गिआ। राजकुमारी नें मख्खी बणा के राजकुमार नूं कंध नाल चिपका दित्ता। मैनूं सुख दा साह आइआ जदों दैंत ‘आदम-ज़ात’ नूं लभ्भदा लभ्भदा घरों बाहर चला गिआ। राजकुमारी दे दस्से अनुसार पिंजरे विच्च पए तोते नूं, जिस विच्च दैंत दी जान सी, मार के राजकुमार जदों राजकुमारी नूं घोड़े ते बिठा के आपणे घर लिआ रिहा सी तां मैं उहनां दे नाल ही घोड़े उत्ते बैठा होइआ सां।

काले अख्खरां दी किआ सुनहिरी करामात सी! इह केवल अख्खर नहीं सन इह तां जिऊंदा-जागदा संसार सी। इहनां कालीआं सतरां विच्च हासा, रोणा, सहिम, सुख अते होर किंनां कुझ्झ सी जिहड़ा इहनां ‘ते फिरदी नज़र नाल ही मताबी वांग बल पैंदा सी। उसतों बाअद तां मैनूं छपे काले अख्खरां नाल इशक हो गिआ। मैं वड्डीआं जमातां दे विदिआरथीआं दीआं किताबां वी लै के पहड़न लग्गा। घर आउंदी पंजाबी दी अख़बार विच्च छपदीआं कहाणीआं दे नाल नाल करम सिंघ ज़ख़मी ते गिआनी भजन सिंघ दे लिखे किशतवार इतिहासक नावल वी बड़ी रीझ नाल पहड़ण लग्गा। मेरा पिता वी कितिओं कोई नां कोई नावल-कहाणी दी पुसतक लै आउंदा। शुरू विच्च मैं आपणे पिता दुआरा लिआंदे होए ही नानक सिंघ दे कुझ्झ नावल पहड़े सन। सकूल जाण समें जदों लाइब्रेरी विचों पुसतकां कढवा के लिआउण लग्गा तां असीं पिउ-पुत्त वारी वारी उह पुसतकां पहड़दे। कई वार ‘पहिलां मैं पहड़ना’ दी ज़िद वी हो जांदी। मेरे पिता तों पिछ्छों मेरे ख़िआलां नूं चौड़ित्तण बख़शण अते साहित नाल पिआर पैदा करन लई मेरे कुझ्झ अधिआपकां दा वी योगदान रिहा है।

सभ तों पहिला तां सी मासटर हरचरन सिंघ। उह सानूं छेवीं जमात विच्च पंजाबी पहड़ाउण लग्गा। उस कोल पहड़ाउंदिआं आपणी गल्ल नूं पुशट करन अते प्रभावशाली बनाउण लई बहुत सारीआं लोक-कहाणीआं हुंदीआं सन। उसनूं मज़ाह दा रंग मिला के गंभीर गल्लां बड़े ही दिलचसप अंदाज़ विच्च सुनाउण दा हुनर आउंदा सी। पुसतक विचला पाठ शुरू करन तों पहिलां अते पिछ्छों उह उस पाठ नाल जुड़दीआं होर गल्लां अते ख़िआल आपणे विशाल अनुभव ‘चों साडे नाल सांझे करदा। उह रस लै लै के सबक पहड़ाउंदा। असीं उस रस विच्च डुब्बे रहिंदे अते उसदी घंटी नूं चाअ नाल उडीकदे। वड्डे हो के अधिआपक बणन तों पिछ्छों मैं, लग्गदा है, अचेत रूप विच्च उसदी इस जुगत नूं अपणाइआ अते इसतरहां विदिआरथीआं नूं आपणी कील विच्च लैण दी कोशिश करदा रिहा। हरचरन सिंघ सादा कुड़ता पजामा पाउंदा। खेस दी बुक्कल मार के सकूल आउंदा। छुट्टी हुंदिआं दातरी अते रस्सी लै के पठ्ठिआं दी पंड वढ्ढ के सिर ‘ते चुक्क के लिआउंदा। शाम नूं विदिआरथीआं ते अधिआपकां नाल मिल के वालीबाल खेडदा। उस कोलों मैं कहाणी-रस दे महत्तव, आपणे विशाल अनुभव ‘चों विभिंन रंग लै के संबंधत पाठ नूं वधेरे रौचक अते मुल्लवान बनाउण दी अधिआपन-कला दे नाल नाल कंम नाल पिआर अते सादा जीवन दी वडिआई अते महत्तव नूं जाणिआ।

