अप्रैल 08, 2025

writingDetail.created_by
By: प्रिंसीपल सरवण सिंघ

आख़र छिप गिआ ‘पूरनमाशी’ दा चंद

शाहकार नावल ‘पूरनमाशी’ लिखण वाला पंजाबीआं दा बाई जसवंत सिंघ कंवल 100 साल 7 महीने 4 दिन जिउं के अंतम फतिह बुला गिआ। 27 जून 1919 नूं उस नें ढुड्डीके दी आबो हवा विच्च पहिला साह लिआ सी ते ढुड्डीके विच्च ही 1 फरवरी 2020 नूं सवेरे 7:40 वजे आख़री साह लिआ। इशनान करा के उस दा सपुत्तर सरबजीत सिंघ कप्पड़े पहिना रिहा सी कि मामूली हटकोरे नाल सवास पूरे हो गए। उसे दिन बाअद दुपहिर 3:30 वजे उस दी म्रितक देह नूं लेखकां ते लोकां दे वड्डे इकठ्ठ नें ‘पंजाब, पंजाबी ते पंजाबीअत दा पहिरेदार जसवंत सिंघ कंवल अमर रहे’ दे नाअरिआं नाल सपुरदे आतिश कर दित्ता।

10 फरवरी नूं ढुड्डीके दे गुरदवारे उच्चे डेरे कंवल नमित्त अंतम अरदास उपरंत शरधांजली समारोह होइआ जिस विच्च वड्डी गिणती विच्च लोक शामल होए। कंवल दे दोहते डा. सुमेल सिंघ सिध्धू नें सटेज दी ज़िंमेवारी निभाई अते मैंनूं नेड़ले साथी वजों संगत नूं जी आइआं कहिण लई आखिआ गिआ। मेरा कंवल नाल 62 सालां दा साथ सी जिनहां विच्चों तीह साल मैं ढुड्डीके कालज विच्च पहड़ाइआ सी। कंवल दी पंजाबीआं नूं देण दा ज़िकर करदिआं मैं पंजाब सरकार दा शरधांजली पत्तर वी पहड़ के सुणाइआ जिस विच्च लिखिआ सी कि सरकारी कालज ढुड्डीके विखे बणाए नवें आडीटोरीअम दा नां जसवंत सिंघ कंवल भवन रख्खिआ जावेगा। डा. सरदारा सिंघ जौहल, अमरजीत गुरदासपुरी, सुरजीत पातर, गुरभजन गिल्ल, सुखदेव सिंघ सिरसा, डा. सुरजीत सिंघ, तेजवंत सिंघ मान, सवराजबीर सिंघ, जथेदार तोता सिंघ, बीरदविंदर सिंघ, जगमीत सिंघ बराड़, बलवंत सिंघ रामूवालीआ अते कुझ होर बुलारिआं नें कंवल नूं भावभिंनीआं शरधांजलीआं भेट कीतीआं। बलदेव सिंघ सड़कनामा, फिलम वाले मनमोहन सिंघ, बाबू सिंघ मान, हरभजन मान, मुहंमद सदीक, दरशन बुट्टर समेत अनेकां लेखक ते कलाकार शरधा दे फुल्ल भेट करन पहुंचे। संगत दा धंनवाद कंवल दे पुत्तर सरबजीत सिंघ ते पिंड दे सरपंच नें कीता।

कंवल दा जनम जल्हिआंवाला बाग़ दे साके तों ढाई महीने बाअद 27 जून 1919 नूं ढुड्डीके दी कपूरा पत्ती विच्च माहला सिंघ गिल्ल दे घर माता हरनाम कौर दी कुख्खों होइआ सी। उह पंज साल दा सी जदों उहदे बाप दा देहांत हो गिआ। उस दे दादे दा नां पंजाब सिंघ सी जो उच्चे लंमे कद्द दा सिरड़ी किसान सी। उह तड़के उठ्ठ के हल जोड़दा, पठ्ठा दत्था करदा ते सारा दिन मिट्टी नाल मिट्टी हुंदा रहिंदा। खेतां दी विरासत, किरत ते किरसानी कंवल नूं विरसे विच्च मिली सी। उहदीआं लिखतां विच्च वी किरसानी उहदे हड्डीं रची दिसदी है। उहदीआं लिखतां दे बहुते पातर किरती किसान हन।

