दिसंबर 16, 2024

writingDetail.created_by
By: किरपाल सिंघ पंनूं

इक्क ज़रूरी मसला (उरदू, शाहमुखी अते गुरमुखी लिप्पीआं)

विचार अधीन मुद्दा है उरदू अते शाहमुखी विच्च पूरीआं मातरां किओं नहीं टाईप कीतीआं जांदीआं। पर पहिलों लिप्पीआं वारे कुझ ज़रूरी नुकते संखेप विच्च विचार लए जाण तां ठीक रहेगा। असीं सारे जाणदे हां कि हर इक्क भाशा दा हौळी-हौळी ते कुदरती विकास होइआ, पहिलों बोलण लई ते फिर लिखण लई। इस कारज नूं सदीआं दा समां लग्गिआ। भाशावां अते लिप्पीआं दा विकास अज्ज वी हो रिहा है अते अग्गे नूं वी हुंदा रहेगा। विकास ही जीवन है हर इक्क शै दा। विकास दी गती उस भाशा जां लिप्पी विशेश नूं बोलण लिखण वाळिआं दी बौधकता, सोच अते इछ्छा अनुसार हुंदी है। भाशावां अते लिप्पीआं नूं, उनहां विच्च लिखे गए धरम ग्रंथां नें अमरता वी बख़शी है अते जहड़ जूनी वी। सूझवान विदवान अते माहर भाशा अते लिप्पी नूं समिआं दीआं हाणी बणाउण दे सदा यतन करदे रहिंदे हन। समां, ‘चोर सिपाही दी चाल’ विचले चोर वांग सदा अग्गे रहिंदा है।

पंजाबी दीआं दो लिप्पीआं हन। गुरमुखी अते शाहमुखी। समें नें बोलण वाळिआं दी गिणती पख्खों शाहमुखी नूं पहिले नंबर उत्ते लै आंदा है। इनहां विच्चों विरले ही हन जो गुरमुखी अते शाहमुखी दोहां दे विदवान हन। हर इक्क विअकती तों इह आस रख्खी वी नहीं जा सकदी। पर गुरमुखी अते शाहमुखी दीआं चंगीआं रचनावां दा परिवरतन इछ्छावानां अग्गे ज़रूर परोसिआ जा सकदा है। इस कारज लई अजोका कंपिऊटर अते प्रोगरामर, दोवें ही समरत्थ हन। पंजाबीआं दे इक्क दूजे दे जीवन ढंग नूं समझण लई इनहां दोहां लिप्पीआं दा आपसी परिवरतन बहुत ज़रूरी है ते सही ढंग तरीका है।

लेखक 25, 30 साल तों गुरमुखी शाहमुखी परिवरतन दीआं समस्सिआवां नूं सुलझाउण दे यतनां विच्च है। गुरमुखी, शाहमुखी दा दुपासी परिवरतन दो विधीआं नाळ कीता जा सकदा है। 1. अख्खर तों अख्खर दा, जिनहां दी कुल्ल गिणती सौ कु दे करीब बणदी है। इह सौखा तरीका है। पर इस लई चाहीदा है कि जित्थों तीकर हो सके, दोहां लिप्पीआं दे अख्खर समानांतर होण, जो हन नहीं। इस लई किते नां किते समझौता करना पैंदा है। 2. शबद तों शबद दा। हो इह वी सकदा है पर शबदां दी गिणती लख्खां, करोड़ां भाव असीम है ते प्रोगराम सीमत शबदां दा ही बणाइआ जा सकदा है। सौख अते दरुसती लई परवरतन लई दोहां विधीआं दा सुमेल ही ठीक रहिंदा है।

इनहां परिवतनां विच्च वड्डी समस्सिआ है लिखण समें रचनावां विच्च बणदीआं मातरां दा नां लाउणा। मातरां दी अणहोंद विच्च वाक दे संदरभ विच्च पाठक सोझी अनुसार शबद नूं आपे ही समझदा है ते सोझी हर इक्क दी आपो आपणी हुंदी है। इस विचार नूं विदवानां नें वी परवान कर लिआ है कि इस विधी अनुसार अरथां नाळ अनरथ हुंदे देखे सुणे गए हन। इह कारवाई शाहमुखी नूं गुरमुखी विच्च उलथाउण वेले सिखर उत्ते देखी गई है।