छेवीं जमात विच्च उसने सानूं मंटो दी कहाणी ‘टोभा टेक सिंघ’ दे किरदार बारे जाणकारी दित्ती अते हिंद-पाकि दी दुखांतक-वंड दी हकीकत नूं खोल्ह के दस्सिआ। असीं मुंडे उस कहाणी दे पातर बिशन सिंघ दे तकीआ-कलाम ‘औपड़ दी गड़ गड़ दि अनैकस दी बेधिआना दी मूंग दी दाल दी पाकिसतान ऐंड हिंदुसतान आफ़ दी दुर-फिट्टे-मूंह!’ नूं अकसर दुहराउंदे रहिंदे। इसतरहां असीं झूठी-मूठी दी अंगरेज़ी बोल के ख़ुश वी हुंदे पर अचेत मन विच्च किधरे बिशन सिंघ दा हाउका वी बीजआ जा चुक्का सी। हरचरन सिंघ नें ही शबदां विच्च लुके अरथां दे रहस्स नाल जाण-पछाण कराई। इक्क दिन उसने सानूं दस्सिआ कि मुसलिम अख़बारां विच्च उह महातमा गांधी नूं ‘महां’ ‘तमहां’ गांधी लिखदे सन। भाव कि उहनां मुताबक गांधी नां दा ही महातमा सी उंज उस अंदर देस दी सिआसत विच्च केवल ते केवल आपणी चल्लदी वेखण दी बहुत भारी (महां) ‘तमहां’ (लालच) सी।

अख़बारां विच्च इशतिहार-बाज़ी दे हुनर बारे दस्सदिआं उसने किहा सी कि इशतिहार ओना ही वधेरे पहड़िआ जावेगा जिंनां उस दी भाशा पहड़न वाले दे मन विच्च उतसुकता पैदा करन दे समरत्थ होवेगी। उहने अख़बार विचों इक्क इशतिहार दी इबारत पहड़ के सुणाई जो कुझ्झ इसतरहां शुरू हुंदी सी, ‘मैनूं बिलकुल नां पहड़नां!’ उस इशतिहार दा इह सिरलेख ही वरजित-फ़ल नूं चख्खण जिही जुगिआसा पैदा करके सारे इशतिहार नूं इक्को-साहे पहड़ जाण लई उतेजत करदा सी।

शाइद रचना विच्च जुगिआसा काइम रख्खण दी जुगत दा कोई किणका मासटर हरचरन सिंघ दीआं पाठ-क्रम तों बाहरलीआं इहनां गल्लां विचों सहिजे ही मेरे अंदर वी डिग्ग पिआ होवे!

साडा डराइंग मासटर हुंदा सी, विलीअम। इह वी पंजवीं-छेवीं दीआं गल्लां नें। उहने सेब जां केला बलैकबोरड उत्ते वाह देणा अते सानूं उहदी तसवीर बनाउण लई आखणा। ‘माडल’ वाह के विहला हो चुक्का विलीअम कोई नां कोई कहाणी छुह लैंदा। उस कोल वी कहाणी कहिण दा कमाल दा हुनर सी। असीं कीले होए उसदीआं गल्लां सुणदे। विच्च विच्च उह किसे किसे दे बणाए केले-संतरे दी सुधाई वी करदा रहिंदा। उसदे इसे गुण करके असीं उसदे मछ्छीआं फहड़न लई आपणे खेतां विच्च जा के खालां विचों गंडोए पुट्ट के ख़ुशी ख़ुशी उसदी सेवा विच्च हाज़र करदे।