उहदे बचपन दे दोसत महिंगे दे दस्सण मूजब उहदी मुढ्ढली पछाण ‘माहले का बंता’ सी। माहले का बंता निक्का हुंदा डंगर चारदा, कौडीबाडी खेडदा, छालां लाउंदा, इलतां करदा, बातां पाउंदा, हीर वारिस शाह दीआं बैंतां गाउंदा सी। आंढ गवांढ ते आए गए दा जीअ परचाउंदा सी। कदे कदे डूंघीआं सोचां विच्च डुब्ब जांदा सी। सिर तों बाप दा साइआ जु उठ्ठ चुक्का सी। उदों किसे दे ख़ाब खिआल विच्च नहीं सी कि उह पंजाबी दा नामवर नावलकार बणेगा ते उहदे नां नाल उहदा पिंड ढुड्डीके होर मशहूर होवेगा। ढुड्डीके दी मशहूरी विच्च छे गदरी बाबिआं, लाला लाजपत राए ते जसवंत सिंघ कंवल दे जनम सथान होण दा विशेश रोल है।

उहदे जनम वेले ढुड्डीके कच्चे कोठिआं वाला पिंड सी। कच्चे पहे सन ते विंगीआं टेढीआं पगडंडीआं। टावें टल्ले खूह सन जिनहां उत्ते हलट चलदे। हलटां दे कुत्ते हनहेरीआं ते चानणीआं रातां विच्च टिच्च टिच्च करदे। नेड़ले शहिर जगराओं ते मोगा सन जित्थों सौदा सूत लिआंदा जांदा। नेड़ला रेलवे सटेशन अजीतवाल दो कोह दूर सी। आउण जाण लई गड्डे सन। सरदे पुज्जदे बंदे ऊठ घोड़े दी सवारी वी कर लैंदे। बहुते खेतां विच्च साल विच्च इक्को फसल हुंदी। भाईचारा जुड़वां सी। कंवल नें बचपन विच्च आपणे पिंड विच्चों जो प्रभाव लिआ उही उहदीआं लिखतां विच्च वार वार परगट हुंदा रिहा।

उहदे नावल ‘पूरनमाशी’ विचला ‘नवां पिंड’ कंवल दा बचपन ते जवानी विच्च वेखिआ आपणा पिंड ढुड्डीके ही है। नावल दे आरंभ विच्च जिहड़ा खूह चलदा विखाइआ गिआ उह उहदे घर नेड़ला खूह सी जो हुण पूरिआ जा चुक्का है। बेआबाद होइआ उह खूह उहदे नावल पूरनमाशी विच्च आबाद है जिस दी मौण उत्ते कदे कंवल ते कदे बलराज साहनी वी बहिंदे रहे।

पूरनमाशी नावल विच्च पंजाब दे पेंडू जीवन दीआं अनेकां झाकीआं अख्खां अग्गे आउंदीआं हन। किते त्रिंजण, किते मेले, किते तीआं, किते खेड मुकाबले, किते खाण पीण दीआं महिफ़लां, किते साकेदारी, प्राहुणचारी, सत्थ चरचा, लोहड़ी, किते डाका, किते ठाणे दी हवालात, किते अमली दे टांगे दी सवारी, जंनां दा चहड़ना, जागो कढ्ढणी, विआहां दे गीत, जंन बंनहणी ते छडाउणी, गाउण दे अखाड़े, गवंतरीआं दीआं ढड्ड सानगीआं, मेलिआं दीआं रौणकां ते लड़ाईआं, डब्बां विच्च पिसतौल, खूंडे, दुनालीआं, ज़मीन दब्बण दे लालच, पंचां दे पख्खपाती फैसले, शरीके, भानीआं, गिआनी दा उपदेश ते किते किते इनकलाब दीआं गल्लां ...।

