सभ तों ख़तनाक हुंदा है
मुरदा शांती नाल भर जाणा
नां होणा तड़फ दा
सभ सहिण कर जाणा
घरां तों निकल कंम ’ते
ते कंम तों घर जाणा
सभ तों ख़तरनाक हुंदा है
साडे सुपनिआं दा मार जाणा…
अजिही संजीदा सोच सी अवतार सिंघ पाश दी जो उसदी इस कविता तों उजागर हुंदी है। जे उसदे जीवन ’ते झात पाईए तां अवतार सिंघ पाश इक्क जझारू अते इनकलाबी कवी सी, जिसने इक्क सधारन परिवार विच्च पैदा हो के कविता दे खेतर विच्च अजिहीआं अमिट्ट पैड़ां छड्डीआं, जो रहिंदी दुनीआं तक काइम रहिणगीआं। पंजाब दे ज़िल्हा जलंधर दे पिंड तलवंडी सलेम दी धरती ’ते उग्गे इस बूटे नें कवी दे रूप बहुत सारीआं इनकलाबी रचनावां दे ज़रीए लोकां दा राह दसेरा बण मारग दरशन कीता।
अवतार पाश दा जनम 9 सतंबर 1950 नूं पिंड तलवंडी सलेम, ज़िल्हा जलंधर विखे मेजर सोहण सिंघ संधू अते माता स्रीमती नसीब कौर दे घर होइआ। उसदा पूरा नाम अवतार सिंघ संधू सी। जिस तरहां हर मां-बाप दी दिली तमंना हुंदी है कि उनहां दा पुत्तर आरथिक तौर ’ते सुरख्खिअत होवे अते चंगा पहड़े-लिखे, ठीक उसे तरहां पाश दे पिता नें वी पाश नूं मिडल सकूल पास करन तों बाअद जूनीअन टैकनीकल सकूल कपूरथला विखे पहड़न ला दित्ता। पर पाश तां होर ही नवेकळे राहां दा पांधी सी। कपूरथले रहिंदे ही उह उस वेले दी इनकलाबी लहिर दे राह पै गिआ। उसने बी.ए., गिआनी अते जे.बी.टी. करन उपरंत कुझ समां पत्तरकारी कीती। पाश नें सरकारी नौकरी करन दी बजाए लागले पिंड विच्च इक्क प्राइमरी सकूल खोल्ह लिआ। पर आरथिक मुशकिलां अते राजनीतिक सरगरमीआं दे कारन इह सकूल बहुता चिर नां चल्ल सकिआ। पंजाबी साहित लई पाश इक्क संजीदा अते जुझारवादी कवी होइआ है। उसदी कविता सच्च दी प्रतीक सी। उह पंजाबी विच्च तत्ते लहू दी कविता सिरजण वाला प्रमुख्ख कवी होण करके लोकां विच्च जोश भरन वाला विअकती सी। पाश दी कविता झूठ दीआं परतां नूं उधेड़ के सच्च साहमणे लिआउण वाली होण दे नाल-नाल मनुख्ख अंदर लोहे अते हथिआरां दा खड़का अते नवीं चेतना भरन वाली सी। पाश नें काफ़ी कावि-संग्रहि साहित नूं भेंट कीते हन, जिनहां विच्च लोह कथा, उड्डदिआं बाज़ां मगर, साडे समिआं विच्च, खिलरे होए वरके, असीं लड़ांगे साथी अते उसने इक्क जीवनी फलाइंग सिख्ख वी लिखी। उसदी हरेक कविता विच्च कलातमकता भरपूर है। उह लिखदा है:
असीं चाहुंदे हां आपणी तली ’ते कोई इस तरहां दा सच्च
जिवें गुड़ दी पत्त विच्च कण हुंदा है,
जिवें हुक्के विच्च ‘निकोटीन’ हुंदी है।