हरचरन सिंघ अते विलीअम नें कहाणी सुणन दी मेरी भुख्ख नूं त्रिपत करन अते कहाणी नाल प्रेम पाउण विच्च वड्डा रोल अदा कीता।

गिआनी निरंजण सिंघ अजिहा अधिआपक सी जिसदा इस गल्ल उत्ते ज़ोर हुंदा कि पंजाबी दी संबंधत श्रेणी दी पाठ-पुसतक दा हरेक लेख, कविता अते कहाणी सानूं ज़बानी याद होणी चाहीदी है अते उह इस गल्ल उत्ते डटवां पहिरा दे के सानूं पाठ-पुसतक याद करवाउंदा। उस वेले दीआं याद कीतीआं कई कवितावां अजे वी मेरे चेते विच्चों पाणी वांग वहि निकलदीआं हन। ज़बानी याद कीतीआं अते वार वार दुहराईआं अते सुणाईआं जाण वालीआं इहनां कवितावां दी बदौलत ही मेरा कविता नाल पिआर पिआ ते मैनूं कविता दे मीटर, बहिर अते वज़न दी वी सहिज-सोझी मिल गई। बिनां किसे बाकाइदा सिख्खिआ दे मैनूं कविता विच्च वज़न दी घाट-वाध दा तुरंत पता चल्ल जांदा है। रचना नूं ज़बानी याद करन नाल हरेक शबद अते वाक नूं नेड़िओं जा के मिलण, समझण अते मानण दा मौका मिलदा।

शबदां दे एना नेड़े जा के अते हर पल याद विच्च वस्से होण करके प्रापत होई ‘शबदां दी रहस्समई ताकत’ नूं वी अणगौलिआं नहीं कीता जा सकदा। सतवीं विच्च पहड़दा सां जदों शहीद भगत सिंघ नाल संबंधत इक्क लेख पाठ-पुसतक विच्चों पहड़िआ अते याद करदिआं मैं शबदां दे राहीं भगत सिंघ दे एना नेड़े चला गिआ कि इक्क महांनाइक वांग उह मेरे अंदर वस्स गिआ। ग़लत निज़ाम नूं बदलण दी तांघ रख्खण अते लोड़ींदा करम करन दी पहिली चंगिआड़ी मेरे अंदर इस लेख नें पैदा कीती। शाइद इह चिणग नां जागदी जां किते पिछ्छों जा के जागदी जे गिआनी निरंजण सिंघ दी बदौलत मैं शबद दे एना नेड़े नां पुज्जदा अते उह शबद मेरी याद-तख़ती ‘ते, मेरे मन-मसतक उत्ते मैनूं हमेशा लिखे दिखाई नां दिंदे रहिंदे; उहनां नूं याद करन लई वार वार रट्टा नां लाउंदा अते हौली हौली याद कीते नूं आपणी आतमा दा हिस्सा नां बणा लैंदा!

गिआनी निरंजण सिंघ जदों कोई लेख जां अरज़ी लिखवाउंदा तां कापीआं चुकवा के आपणे घर लै जांदा। ‘कल्ल्हे ‘कल्ल्हे मुंडे दी कापी वेखदा। इक्क इक्क अख्खर पहड़दा ते लाल पैन्न नाल शबद-जोड़ां, कौमिआं, बिंदीआं-टिप्पीआं दीआं ग़लतीआं लाउंदा। फिर किसे दिन कापीआं मंगवा के जमात दे मेज़ उत्ते रख्खदा। हरेक मुंडे नूं वारी वारी कोल बुलाउंदा, ग़लतीआं विखाउंदा ते ठीक करन दा वल्ल समझाउंदा ते किसे किसे ख़र-दिमाग़ नूं चपेड़ां दा प्रशाद वी छकाउंदा। पंजाबी नूं शुध अते धिआन नाल पहड़न-लिखण पिछ्छे उसदी देण नूं अणगौलिआं नहीं कीता जा सकदा।