कंवल 27 जून 2019 नूं सौ सालां दा होइआ तां उस दे मौलिक, अनुवादां ते चोणवें संग्रिहां सणे 101 किताबी टाईटल छप चुक्के सन। इंज उस नें सौ साल तों वध्ध जिऊंदे रहिण ते 101 किताबां रचन दा रिकारड रख्ख दित्ता सी। विशव भर दीआं भाशावां विच्च शाइद ही कोई नामी साहितकार होवे जिस नें अस्सी वरहे लगातार लिखिआ होवे ते सौ साल तों वध्ध जीविआ होवे। वडउमरे बरनारड शाअ, बरटरंड रस्सल ते खुशवंत सिंघ जिहे नामवर लेखक सैंचरी मारदे मारदे रहि गए सन। आख़र इह सैंचरी मारनी इक्क पंजाबी लेखक दे हिस्से आई। आलोचक ते लेखक, सभ मंनदे हन कि कंवल नें पंजाबी विच्च सभ तों वध्ध पाठक पैदा कीते। पंजाबी साहित ते भाशा नूं उस दी अनमोल देण है।

जे संत सिंघ सेखों पंजाबी साहित दा बोहड़ सी तां जसवंत सिंघ कंवल सरू दा बूटा सी। उह वगदीआं हवावां दे वेग विच्च झूंमदा सी। कदे खब्बे लहिराउंदा सी, कदे सज्जे ते कदे वावरोले वांग घुंमदा सी। उहदा तणा मज़बूत सी ते जहड़ां डूंघीआं, जिस करके झख्खड़ तूफ़ान वी उस नूं धरती तों नहीं सन हिला सके। उह वेगमत्ता लेखक सी ते लोहड़े दा जज़बाती। उहदे रुमांचिक रउं विच्च लिखे वाक सिध्धे दिलां उत्ते वार करदे रहे। उस नें लगभग पंजाह लख्ख लफ़ज़ लिखे ते हज़ारां संवाद रचे जो नौजवान कुड़ीआं मुंडिआं दीआं डाइरीआं उत्ते चहड़दे रहे। उस दे नावल ‘रात बाकी है’ नें हज़ारां नौजवान कामरेड बणाए जिस दी गवाही सोहण सिंघ जोश समेत अनेकां कमिऊनिसट आगूआं नें भरी।

कंवल चार जमातां ढुड्डीके तों पहड़ के अठ्ठवीं जमात तक नानके पिंड चूहड़चक्क पहड़िआ सी। उत्थे ही चूहड़चक्क दा जंमपल लछमण सिंघ गिल्ल पहड़दा सी जो उस तों दो साल वड्डा सी। उह पंजाब दा सिख्खिआ मंतरी ते फिर मुख्ख मंतरी बणिआ जिस नें दसंबर 1967 विच्च विधान सभा तों पंजाब राज भाशा ऐकट पास करवा के पंजाबी नूं पंजाब सरकार दे सारे दफतरां विच्च अमली तौर उत्ते लागू कीता। उह पंजाबी लई जो कर गिआ उस तों बाअद पंजाब कोई होर मुख्ख मंतरी नहीं कर सकिआ। पंजाबी सूबे दे इक्क मुख्ख मंतरी नें तां अहुदे दी सहुं वी पंजाबी दी थां अंगरेज़ी विच्च चुक्की सी!

लछमण सिंघ गिल्ल ते जसवंत सिंघ कंवल दा समकाली गिआनी लाल सिंघ गवांढी पिंड दौधर दे प्राइमरी सकूल विच्च पहड़िआ सी। इस नूं सबब्ब कहि लवो जां कुझ होर कि ढुड्डीके, चूहड़चक्क ते दौधर दे उह तिंने विदिआरथी पंजाबी भाशा दे वड्डे थंमह बणे। लछमण सिंघ गिल्ल नें पंजाबी नूं पंजाब दी राज भाशा दा दरजा दिवाइआ, गिआनी लाल सिंघ नें पंजाब दे सरकारी दफतरां विच्च पंजाबी भाशा लागू करन दा कारज निभाइआ अते जसवंत सिंघ कंवल नें पंजाबी सभावां, कनवैनशनां ते पंजाबी कानफरंसां करवा के अते पंजाबी साहित रच के पंजाबी साहित ते भाशा नूं अमीर बणाइआ। कदे उस नूं ‘पूरनमाशी’ वाला कंवल, कदे ‘रात बाकी है’ वाला नावलकार ते कदे ‘लहू दी लोअ’ वाला लेखक कहि के वडिआइआ जांदा रिहा। कदे नावलकार नानक सिंघ दा वारस ते कदे पंजाब दे पेंडू जीवन, ख़ास कर के किसानी जीवन दा मोढी नावलकार मंनिआ जांदा रिहा।

