अवतार सिंघ मान दा पलेठा ‘पाणी ‘ते मूरत’ ग़ज़ल संग्रहि समाज विच्च फ़ैलीआं समाजिक विसंगतीआं दा प्रगटावा करदा होइआ, लोकाई नूं उनहां दे विरुध्ध आवाज़ बुलंद करन दी प्रेरनां दे रिहा है। भावें उस दा इह पलेठा कावि संग्रहि है, प्रंतू बहुत सारे सांझे कावि संग्रहिआं विच्च उस दीआं ग़ज़लां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। इस ग़ज़ल संग्रहि विच्च उस दीआं 94 ग़ज़लां शामल हन। उस दी हर ग़ज़ल दे वख्खो-वख्खरे रंगां वाले 4 तों 6 शिअर हन। हर शिअर विच्च किसे नां किसे समाजिक बुराई दी कुड़त्तण दा ज़िकर हुंदा है। मुख्ख तौर ‘ते उह आपणीआं ग़ज़लां राहीं समाज विच्च वापर रहीआं अणसुखावींआं घटनावां दा वरणन करके लोकाई दे दरद दा प्रगटावा करदा है।
कुझ ग़ज़लां विच्च शाइर मुहब्बत नाल लबरेज भावनातमिक तुणके वी लाउंदा है। उस दीआं ग़ज़लां सिंबालिक वी हुंदीआं हन, शबदां दी जादूगिरी हुंदी है। ग़ज़लगो आपणीआं ग़ज़लां विच्च दरसा रिहा है कि भारत दे वरतमान प्रजातंतरिक सिआसी ढांचे विच्च लोकाई नूं इनसाफ़ मिलण दी उमीद नहीं कीती जा सकदी किउंकि कानूंन अनुसार प्रजातंतरिक प्रणाली कंम नहीं कर रही। धारमिक भावनावां भड़का के वोटां दी राजनीती कीती जा रही है, इथों तक्क कि नसली वितकरे वी हो रहे हन, जिहड़े धरम निरपख्ख प्रजातंतरिक प्रणाली विच्च शोभदे नहीं हन। इस प्रणाली विच्च सिआसी अते समाजिक दख़लअंदाज़ी नें आम लोकां दी ज़िंदगी जिओणी दुभ्भर कीती होई है। बहुतीआं ग़ज़लां विच्च हाकम अते सिआसतदान लोकाई दीआं आसां ‘ते पूरे नहीं उतरदे सगों लारा लप्पा ला के वकत लंघा रहे हन। उचे औहदिआं ‘ते बिराजमान लोकां दे किरदार नींवें पध्धर दे हो चुक्के हन। चोर अते चौकीदार आपस विच्च मिले होए हन, कदीं वी वाअदे पूरे नहीं करदे। किरती अते किसान दी एकता ज़रूर इक नां इक्क दिन सफलता प्रापत करेगी। जिहड़ी सरकार किसाना ते किरतीआं दा नुकसान कर रही है, उस नूं इस दा इवज़ाना भुगतणा पवेगा।
मीडीआ निरपख्खता नाल आपणा बणदा योगदान नहीं पा रिहा, सगों जो सरकार चाहुंदी है, उस नूं ही प्राजैकट कीता जा रिहा है, इस प्रकार शाइर गोदी मीडीआ ते किंतू प्रंतू करदा है। ग़ज़लगो नें आपणीआं ग़ज़लां विच्च ख़ुदकशीआं, भरूण हत्तिआवां, भरिशटाचार, नाबराबरी, ज़ोरजबरदसती, धोखा, फ़रेब, ग़रीबी, मज़बूरी अते वातावरन दे विशिआं नूं वी चुणिआं है। किस प्रकार किसान फ़सलां दे निसचत मुल नां मिलण, पाणी दी घाट अते नकली बीजां ते दवाईआं करके खुदकशीआं नूं पहिल दे रहे हन। किसान दी त्रासदी ग़ज़लां दे शिअरां विच्चों वेखी जा सकदी है:
जिहा बीजो तिहा वढ्ढो कहावत बदलगी हुण तां,
कणक दे बीज उगे खेत ‘चों सलफास जिहे हो के।
फ़सलां दी थां ख़ुदकशीआं उग आईआं,
किउं बदले साडे खेत कतलगाहां विच्च?