उसदे विदिआरथीआं नूं झिड़कदे बोलां विच्च अजीब रंगीनी अते हास-विअंग हुंदा। उह ‘की सदे’ तकीआ-कलाम दी अकसर वरतों करदा अते ‘भूतनी दिआ’ कहि के गल्ल शुरू करदा। कई साल गुज़र जाण बाअद वी जदों असीं पुराणे जमाती किते मिलदे ते सकूल वेले दीआं गल्लां करदे तां गिआनी निरंजण सिंघ दीआं झिड़कां दा भाशाई-मुहावरा दुहरा के सवाद लैंदे। मसलन: इक्क वार साडा जमाती अतर सिंघ उसदे पीरीअड विच्च गल्लां करनों नां हटे। गिआनी नें उसनूं वरजिआ, “उए भूतनी दिआ अतरिआ! की सदे, तूं की कुकड़ी दी तरहे कुड़ कुड़ लाई होई ए। आराम नाल बैठ। नहीं तां मैं तेरे, की सदे, ओथे मारांगा, जित्थों घर जा के जा के मां नूं वी विखाउण जोगा नां रहवें।” पर अतर सिंघ ‘अराम नाल’ नां बैठिआ ते कुझ्झ पलां बाअद फिर ‘कुड़-कुड़’ शुरू कर दित्ती तां गिआनी नें भाशाई-बाण छड्डिआ, “उए भूतनी दिआ मैं तैनूं कुड़-कुड़ बंद करन लई किहा; पर तूं सगों मछ्छरदा ही जांदै। तूं समझदैं कि टटिआहुली दी तरहे, की सदे, तूं ही असमान आपणीआं टंगां ते खड़ा कीता होइऐ। टटिआहुली वी इंज ही समझदी सी ते टंगां असमान वल्ल करके पई सी पर जदों कां नें आ के ‘ओथे’ करके चुंझ मारी तां फिर करदी फिरे, ‘आए, की कीता! हाए, की कीता’। फिर जू; भूतनी दिआ अतरिआ! टटिआहुली दी तरहे, की सदे, करदा फिरेंगा, ‘आए की कीता! हाए की कीता’ ; हुणे अराम नाल बैठ खां उए।”

इसतों बाअद अतर नें उसदी जमात विच्च मुड़ कदी ‘कुड़-कुड़’ नां कीती।

इक्क वार गिआनी नें विदिआरथीआं तों आम पुछ्छिआ जाण वाला सवाल कीता, ‘तुसीं वड्डे हो के की बणना चाहुंदे हो?’ सारिआं नें आपो आपणा जवाब दित्ता। मैनूं आपणा जवाब तां चेते नहीं रिहा पर जोगिंदर दा जवाब याद है जिसने किहा सी, “मासटर जी मैं टरक्क डरैवर बणना चाहुंदा हां।” सारी जमात खिड़-खिड़ा के हस्स पई। जोगिंदर वड्डी सारी ढिल्लड़ जिही पग्ग बंनहदा जिसदे आख़री पल्ले नूं उह कुझ्झ इसतरहां वल्हेटदा कि उसदी सज्जी अख्ख अध्धी कु कज्जी रहिंदी। आपणी ज़िंदगी दा भविख्खी-सुपना सुणा के हटे जोगिंदर नूं अजे कुझ्झ चिर ही होइआ सी कि गिआनी नें कल्ल्ह पहड़ाए फ़रीद दे सलोकां दे अरथ, विदिआरथीआं कोलों, सुणने शुरू कर दित्ते। जोगिंदर दी वारी आई तां उह सलोकां दे अरथ नां कर सकिआ। गिआनी नें उसनूं कोल सद्दिआ अते अख्ख ‘ते सरक आए उसदी पग्ग दे पल्ले नूं उतांह करके उसदे कंन नूं फहड़ के ज़ोर दी हलूणदिआं कहिंदा, “भूतनी दिआ, की सदे, की कहिदैं, टरक्क डरैवर बणनैं?” फिर उसने उसदी ढिल्लड़ जिही पग्ग नुं होर उतांह करदिआं उसदी गल्ल्ह नंगी कीती ते ज़ोर दी चपेड़ उहदे मूंह ‘ते मार के कहिंदा, “भूतनी दिआ! की सदे, आह हवाई जहाज़ जिहा तां अख्खां तों ‘तांह करके रख्ख। ऐवें किते गड्डी खड्डिआं ‘च मारेंगा। अख़े: मैं टरक्क डरैवर बणनैं।”