चहड़दी जवानी विच्च उस नें मलाइआ विच्च चौकीदारे दी नौकरी कीती। फिर श्रोमणी गुरदवारा प्रबंधक कमेटी दी कलरकी कीती। देश दी वंड समें ढुड्डीके दे मुसलमानां नूं बचाइआ ते कैंपां विच्च पुचाइआ। 1947 दे उजाड़े पिछ्छों किरसानी करदिआं ते किताबां लिखदिआं दो वार पिंड दा सरपंच बणिआ। ढुड्डीके विच्च उच्च सिख्खिआ ते सिहत दे अदारे बणवा के पिंड दा विकास कीता। भाशा विभाग पंजाब दा सलाहकार, केंदरी पंजाबी लेखक सभा दा जनरल सकत्तर, प्रधान ते सरप्रसत रिहा। उहदे सथापत कीते पंजाबी साहित ट्रसट ढुड्डीके नें सौ तों वध्ध लेखकां नूं बावा बलवंत, बलराज साहनी ते डा. जसवंत गिल्ल यादगारी अवारड दित्ते। उह पंजाबी कनवैनशनां दा कनवीनर ते इंगलैंड विच्च पहिली विशव पंजाबी कानफरंस कराउण दा मोहरी रिहा। उस नें पंजाबी नूं देवनागरी लिप्पी विच्च लिखण ते हिंदी संसक्रित दी शबदावली विच्च खचत होण तों बचाउण विच्च अहिम रोल निभाइआ। उह पंजाब सकूल सिख्खिआ बोरड दा मैंबर वी रिहा।

कंवल दीआं पुसतकां दा लेखा जोखा लंमा चौड़ा है। केवल नावलां दी गिणती ही पैंतीआं तों उप्पर है। पहिला नावल ‘सच्च नूं फांसी’ 1944 विच्च छपिआ जद कि आख़री नावल ‘लध्धा परी नें चंन उजाड़ विच्चों’ 2006 विच्च प्रकाशित होइआ। इनहां विचकार पाली, पूरनमाशी, रात बाकी है, सिवल लाईनज़, रूप धारा, हाणी, भवानी, हुनर दी जित्त, देवदास (अनुवाद) , मित्तर पिआरे नूं, तारीख़ वेखदी है, जेरा, बरफ़ दी अग्ग, जंगल दे शेर, लहू दी लोअ, सूरमे, मनुख्खता, मोड़ा, मूमल, सुर सांझ, ऐनिआं विच्चों उठ्ठो सूरमा, अहिसास, ख़ूबसूरत दुशमण, नवां संनिआस, तौशाली दी हंसो, काला हंस, झील दे मोती, कीड़ी दा हंकार, हाल मुरीदां दा, खून के सोहिले गावीअहि नानक, रूपवती, मुकती मारग अते सुंदरां आदि नावल छपे।