पाश दी कविता दा केंदरी चरित्तर सथापती दा विरोध, मज़दूरां दे हक्कां अते इनकलाब लई तिआरी है। उह आपणे आले-दुआले प्रती गुस्से दा इज़हार वी काविक शैली दुआरा करदा है, जिस कारन उसदी कावि-धारा तों प्रभावित हो के बहुत सारे कवी मैदान विच्च आए। आपणी इक्क कविता ‘इनकार’ विच्च उस सुहजवादी अते प्रगतीवादी रुमांटिकता नूं रद्द करदा है, जिसदा जीवन दे सच्च जां यथारथ नाल कोई सरोकार नहीं। पाश लिखदा है:
मेरे तों आस नां करिओ कि मैं खेतां दा पुत्त हो के
तुहाडे चगले होए सवादां दी गल्ल करांगा
जिनहां दे हहड़ विच्च रुहड़ जांदी है
साडे बच्चिआं दी तोतली कविता
ते साडीआं धीआं दा कंजक जिहा हासा।
पाश दे प्रेरना सरोत स्री गुरू गोबिंद सिंघ जी ते शहीद भगत सिंघ वरगे महान नाइक सन, जिस कारन उसदीआं रचनावां वी क्रांतीकारी सुर विच्च हन, उह लिखदा है:
जदों बंदूक नां होई, उदों तलवार होवेगी
जदों तलवार नां होई, लड़न दी लगन होवेगी
लड़न दी जांच नां होई, लड़न दी लोड़ होवेगी
ते असीं लड़ांगे साथी, कि लड़न बाझों कुझ वी नहीं मिलदा…
1988 दे अरंभ विच्च पाश अमरीका तों आपणे वीज़े दे नवीनीकरन वासते पंजाब आइआ होइआ सी। दिल्ली रवाना होण तों इक्क दिन पहिलां 23 मारच 1988 नूं पंजाब दे इस जुझारू कवी नूं उसदे पिंड तलवंडी सलेम दे खूह उत्ते उसदे दोसत हंस राज नाल तिंन दहिशतगरदां वल्लों गोलीआं मार के उसदा कतल कर दित्ता गिआ। उसदी मौत नें उस नूं ‘शहीद कवी’ दा दरजा दे के सदा लई अमर कर दित्ता। उह आपणी कविता विच्च खुद वी लिखदा है:
“बड़ी कौड़ी बड़ी बे रस मेरे रुज़गार दी कविता”
जीवन अते मौत बारे वी उसदे अलग्ग ही विचार हन। मौत बारे उह लिखदा है:
मरन दा इक्क होर वी ढंग हुंदा है
मौत दे चिहरे तों चुक्क देणा नकाब
अते ज़िंदगी दी चार सौ वीह नूं
शरेआम बे-परद कर देणा।
पाश दीआं बोलीआं पंजाबी सभ्भिआचार नूं दरसाउंदीआं विखाई दिंदिआं हन:
मींह मंगिआ तों मींह नां मिलदा
सुक्कीआं सड़न ज़मीनां।
तेल दे घाटे इंजण खहड़ गए
कंम नां आउण मशीनां।
तूड़ी खांदे ढग्गे हार गए
गभ्भरू लग्ग गए फ़ीमा।
मड़क तेरी नूं कौण खा गिआ
चोबर जट्ट शकीना।
पाश दी मौत मगरों उसदीआं कुझ प्रकाशत अते अण प्रकाशत रचनावां वी मिलीआं हन। जो इस प्रकार हन: पाश दीआं चिठ्ठीआं, पाश दी डाइरी (अणप्रकाशत) ढाणी रजिसटर (अणप्रकाशित) पिता वल्लों ख़त (अणप्रकाशित), भैण वल्लों ख़त (अणप्रकाशित) खिलरे होए वरके (कावि संग्रहि)। इस तों इलावा पाश नें रोहीले बाण, सिआड़, ऐंटी 47 परचे वी प्रकाशत कीते।