ठीक तरहां सबक नां सुणा सकण तों इलावा उसनूं इस गल्ल दी वी खिझ सी कि उसदे विदिआरथी नें भविख्ख दा कोई वड्डा सुपना किउं नहीं लिआ!

कुझ वी सी, गिआनी निरंजण सिंघ दे टेढे बोलां विच्च लुके हास-विअंग दा मेरे अवचेतन दा वी कोई हिस्सा बण जाणा असलों झूठ नहीं हो सकदा।

सतवीं विच्च सानूं इक्क होर नवां अधिआपक वी पहड़ाउण आण लग्गा। साडे पिंड शाइद उसदी अधिआपक वजों इह पहिली ही नियुकती सी। उसदा नां सुखदेव सिंघ सी। उह सानूं अख़बारां दीआं दिलचसप ख़बरां अते हवाले वी सुणाउंदा रहिंदा। मैनूं याद है उसने अख़बार तों सानूं उस वेले दे केंदरी विदिआ मंतरी अबुल्ल कलाम आज़ाद दी तसवीर विखाउंदिआं उसदी ज़हानत बारे दस्सिआ सी अते फिर उसदी टोपी अते निक्कीआं मुछ्छां वाली तसवीर बलैकबोरड उत्ते बणा के सानूं मनुख्खी शकल बनाउण दा वल्ल वी दस्सिआ। उसने सानूं उहनां दिनां विच्च वापरी अते हर रोज़ अख़बारां विच्च छप रही बूटा सिंघ-जैनब दी प्रेम- कहाणी बड़े विसथार विच्च सुणाई।

संताली वेले ज़ैनब नां दी मुटिआर दा बूटा सिंघ नाल विआह हो गिआ सी अते उहनां दी इक्क धी वी सी। पर कुझ्झ सालां बाअद दोवां सरकारां दे आपसी समझौते अनुसार दोवां मुलकां विच्च पिछ्छे रहि गईआं जां उधालीआं गईआं औरतां नूं वापस ‘आपणे आपणे’ मुलक विच्च भेजण दी मुहिंम शुरू होई तां ज़ैनब नूं वी उसदी मरज़ी दे विरुध्ध पुलिस जीप विच्च बिठा के लै गई। बूटा सिंघ तरले लैंदा रिहा ते ज़ैनब दे जाण समें कीते वाअदे अनुसार कि उह हर हालत विच्च वापस परत आएगी, उसनूं उडीकदा रिहा। पर ज़ैनब वापस नां परती। आपणी उडीक नूं फ़ल नां लग्गदा वेख के उह मुसलमान बण के ज़ैनब नूं लभ्भण पाकिसतान गिआ। उहनां दी धी वी उसदे नाल सी। लंमी जदो-जहिद तों बाअद जदों उसने ज़ैनब नूं लभ्भ लिआ तां ज़ैनब नें आपणे मापिआं दे दबाअ अधीन उसनूं पछानण तों इनकार कर दित्ता। बूटा सिंघ नें निराश हो के रेल दी लाईन ‘ते सिर रख्ख के आतम-हत्तिआ कर लई। इस कहाणी दे वेरवे बड़े दिल-हिलाउण वाले सन। सुनाउण लग्गिआं सुखदेव सिंघ नें इस विच्च आपणी संवेदनां दा रंग वी भर दित्ता। देश-वंड दी करूर हकीकत दे वेरवे साडे कोल पहिलां वी सन पर इस वेरवे नें साडे मनां नूं झूण-हलूण दित्ता। धरम दी अंनही कट्टड़ता नाल सानूं डूंघी नफ़रत हो गई सी।