कहाणी संग्रहि ‘कंडे’ तों ‘जसवंत सिंघ कंवल दीआं स्रेशट कहाणीआं’ तक दरजन तों वध्ध कहाणी संग्रहि हन जिनहां दे नां ज़िंदगी दूर नहीं, संधूर, रूप दे राखे, फुल्लां दा माली, फुल्लां दी राणी, रूह दा हाण, हउका ते मुसकाण, माई दा लाल, गवाची पग्ग, जंड पंजाब दा, चिक्कड़ दे कंवल ते लंमे वालां दी पीड़ आदि हन। तिंन कावि संग्रहि ‘भावना’ ‘साधना’ ते ‘अराधना’ कंवल दे नां हन। गोरा मुख्ख सज्जणां दा, मरन मित्तरां दे अग्गे अते जूहू दा मोती तिंन रेखा चित्तरां दे संग्रहि हन। ‘जीवन कणीआं’ कावि खिआलां दी पुसतक है। ‘पुंनिआ दा चानण’ ‘रूह दीआं हेकां’ अते ‘धुर दरगाह’ जीवन यादां ते निज्जी अनुभव दीआं पुसतकां हन। कंवल दे अख़बारी लेखां दी गिणती सैंकड़िआं विच्च है जिनहां नूं 17 लेख संग्रिहां विच्च ‘इकठ्ठे कीता गिआ है। उनहां दे नां जित्त नामा, दूजा जफ़रनामा, सिख्ख जद्दोजहिद, जद्दोजहिद जारी रहे, कंवल कहिंदा रिहा, आपणा कौमी घर, हाल मुरीदां दा, साडे दोसत साडे दुशमण, पंजाब दा सच्च, सचु की बेला, पंजाबीओ जीणा है कि मरना, कौमी ललकार, पंजाब तेरा की बणूं अते रुहड़ चल्लिआ पंजाब आदि हन। उहदे नावलां ते लेख संग्रहिआं दीआं दरजन तों वध्ध ऐडीशनां छपदीआं रहीआं। उहदीआं सौ कु किताबां दीआं कुल कापीआं दस लख्ख तों वध छप चुक्कीआं होणगीआं। इक्क कापी दी राइलटी दस वीह रुपए वी मिली होवे तां हिसाब ला लओ किंनी राइलटी मिली होवेगी? पंजाबी विच्च शाइद ही किसे होर लेखक नूं उहदे जिंनी राइलटी मिली होवे।

पहिली पुसतक ‘जीवन कणीआं’ तों आख़री पुसतक ‘धुर दरगाह’ तक पुज्जदिआं कंवल नें जीवन दे अनेकां रंग वेखे ते पाठकां नूं विखाए हन। चहड़दी जवानी विच्च उह हीर गाउंदा, कविता लिखदा, साधां संतां ते वैलीआं बदमाशां नाल मेलजोल करदा, वेदांत ते मारकसवाद पहड़दा, सज्जे खब्बे कामरेडां ते नकसलीआं दा हमदरद बणदा, प्रो. किशन सिंघ दे मारकसी नज़रीए तों सिख्ख इनकलाब वल्ल मोड़ा पाउंदा, सिख्ख होमलैंड दा समर्रथन करदा, खाड़कूआं दा हमदरद बण गिआ सी। भारत दे हुकमरानां ते सिआसी नेतावां नूं खुल्ल्हीआं चिठ्ठीआं लिखदा पंथ-पंथ ते पंजाब-पंजाब कूकण लग्ग पिआ सी। अख़ीर उह ‘पंजाब तेरा की बणूं?’ दे झोरे झुरन लग्ग पिआ सी। जांदी वार उह पंजाब दोखीआं दे वैण पा रिहा सी!

1958 तों मैंनूं उहदी नेड़ता मानण दा निघ्घ हासल रिहा। 1967 तों 96 तक मैंनूं ढुड्डीके दे कालज विच्च पहड़ाउण दा मौका मिलिआ। रिटाइर होण पिछ्छों मैं कैनेडा जांदा रिहा। कैनेडा तों पंजाब आ के मिलदा गिलदा रिहा। 9 दसंबर 2018 नूं मैं उहनूं मिलण गिआ तां उह धाअ के मिलिआ सी। सरीर भावें कुझ झंविआं लग्गा पर ‘मैं काइम हां’ दे बोल गहड़कवें लग्गे सन। पहड़न लिखण वाले कमरे विच्च उहदीआं फोटोआं विचकार डा. जसवंत गिल्ल दी फोटो वी लग्गी होई सी। कोठी उवें ही सी पर डा. जसवंत गिल्ल दी जी आइआं कहिण वाली मुसकराहट उत्थे नहीं सी। 98 साल दी उमर विच्च लिखी उहदी आख़री पुसतक ‘धुर दरगाह’ मेज़ उत्ते पई सी। उहदे सरवरक उत्ते सतरां छपीआं सन: दिल दे तारिओ! रूह दे पिआरिओ! विछड़न दा वेला धक्का दे के आ गिआ ए। धक्के मारदे मेले नें इक्क दिन खिलरणा ही है। आओ रल मिल के इस मेले नूं यादगारी बणाईए। यारां दोसतां, पाठकां, लेखकां ते अनादी मेल मिलापीआं नूं, घुट्ट घुट्ट जफ्फीआं पा के मिलीए ते पिआर दीआं पक्कीआं लीहां नूं यादगारी बणाईए...