परवरतन सबंधी सही गल्ल तां इह है कि जे शाहमुखी विच्च बणदीआं सारीआं मातरां लाईआं जाण तां शाहमुखी तों गुरमुखी परवरतन इक्क बच्चिआं दी खेल्ह बण जांदा है अते होवेगा वी लगभग सौ प्रतीशत ठीक। इंनीआं लाभदाइक होण ते वी शाहमुखी विच्च सारीआं मातरां किओं नहीं लाईआं जांदीआं, इस सबंधी लेखक वल्लों उरदू दे विदवानां अग्गे समें समें सवाल उठाए गए हन। ते उत्तर कुझ अग्गे लिखे अनुसार मिळे हन।

1. धारमक ग्रंथां विच्च मातरां दी बहुत घट्ट वरतों है, इस लई आम लिखतां विच्च वी मातरां नहीं लाईआं जांदीआं। (सूचना: लेखक नें समराळे मसजिद विच्च जा के आप देखिआ कि कुरान शरीफ विच्च पूरीआं मातरां लग्गीआं होईआं हन। जदों इसदी चरचा उरदू लिखारीआं नाळ कीती तां, “घट्ट पहड़िआं नूं कुरान शरीफ दी सही समझ देण लई इह लाईआं गईआं हन। वरना असली कुरान शरीफ विच्च पूरीआं मातरां नहीं लाईआं गईआं।” उत्तर मिळिआ सी। पर इह वरतारा गुरमुखी विच्च नहीं। इस दे धारमक ग्रंथां विच्च मातरां पाउण दी आपणी गरामर है अते आम रचनावां विच्च होर। गुरमुखी लिप्पी विच्च लोड़ अनुसार विकास हो रिहा है, जिसदीआं सपशट उदाहरणां भाई कानह सिंघ नाभा रचित महानकोश विच्च अते पुराणी ते अजोकी पंजाबी दा मुकाबला कर के देखीआं जा सकदीआं हन।

2. लिखारी दा सुसती मारन दा सुभाअ। पर सुसती गुरमुखी विच्च घट्ट अते शाहमुखी विच्च वध्ध किउं मारी जांदी है? मातरां घट्ट पाउण वाळिआं दी दलील है कि जदों इनहां दे पाउण तों बिनां ही सर जांदा है, फिर वाधू खेचळ किउं कीती जावे?

3. शाहमुखी (उरदू) विदवान पूरीआं मातरां लिखण वाळे नूं अनाड़ी समझदे हन अते घट्ट पाउण वाळे नूं पहुंचिआ होइआ विदवान। हर कोई आपणे आप नूं इक्क पहुंचिआ होइआ विद्दवान ही समझिआ जाणा चाहुंदा है।

4. कोरट कचहिरी दी भाशा दे लिखण दी रुची संखेप हत्थ लिखत (शौरट हैंड) वल्ल नूं तोरदी है तां कि हाकम दे बोलण दे नाळ-नाळ ही लिखिआ जावे अते कोई भाग रहि नां जाए। उरदू भाशा, जो शाहमुखी दी मां है, कई सदीआं तीकर पंजाब दी सरकारी दरबारी भाशा रही है। सो लिखारी छेती लिखण लई मातरां लिखणीआं छड्ड दिंदे हन।