सुखदेव सिंघ दस्सदा कि उह ‘प्रीत-लड़ी’ दा बाकाइदा पाठक है। मैं तां भावें ‘प्रीत-लड़ी’ बारे आपणे घरों सुणिआं अते इसनूं पहड़िआ वी होइआ सी पर दूजे मुंडिआं लई इह नां बिलकुल नवां सी अते इसदे संपादक गुरबख़श सिंघ दी सोच अते लिखतां दा हवाला अते वेरवा साडे सारिआं लई सोच-समझ दा तलिसमी दरवाज़ा खुल्ल्हण वांग सी। उह सानूं भूत-प्रेतां दी अणहोंद अते वहिमां-भरमां दे खोखलेपन बारे दस्सदा रहिंदा। उसदी सोच दा रंग हौली हौली साडी सोच उत्ते वी चहड़न लग्गा। हरचरन सिंघ वांग ही सुखदेव सिंघ नूं शबदां नूं टुणकाउण दा हुनर आउंदा सी। इक्क दिन जदों विदिआरथीआं नें उसतों उसदी विदिअक-योगता बारे पुछ्छिआ कि की उह बी ए बी टी पास हन तां उसने कुझ्झ इसतरहां किहा सी, “किसे नें किहा सी अख़े ‘जे’ साडे घर साडी भूआ नां जंमदी तां साडा इक्क होर चाचा होणा सी! मैं बी ए पास तां हां पर मेरी बी टी नाल वी अजे ‘जे’ लग्गा होइआ है। सो मैं बी ए, बी टी नहीं सगों बी ए, जे बी टी हां।”

उह जे बी टी करन पिछ्छों प्राईवेट तौर ते पहड़ रिहा सी अते अग्गे कुझ्झ होर बणन दा इरादा रख्खदा सी। पिछों उच्ची तालीम लै के उह महिकमा माल विच्च तहिसीलदार जा लग्गा अते किसे वड्डे अहुदे तों रिटाइर होइआ। मैं उसनूं पंजाब यूनीवरसिटी चंडीगहड़ विच्च होए इक्क कहाणी दरबार समें लगभग चाली सालां बाअद उदों मिलिआ जदों उह कहाणी दरबार विच्च पहड़ी गई मेरी कहाणी दी परसंसा करन मेरे कोल आण खलोता। चाली सालां विच्च शकलां दा बड़ा फ़रक पै जांदा है। मैं पक्क करन लई उसदा नां पुछ्छिआ। ‘सुखदेव सिंघ’ दस्से जाण ‘ते मैं उसदा आपणे पिंड सुर सिंघ नाल कदी कोई संबंध रिहा होण बारे पुछ्छिआ तां उसने अधिआपक वजों सुर सिंघ विच्च होई आपणी नियुकती बारे अते ओथे गुज़ारे चंगे दिनां बारे बड़े डुल्ल्ह डुल्ल्ह पैंदे चाअ नाल दस्सिआ तां उसदीआं अख्खां विच्च जवानी वाली लिशक आ गई। मैं जदों उसदे गोडिआं नूं हत्थ ला के दस्सिआ कि मैं उसदा सतवीं जमात विच्च विदिआरथी रिहां अते उसदा मेरी शख़सीअत उत्ते यादगारी प्रभाव है तां उसदा चिहरा ख़ुशी अते असचरजता नाल खिड़ उठ्ठिआ। आपणी शख़सीअत उत्ते पए उसदे सहिज अते अचेत प्रभाव बारे मैं उसनूं मिलण तों बाअद इक्क लेख लिखिआ सी, ‘कही दे टप्प दी करामात’।