उस नूं दिसदा साफ सी पर सुणदा उच्चा सी। कोई हाल चाल पुछ्छदा तां आखदा सी, “मेरा तां चंगा पर पंजाब दा माड़ै।”

5 जनवरी 2019 नूं मैं फिर मिलण गिआ तां उह इक्को शिअर वार वार दुहराई गिआ सी: हम जो गए तों राह गुज़र नां थी, तुम जो आए तों मंज़लें लाएं...

रात मैं उहदे कोल ही रिहा सां। बड़ीआं खुल्ल्हीआं गल्लां होईआं। सवेरे उठ्ठे तां उह ‘हम जो गए तुम जो आए’ वाला शिअर भुल्ल चुक्का सी। मैं उहदी हत्थ लिखत दी निशानी वजों इक्क कागज़ मेज़ तों चुक्क लिआ जो उस नें ताज़ा ही लिखिआ सी। उह पुराणे पैड दा अध्धा वरका सी। मैं तैअ कर के बटूए विच्च पा लिआ जो अज्ज तक मेरे बटूए विच्च है। उस उत्ते लिखी पहिली सतर सी: काली गानी मित्तरां दी, गल्ल पा के लख्खां दी हो जाह। दूजी सतर सी: छोटीआं लड़ाईआं बंद। चहड़दी कला बुलंद! ते तीजी सतर सी: शकती बंदे नूं ललकारदी है; तेरी आई मैं मर जां, तेरा वाल विंगा नां होवे। कागज़ दे दोहीं पासीं वीह कु सतरां हन।

उस नूं लिखण दी प्रेरना गुरबाणी, सूफी बाणी, लोक बाणी ते वारस दी हीर तों मिली सी। उह प्रो. पूरन सिंघ, विकटर हिऊगो, चारलस डिकनज़, बालज़ाक ते टालसटाए वरगे लेखकां तों प्रभावित होइआ सी। उह भावें अलज़बरा नां आउण कारन दसवीं विच्च अड़ गिआ सी पर लिखण विच्च इंना अग्गे वधिआ कि उस नूं गुरू नानक देव यूनीवरसिटी अंम्रितसर नें डी. लिट्ट. दी आनरेरी डिगरी दे के सनमानिआ। पंजाब सरकार नें साहित रतन दा ख़िताब दित्ता। पंजाबी साहित अकाडमी ते भारती साहित अकाडमी नें वी आपो आपणे अवारड दित्ते। उस नूं सरवस्रेशट पुरसकार नाल वडिआइआ गिआ। सैमसंग कंपनी नें साहित अकाडमी दिल्ली राहीं टैगोर यादगारी अवारड दित्ता।

उस नूं बथेरे सिआसतदान ते साध संत मिलदे अते आपणा सलाहकार बणाउंदे रहे। उह देस परदेस सैर सपाटिआं उत्ते वी जांदा रिहा अते महिंजोदाड़ो दे खंडर ते विशव दे अजाइब घर वेखदा रिहा। उह देस परदेस दे साहित समागमां दीआं परधानगीआं करदा रिहा ते मेरे नाल कैनेडा दे कबड्डी मेले वी वेखदा रिहा। असीं इकठ्ठे कदे विसलां फड़ के ते कदे माईक फड़ के कबड्डी दे मैच खिडाउंदे रहे। 1967 विच्च उस नें ही मैंनूं ख़ालसा कालज दिल्ली तों पट्ट के ढुड्डीके दे कालज विच्च लिआंदा सी जित्थे मैं उहदे करके लंमा समां टिकिआ रिहा।