अवतार सिंघ मान मुड़ घिड़ आपणीआं ग़ज़लां विच्च समाज विच्च वापर रहीआं घिनौणीआं करतूतां तों परदे उठाउंदा रहिंदा है। समाजिक ताणे बाणे विच्च हर कोई लालच विच्च आ के धोखे ते फरेब करन दे चकरां विच्च पिआ होइआ है। लोकां दी त्रासदी दा ज़िकर करदिआं शाइर कहिंदा है कि उनहां लई समाज विच्च जीवन बसर करना मुशकल हो गिआ है। अजिहे समाज विरोधीआं नूं आड़े हत्थीं लैंदिआं होइआं विअंगातमिक ढंग नाल लिखदा है:
कातिलां नूं कतल दी है इह सज़ा,
उमर भर कुरसी ‘ते उह तां बहिणगे।
पत्थरां दे इस शहिर विच्च दस्स भला,
शीशिआं दे जिसम किद्दां रहिणगे।
शाइर इह महिसूस करदा है कि सरकारां वल्लों मुफ़तखोरी वालीआं सकीमा दे मक्कड़जाल विच्च उलझाके लोकां नूं जाण बुझ्झके निकंमे बणाइआ जा रिहा है तां जो उह सरकारां दे उपर निरभर हो जाण ते उह सरकारां दीआं उचीआं कुरसीआं दा आनंद माणदे रहिण। मुफ़तख़ोरी लोकां नूं निकंमा कर रही है, तां जो उनहां दीआं असफ़लतावां बारे कोई बोल नां सके। जदों सारा कुझ सरकार नें ही दे देणा है तां लोकां नूं कंम करन दी की लोड़ है। कंम सभिआचार ख़तम कीता जा रिहा है। मुफ़तख़ोरी संबंधी उस नें 5 ग़ज़लां विच्च शिअर लिखे हन:
पिंजरे दी लोड़ की है पंछीआं दे वासते,
वेच दित्ती चूरीआं बदले जिनहां परवाज़ है।
जद तों सवाद पंछी नूं चूरीआं दा लग्गा,
परवाज़ ख़ुदकशी कर बैठी परां दे अंदर।
जिनहां नूं पिंजरे दी चोग दा चसका पिआ होवे,
परिंदे उह कदों आपणे परां नूं याद करदे नें।
अवतार सिंघ मान नें लगपग इस ग़ज़ल स्रंगहि दीआं 25 ग़ज़लां विच्च राजनीतक लोकां दीआं बेविशवासीआं संबंधी शिअर लिखे हन, जिनहां विच्च लोकाई दे हक्कां दी वकालत कीती गई है।
सिआसत नें बणा दित्ता किवें इनसान नूं गिरगिट,
जिवें कहिणी उवें करनी मिलण उह हसतीआं किथे।
बणे कुरसी लई उस दी जदों वी लोक ख़तरा तां,
धरम दे नाम ‘ते आपस ‘च लोकां नूं लड़ा दित्ता।
उह हाकम है नहीं सुणदा कदे वी आम लोकां दी,
जदों वी है जची उस नूं जची तां चमचिआं दी गल्ल।
बिठाइआ बौणिआं नूं की, असीं उची जगहा उते,
उही बौणे असाडे हुण सिरां ‘ते पैर धर बैठे।
सरकारी दफ़तरां विच्च हो रहे भरिशटाचार बारे वी कई ग़ज़लां विच्च दरसाइआ गिआ कि लोक किवें दफ़तरां दे गेड़े मार के थक्क जांदे हन प्रंतू उह इनसाफ़ दी पओड़ी ‘ते पहुंचण तों पहिलां ही ढेरी ढाअ बैठदे हन। उनहां नूं इनसाफ़ नहीं मिलदा:
घस गए नें बूट वी ते पैर वी, दफ़तरां दे रोज़ गेड़े मारदे।
तूं कहें कुझ ते करें कुझ होर ही, सिख्ख लए गुण हू ब हू सरकार दे।
पीण वाले पाणी ते हवा दा दूशत होणा, ज़मीन विच्चों पाणी दा पध्धर नीवां होणा, रुख्खां दी कटाई तेे वातावरन दे दूशत होण नाल मनुख्खता नूं अनेकां बिमारीआं दा शिकार होणा पै रिहा है। सरकारां दी बेरखी मानवता दीआं मुशकलां विच्च वाधा कर रही है। इनहां अलामतां करके पीण वाले पाणी अते फ़सलां लई पाणी घाट महिसूस हो रही है, जिहड़ी आउण वालीआं नसलां दे सुनहिरे भविख ते सवालीआ निशान लगा रही है। इस लई उह आपणीआं ग़ज़लां विच्च लिखदा है:
नदीआं नालों नाता टुट्टा, बोतल विच्च समाए पाणी।
बोतल अंदर डुब्ब गए उह, जो दरिआवां विच सी तरदे।
वारस सवाल पुछ्छण पुरखे जवाब मंगण,
पाणी मलीन किउं नें पौणां ‘च बू असाडे।
जे ज़रा वी दरद हुंदा पंछीआं दे वासते,
तां तुसीं रुख्ख कट्टदे नां कुरसीआं दे वासते।
नौजवान पीहड़ी दे आपणे सुनहिरे भविख लई डालरां दी चकाचौध विच्च आ के परवास विच्च जाण ते ग़ज़लगो चिंता प्रगटा रिहा है। परवास विच्च समुंदरां दे कंढिआं ते जा के जदों सैरां करदे हन तां फिर उनहां नूं पंजाब दे छप्पड़ां दी याद आउंदी है। पिछ्छे मापे आपणे पुतरां धीआं दी याद विच्च उदास हो के मायूस हो जांदे हन। जेकर परवास इसे तरहां रिहा तां पंजाब खाली हो जावेगा। इस लई शाइर लिखदा है:
पनीरी रौणकां दी चाहड़ दित्ती है जहाज़ां ‘ते,
उदासी नें घरां अंदर असाडे उगणा ही सी।
घरां तों दूर होइआं नूं घरां दी याद आउंदी है,
दिसे पंछी जदों वी तिणकिआं नूं जोड़दा कोई।
घरां तों दूर आ के हुण घरां नूं याद करदे नें,
समुंदर कोल बैठे छप्पड़ां नूं याद करदे नें।
देश विच्च बध्धीजीवीआं अते लेखकां दी आवाज़ दबाउण लई सरकार दीआं कोझीआं चालां दी निंदिआ कीती गई है। लोकां नूं उनहां दी मिहनत दा मुल्ल नहीं मिल रिहा। लोकां दे दोहरे किरदार, मखौटे पा के ज़िंदगी जिओण, रिशतिआं विच्च गिरावट, सरकारां दी इशतिहाबाज़ी, बेवफ़ाई, इंटरनैट दी दुरवरतों अते ग़लत सिखिआ नीती बारे वी ग़ज़लां विच्च लिखिआ है। ग़ज़लगो नें भावें आपणीआं ग़ज़लां विच्च पंजाब दी त्रासदी दा ज़िकर करदिआं चिंता प्रगट कीती है प्रंतू फिर वी उस दीआं ग़ज़लां विच्चों आस दी किरन वी विखाई दिंदी है। भाव शाइर आसावादी है।
***

