अंम्रिता प्रीतम पंजाबी साहित दी इक सदी उपर फैलिआ नाम है ते भविख्ख दे दिस्स हद्दिआ तों पार जाण वाला नाम।1919 तों 2005 तक्क पूरे संसार दी उथल पुथल देखदी अंम्रिता हिंदोसतान दे अनेका उतरावां चहड़ावां विचों दी लंघदी अम्रिंता। मरद प्रधान समाज दीआं धारमिक, सभिआचारक, समाजिक वलगणां नाल खहिंदी अंम्रिता ते आपणे अंदर दे नाळ लड़दी परंपरा तों तुर के परंपरा तों पार जांदी ते आपे तक सिमटदी अंम्रिता। दो संसार जंगां दी गवाह अंम्रिता। सोवीअत यूनीअन दी उभरदी ते ढहिंदी सत्ता दी चशमदीद गवाह अंम्रिता। ठंढीआ जंगां नूं अंम्रिता नें आपणी लेखणी राहीं पुणिआं। नवसामराजवाद दे उदै होण ते उसदे चंगे बुरे प्रभावा नूं दिल्ली दी सत्ता ते हावी होण दी गवाह बणदी अंम्रिता। मानवी इतिहास विच इक सदी राहीं, वीहवीं सदी नूं युग्गां जिंनी छाळ मारदिआं अंम्रिता नें आप निहारिआ। भारती संदरभ विच जल्हिआं वाळे बाग दी घटना वाळे साल पैदा होई अंम्रिता नें अंग्रज़ी सामराज विरुध्ध हिंदुसतान नूं लड़दिआं देखिआ। आज़ादी नाळ आए पंजाब दे उजाड़े नूं पिंडे ते हंढाइआ ते वारिस नूं कूकां मार मार इसदा हाल सुणाइआ। उसने हिंदुसतान दे ‘समाजवाद’ दे नां हेठ बुरजूआ डैमोकरेसी दीआं ‘बरकतां’ नूं देखिआ ते मलटी नैशनल कंपनीआं नाळ शुरू होए उत्तरआधुनिक समें नूं वाचदिआं अंतिम विदाई लई।
इक सदी विचों लंघदी अंम्रिता धारमिक परंपरावादी अनुभवां नूं प्रगटाउण तों आपणा सफ़र आरंभ करदी है। उह मरद प्रधान समाज दीआं ज़िआदतीआं तों छेती ही हड्डीं हंढाए अनुभवां कारण चेतंन हो जांदी है। प्रगतीवादी लहिर विचों आपणे ते आपणे कलपित समाज दे सुपने साकार हुंदिआं देखण लग्गदी है। उह मोहन सिंघ दे नाळ मिळ के पंजाबी कविता दा इक युग्ग सिरजदी है जिस विच उसदा नां पहिलां आ जुड़दा है। प्रगतीवादी लहिर दे धीमे हुंदिआं ही उह विअकतीवाद दी निज्जी दुनीआं वल परत आउंदी है। इत्थे उह भावें नागमणी दे संपादन नाळ जुड़ के जां गिआन पीठ पुरसकार राहीं जां फेर पारलीमैंट दी मैंबर बण के जां अनुवादित हो के विशव पध्धर तक पहुंचदी है। परंतू कविता दे खेतर विच उह काम पीड़ा नूं ज़ुबान दिंदी होई कदी लए समाजवादी सुपने दे विरोध विच इस लई आ खलोंदी है कि उस विच शख़सी आज़ादी प्रापत नहीं हुंदी। अंत उपर अंम्रिता जिस मरद प्रधान चौखटे नूं तोड़दी रही है उसे ही चौखटे विच फिट्ट हो के भारती मरद दे सिरजे रहस्सवाद दे जाळ विच जा फस्सदी है। पुनर जनम दी गल्ल करदी होई।
भारती संसकार वड्डी उमर विच जा के मनख्ख नूं धरम करम नाळ वधेरे ही जोड़दे हन। पंजाबी लेखकावां वी इनहां संसकारां तों अछूतीआ नहीं रहि सकीआं सगों आपणीआं सथितीआं करके उमर दे आखरी पहिरे उह रहस्सां दे मंडलां वल नूं प्रसथान करदीआ दिखाई दिंदीआं हन। दलीप कौर टिवाणा सारी उमर जागीरदारी मरद प्रधान प्रवितीआं नाळ लड़दी रही पर अंत उपर कथा कहो उरवशी विच उनां चिर पित्तरां दी मुकती नहीं मंनदी जिंना चिर पु्ुतर उनहां दा रिण नहीं चुकाउंदा जां पिंड दान नहीं करदा। अंम्रिता इस पुरश प्रधान समाज दे खिलाफ़ सारी उमर