जून 2019 तों उह आप मंग के कुझ नहीं खांदा पींदा। उस दा सपुत्तर सरबजीत सिंघ, नूंह गुरप्रीत कौर ते घर दे होर जीअ हर वेले उहदी सेवा संभाल विच्च लग्गे होए सन। इंनी चंगी सांभ संभाल किसे करमां वाले बज़ुरग दी हुंदी है। 27 जून 2019 नूं जदों कंवल सौ सालां दा होइआ सी तां पंजाब सरकार नें इलाज लई पंज लख्ख रुपए दा चैक्क भेजिआ सी जो परिवार नें धंनवाद करदिआं इह कहि के मोड़ दित्ता सी कि उनहां दे बापू जी बिमार नहीं, बुढापे कारन कमज़ोर हो रहे हन अते असीं सेवा संभाल करन दे योग हां। इह पैसे किसे लोड़वंद पंजाबी लेखक नूं दे दित्ते जाण जां पंजाबी भाशा दे लेखे ला दित्ते जाण। सानूं बापू जी नें पालिआ है ते बुढापे विच्च उनहां दी सेवा करनी साडा फरज़ है।

8 नवंबर 2019 नूं कैनेडा तों पिंड पहुंचण सार मैं सिध्धा कंवल कोल गिआ। उस दीआं अख्खां अधमीटीआं सन। अख्खां पुट्टीआं तां उस नें टिकटिकी लग्गा के मेरे वल्ल वेखिआ। मैं तपाक नाल हत्थ फड़े अते सरबजीत नें सहारे नाल कुरसी उत्ते बिठाइआ। फिर मैं आपणी किताब उहदीआं अख्खां अग्गे कीती तां कि मेरा नां पहड़ के पछाण लवे। उस नें मैंनूं सिआण तां लिआ पर बोल नहीं सकिआ। अख्खां विच्च कुझ ख़ुशी दिसी ते रता कु तरावट वी। बीबी गुरप्रीत कौर चाह लै के आई तां कंवल नें वी चाह मंग लई। उह हैरान होई कि बापू जी नें चार पंज महीनिआं बाअद पहिली वार चाह मंगी है! मेरे नाल उस नें चाह दा अध्धा कु कप्प पी वी लिआ। सत्त महीनिआं तों उह बाहरली कोठी विच्च ही सी अते अंदरले घर वील्ह चेअर उत्ते इक्क वार ही जा सकिआ सी। ख़ैर सुख पुछ्छण वाले बाहरली कोठी आ के मिलदे सन जित्थे घर दा कोई नां कोई जीअ हर वेले हाज़र हुंदा सी।

जसवंत सिंघ कंवल उदों ढुड्डीके दा सरपंच सी जदों पिंड दे नौजवानां नूं नाल लै के 64 वरहे पहिलां लाला लाजपत राए खेड मेला शुरू कीता सी। मेले दा मोढी कंवल सौ साल दी उमर तक मेले दी हाज़री भरदा रिहा सी। 2018 विच्च मैं कंवल नूं मल्लोमल्ली मेले विच्च लै गिआ सां। 2019 विच्च मेले विच्च लिजा के झंडी वी करवा आइआ सां। 2020 दा मेला विखाउण लई वी बथेरा किहा: चल्ल मेले चल्लीए, ओड़क नूं मर जाणा...

पर उह जांदी वार दा मेला वेखण जोगा नहीं सी ...।

उमर दी सैंचरी मारन पिछ्छों उह इकोतरी मारन दे राह उत्ते सी जिसदा रिकारड रख्खण विच्च सिरफ़ पंज महीने बाकी सन। पर कुदरत नूं जो मनज़ूर सी उही होइआ। कंवल दी देह दा अंत होइआ है उस दीआं लिखतां दा नहीं। उस दे लिखे लख्खां लफ़ज़ तारिआं हार जगदे रहिणगे ते चंद दी पूरनमाशी वांग हनहेरीआं रातां रुशनाउंदे रहिणगे।