इह करामात कुझ्झ इसतरहां होई।

साडे सकूल दी लहिंदी बाही सवा-डेढ कु एकड़ थां विच्च मुसलमानी तकीआ सी। इस तकीए अते सकूल विचकार कच्ची कंध सी। पचवंजा दे वड्डे हहड़ां विच्च इस कच्ची कंध दा बहुता हिस्सा ढहि गिआ अते सकूल अते तकीए विचकार लांघा जिहा बण गिआ। देश-वंड तों पहिलां इस तकीए विच्च रौणक रहिंदी सी। इस विचकार बणे उच्चे थहड़े उत्ते मुसलमान पीरां-फ़कीरां दीआं तिंन कबरां सन। कुझ्झ लोक अजे वी वीरवार वाले दिन इहनां कबरां ते चिराग़ बालदे। पर उंज हुण इह थां लगभग उजाड़ सी। पिंड दे लोक एथे कूड़ा-करकट वी सुट्टण लग्गे सन। वेला तका के कई रात-बराते जंगल-पाणी वी कर जांदे। ग़ैर-समाजक हरकतां करन वाले वी वेले कुवेले इस थां दी वरतों करदे रहिंदे सन। इस थां ते कसटोडीअन दा कबज़ा होण करके इसदा कोई वाली-वारस नहीं सी। इक्क दिन सुखदेव सिंघ नें जमात विच्च गल्ल कीती कि जे सकूल अते तकीए विचकारली लगभग ढहि चुक्की कच्ची कंध साफ़ करके अते तकीए विचलीआं कबरां नूं ढाह के तकीए दी साफ़-सफ़ाई करके उस थां नूं सकूल दी गराऊंड वजों सकूल दे अहाते नाल शामल कर लिआ जावे तां किंनां वधीआ रहेगा! उसने इस मकसद लई विदिआरथीआं नूं अहाते दी सफ़ाई करन लई वंगारिआ। विदिआरथीआं नें उतशाह विच्च आ के हामी भरी।

असल गल्ल इह सी कि उसने पहिलां ही इह गल्ल सारे सटाफ़ विच्च चला के वेखी सी। मुख्ख-अधिआपक अते हरचरन सिंघ समेत इक-दो होर अधिआपक तां इस लई राज़ी सन पर बहुते अधिआपक ‘ज़ाहिरे पीरां-फ़कीरां’ दी जगहा नूं छेड़न दे ख़िलाफ़ सन अते उहनां दी ‘करोपी’ दा शिकार होण दी उहनां दी कोई मनशा नहीं सी। हौली हौली अधिआपकां ते विदिआरथीआं राहीं इह चरचा पिंड विच्च वी चल्ल पई। पिंड विच्च वी दो धड़े बण गए। पर सिआणे बंदे सोचदे कि जे तकीए दी साफ़-सफ़ाई हो जावेगी तां इक्क तां इह थां पिंड विच्च गंदगी फ़ैलाउण दा साधन नहीं रहेगी अते दूजा सकूल नूं बच्चिआं दे खेडण ते होर वरतों लई वधीआ थां वी मुहई्ईआ हो जावेगी। पर अवचेतन विच्च बैठे संसकारां दे भैअ कारन सारे इस गल्लों डरदे सन ते कोई वी कबरां ढाहुण दी ज़िंमेवारी आपणे सिर नहीं सी लैणा चाहुंदा। सुखदेव सिंघ इह ज़िंमेवारी आपणे सिर लैण लई तिआर सी।