झंडा गड्डी रख्खदी है पर उसे दे बुरजूआ प्रतिनिधी रजनीश दी शरन विच जा बिराजदी है। ‘ओशो रंग मजीठड़ा’ उसदी अजिही प्रविरती दी ही रचना है। ओसो਼ रजनीश दी शरन विच जो तांत्रिक मत्त दा समरत्थक है ते इह कहिंदा है कि मरद दी शकती हेठों उपर वल जांदी है इस लई उस लई मुकती प्रापत करनी औरत नाळों आसान हुंदी है। औरत दीआं शकतीआ उस अनुसार उपरों हेठां वल प्रवाहित हुंदीआं हन। उह उस रजनीश दी शरन विच जांदी है जिसदी तांत्रिक साधना संभोग नूं मरद लई समाधी दा राह दस्सदी है। इथे वी मुढली उमर दे संसकार इक परिकरमा करदे दिखाई दिंदे हन। उसदे आपणे कहिण अनुसार, “घर दी सारी हवा धारमिक सी ते रोज़ रात नूं दसां मिंटां लई अख्खां मीट के मन नूं इकागर करके रब्ब नूं चितारन दा नेम सी।” इह नेम सारी उमर टुट्टा रहिंदा है पर पिछली उमर विच इही नेम ओशो दे धिआन विच आ समाउंदा है। अंम्रिता ओशो वल परतण तों .पहिलां ही ‘वाशना’ नूं खुशी दा सोमा मंनदी रही है। “वाशना दे लफ़ज़ नूं सिरफ़ उही लोक इनसानी अख्खां विच घटीआ कदर दा बनाणा चाहुंदे नें, जिहड़े इनसान दी पहुंच विच आ सकण वाळी खुशी तों इनसान नूं विरविआं रख्खणा चाहुंदे हन।” उसदी इक मुलाकात विच कीती गई इह टिप्पणी है। बाकी इसत्री लेखकावां की इसे राह जाण तों बच सकणगीआं ? दुआ इही करनी चाहीदी है कि उह इस तों बच सकण।
अंम्रिता प्रमुख्ख तौर ते कविता दी धारा है। ठंढीआं किरनां (आम तौर ते अंम्रित लहिरां नूं पहिली रचना मंन लिआ जांदा है) तों मैं तैनूं फिर मिलांगी तक्क उसदे आदि तों लैके अंत तक्क कविता अंग संग रहिंदी है। गलप, वारतक, लोक गीत संग्रहि विच विसतार पाउंदी अंम्रिता अंत फिर कविता उपर आ के केद्रित हुंदी है। छंद बध्ध कविता तों सुरू करदी अंम्रिता मैं तैनूं फेर मिलांगी दी पहिली कविता विच फिर छंद बध्ध होण दा यतन करदी नज़र आउंदी है जिवें कोई सारी उंमर दे खिलारे नूं फिर इक संजम विच बंनहण लई यतनशील होवे।
काल दा पंछी उड्डदा नी माए
उह कुझ सुणदा नां कहिंदा।
उच्चे तां कलश बथेरे नी माए,
उह किसे कलश नां बहिंदा।
अंत उपर रहस्सवादी झौलिआं दे नाल मौत दे परछावें वी लगातार नालो नाल चल रहे दिखाई दे रहे हन। अंम्रिता नूं पंजाब दी आवाज़ किहा जांदा है, इह आवाज़ उदों सी जदों उह वंड वेले वारिस नूं आवाज़ां मारदी है पर बाद विच उह औरत दे मानसिक विशाद दी विआकतीगत आवाज़ बण जांदी है। इसे लई किहा जांदा है कि, “मोहन सिंघ वांग अंम्रिता दे पल्ले वी प्रीत दा विशाद ही पिआ है पर अंम्रिता आपणी कविता विच इस विशाद नूं निज्जी नहीं रहिण दिंदी। सगो समाजिक बंधनां थल्ले दब्बी पंजाब दी इसतरी दे भावां दी तरजमानी करदी होई उनहां दीआं मजबूरीआं नूं दरसाउदी है। साहित विच उह इसतरी जाती दी प्रतीनिध है अते उनहां दे हक्कां लई पूरी तरहां लड़दी है।“
इह मंनिआ जांदा है कि सरघी वेला कावि-संग्रहि विच उह आपणे सिखर ते सी अते इस समें उस दी कविता सभ तों शकतीशाली सी। परंतू अंम्रिता आपणे पहिले ते दूजे दौर दी कविता दा निखेड़ करदी होई बाअद वाली कविता नूं वधेरे शकतीसाली मंनदी है। ” उस ताकत (सरघी वेला दी ताकत) विच इको वारी सड़ मुक्कण दी चाह सी पर हुण दी ताकत विच कुझ बहुती देर जगदे रहिण दी संभावना है।” पर अज्ज वी पाठक वरग उस नाल सहिमत नहीं हो सकिआ।