जे उह पीरां फ़कीरां दी करोपी आपणे सिर लैण लई तिआर सी तां उहदी मरज़ी! किसे नूं इस विच्च की इतराज़ हो सकदा सी! हौली हौली माहौल उसदे हक्क विच्च बणदा जा रिहा सी। वहिमी अते अंध-विशवासी लोक हुण इह तमाशा वेखण लई तिआर सन कि उसदी वधीकी दी, पीर-फ़कीर उस ‘ते करोप हो के, उसनूं की सज़ा दिंदे हन! उहनां अनुसार अज्ज तक्क इस थां दी बेहुरमती करन दी सोच मन विच्च वी लिआउण वाले बंदिआं नूं बड़ीआं तकलीफ़ां दा साहमणा करना पिआ सी। पर सुखदेव सिंघ इसदा साहमणा करन लई तिआर सी। मुंडिआं नूं तां उह रोज़ ‘प्रीत-लड़ी’ दा पाठ पहड़ाउंदा सी। उह उसदा हर तरहां साथ देण लई तिआर सन। इक्क दिन नियत करके सवेर दी प्रारथना तों बाअद सारा सकूल तकीए दे अहाते विच्च इकठ्ठा हो गिआ। पिंड दे तमाशबीनां दी भीड़ वी जुड़ गई। सुखदेव सिंघ कबरां वाले थहड़े दीआं पौड़ीआं चहड़ के उप्पर गिआ ते आम लोकां दी तसल्ली लई पीरां-फ़कीरां अग्गे अरदास वरगा कुझ्झ करदिआं उहनां दी करोपी केवल ते केवल आपणे सिर झल्लण दा वाअदा कीता अते फिर कही आपणे हत्थ विच्च लै के असमान वल्ल उच्ची कीती। दूजे पल उसने इक्क कबर दे भुरपुरे हो चुक्के चूने उत्ते कही दा टप्प ज़ोर नाल मारिआ।

उस वल्लों कबरां उत्ते कही दा पहिला टप्प मारन दी देर सी कि भीड़ विचों ‘बोले सो निहाल-सति स्री अकाल’ दा जैकारा गूंजिआ अते मुंडिआं दी भीड़ कबरां ‘ते कहीआं अते संधेवे लै के टुट्ट पई। ‘बांदर-सैना’ नें कुझ्झ ही घंटिआं विच्च कबरां समेत उच्चे थहड़े दा मलबा ज़मीन ‘ते खिलार दित्ता। सुखदेव सिंघ ते हरचरन सिंघ दुआरा विगिआनक सोच दी चंगिआड़ी तां साडे अंदर पहिलां ही बाली जा चुक्की सी पर फिर वी किधरे अवचेतन विच्च इक्क भैअ वी लुकिआ होइआ सी कि नें जाणीएं किते! पर सुखदेव सिंघ नें कबर उत्ते कही दा टप्प की मारिआ मेरे अंदर वहिम-भरम अते अंध-विशवास दी सारी रहिंद-खूंहद पुट्टे जाण लई पहिला टप्प वी लग्ग गिआ सी। उसतों बाअद विगिआनक सोच लई ‘जी आइआं’ कहिंदा वड्डा दरवाज़ा मेरे मन-मसतक विच्च खुल्ल्ह गिआ अते हौली हौली विगिआनक प्रभावां नूं ग्रहिण करन सदका मेरे मन अंदरला वहिम-भरम दा नदीन सुक्कणा शुरू हो गिआ। कुझ्झ दिनां विच्च तकीए वाली थां साफ़ करके ओथे आसे-पासे किआरीआं बणा के फुल्ल-बूटे लग्ग गए। विचकार बच्चिआं दे खेडण लई मैदान तिआर हो गिआ। इसदे नाल ही बहुत सारे बच्चिआं दे मन वी मैदान हो गए अते उहनां विच्च विगिआनक सोच दे फुल्ल खिड़ने शुरू हो गए।