पंजाबी दे सथापित आलोचकां नें अंम्रिता दी गलप बारे बहुती उचेरी राइ नहीं बणाई। उनहां नें अंम्रिता दी गलपी शैली नूं ‘भावुक रुमाटिक शैली’ कहि के गल्ल खतम कर दित्ती है। परंतू इह वी सच्च है कि गलप विच वी उह इसतरी दीआं दब्बीआं भावनावां नूं ही जुबान दिंदी है पर जित्थे इह जुबान कविता विच प्रतीकां ओहले संजम विच रहिंदी है उत्थे नावलां विच सैकस दा खुल्ला वरणन कईआं आलोचकां नूं ‘परोनोग्राफी’ जापण लग्ग जांदा है। अंम्रिता इसतरी दीआं मनो गुंझलां नूं समझण दा यतन करदी है। इस सभ कुझ दे बावजूद समाजिक दबावां अधीन विचरदीआं चहड़दी उमर दीआं कुड़ीआं लई अंम्रिता दा खुल्ल्हां दा संसार बड़ा आकरशक है। इस लई उसदा पाठक वरग अज्ज वी काफ़ी वसीह है। आपणे नावल विच यथारथ ते कलपना बारे उसदी काविक टिप्पणी है, “नावल इक भठ्ठी दी अग्ग वांग हुंदे नें इसनूं चिणग भावें सच्च दी ई लाईदी ए। पर इहदे विचों निकलण वालीआ सारीआं लाटां कलपना दीआं हुंदीआ हन।” इस टिप्पणी वांग ही उसदे नावलां विच काविकता दी धारा अमुक्क है।
भावें अंम्रिता दीआं मुलाकातां अते होर लिखतां विच वी सवैजीवनीआतमिक वेरविआं दी बहुतात है पर उसदी सवैजीवनी रसीदी टिकट उसदे जीवन दी खुल्ही किताब है। उस विच सच्च कहि सकण दी ज़ुरअत है। जित्थे पंजाबी दे बहुते मरद सवैजीवनीकार प्रेम संबंधां बारे गोळ मोळ बुझारतां पाउण दे आदी हन उत्थे अंम्रिता सपश्शट सवीकार दी भाशा अपणाउंदी है। खुशवंत सिंघ दी आलोचना वी उसदे साहमणे बउणी जिही बण के रहि जांदी है।
अंम्रिता दी वारतक दा समुंदर उपरों काविकता दी चकाचौंध वाळा है पर उसदा विशाल अनुभव ते अधिऐन हमेशा उसदे अंग संग रहिंदा है। अंम्रिता लोकगीतां दे संग्रहि वी इक खास मंतव लई करदी है। औरत दीआ मानसिक गंढां नूं खोल्हण लई अते उसदीआं सथितीआं नूं समझण लई। भावें उसदी इस गल्ल विच तां बहुता दम नहीं कि औरत ही औरतां दे गीतां दा चंगी तरहां संग्रहि कर सकदी है परंतू उनहां दी मौलिक विआखिआ विच निरसंदेह ही अंम्रिता दा वड्डमुल्ला योगदान रिहा है।
अंम्रिता आलोचक नहीं परंतू इक सिरजणातमिक लेखिका होण दे नाते उसदी आलोचना तों आपणी वख्खरी मंग है। “असल विच आलोचना बहुती वड्डी चीज़ ए। इहदा गिआन ते इहदी वरतों छोटे हत्थां विच संभाळी जाण वाळी चीज़ नहीं। आलोचक दे हत्थां विच दो हथिआर होणे ज़रूरी नें विशाल जाणकारी दी तलवार अते रसिकता दी ढाळ।“
आपणी तकरीबन इक सदी लंमी उमर विच अंम्रिता नें बेहद्द नामणा खट्टिआ है ते आलोचना दा शिकार वी रही है। उसदी सरीरक ग़ैर हाज़री विच उसदा वख्खरी तरहां दा मुलांकण होणा अवश्शक है। जिस नारीवाद दी गूंज अज्ज पंजाबी साहित विच सुणाई दिंदी है। उसदी नींह अंम्रिता नें 1935 विच ही रख्ख दित्ती सी।बिनां कोई नाम दित्ते। इसे लई अंम्रिता समकाली वी है अते भविख्ख विच वी उसनूं विसारिआ नहीं जा सकेगा।