5. शाहमुखी ते उरदू पहिलों प्रिंट करन लई कंपोज़ करन दे योग नहीं सन। सो अख़बार, किताबां पहिलों कातिबां वल्लों हत्थ नाळ लिखीआं जांदीआं सन। कातिब घट्ट तों घट्ट समें विच्च वध्ध तों वध्ध लिखण लई पूरीआं मातरां पाउण दी कुताही कर जांदे सन। पाठकां कोळ उदों वी ते अज्ज वी सिवाए इस कमज़ोरी नूं सवीकार करन दे कोई दूसरा राह नहीं रहि जांदा सी। जे पाठक किंतू प्रंतू उठाउण तां प्रिंटर कोळ वी ठीक छापण तों बिनां कोई होर राह बाकी नां होवे। असल विच्च पूरीआं मातरां नां पाउण दा वड्डा कारन इहो ही जापदा है।

मेरी सूझ अनुसार कंपिऊटर दे आ जाण नाळ उपरोकत कारनां विच्चों जे सारे नहीं तां बहुते कारन अज्ज अलोप हो चुक्के हन। आस कीती जांदी है कि हुण शाहमुखी लिखण जां टाईप करन वाळिआं नूं पूरीआं मातरां पाउण वल्ल मोड़ा कट्टणा चाहीदा है। पर कट्टदा दिखाई नहीं दे रिहा। किउं? इहो ही अज्ज दा वड्डा मसला है। जे रोग लग्ग पवे तां उसदा भोग वी पाइआ जा सकदा है।

इसदा कारन जाणन लई मैं ‘कैनेडीअन पंजाबी साहित सभा टोरांटो’ दी जुलाई 21, 2024 दी मीटिंग विच्च इह मुद्दा पेश कीता। किउंकि इस विच्च बहुत सारे पाकिसतानी विदवान जिवें कि ओरीऐंटल कालज लाहौर दी प्रिंसीपल ते इंसटीचिऊट आफ पंजाबी ऐंड कलचरल सटड्डीज़ दी डाइरैकटर डा. नबीला रहिमान, प्रो. आशिक रहील, हज़रत शाम संधू, समीउल्ला ख़ान, रोबीना नसीम, मकसूद चौधरी, रशीद नदीम, ज़ाहिदा रहील, अहिमद फ़ैसल सदीक, ख़ालिद विरक, मुहंमद उसमान ख़ान, महुंमद सलीम, महुंमद उमैद विरक, फ़ैसल इलिआस, सलीम जावेद आदि इस हाज़र सन। पर किसे वल्लों वी कोई ढुकवां उत्तर नहीं मिलिआ। केवल प्रोफैस्सर आशिक रहील होरां नें किहा, “इसदा उत्तर मैं 2008 विच्च दे चुक्किआ हां।” मैं इस नूं आपणे सवाल दी विरोधता वजों लिआ।

अगले दिन मैं रहील साहिब नूं फोन उत्ते उह कारन दोबारा दस्सण लई बेनती कीती। उनहां कोई खास नहीं दस्से। सगों इह जाणकारी दित्ती कि उनहां नें तां मेरे हक्क विच्च गल्ल कीती सी। खैर मैं ते रहील साहिब कई दहाकिआं तों इकठ्ठे कंम करदे आ रहे हां। उह बहुत ही वधीआ इनसान वी हन ते विदवान वी हन। मैं उनहां दा दिलों सतकार करदा हां, भावें कि उह मेरी जगिआसा दी पूरती नहीं कर सके। पर उनहां नें बहुत सारीआं किताबां गुरमुखी तों शाहमुखी विच्च लिप्पीआंतर कीतीआं हन।

मैं उरदू शाहमुखी दे लिखारीआं नूं खास करके अते हर भाशा दे लिखारीआं नूं आम करके बेनती करदा हां कि सुसतीआं, लापरवाहीआं लिप्पीआं नूं ग़लत दिशावां वल्ल तोरदीआं हन। किरपा करके अपणीआं रचनावां विच्च सही अते पूरीआं मातरां दी वरतों करो। सही गल्ल तां इह वी है कि अख्खरां, शबदां, मातरां दी सही वरतों जिंनी ज़रूरी है, पंकचूएशन चिंनहां दी सही वरतों वी उंनी ही ज़रूरी है। पंकचूएशन दी ग़लत वरतों कई परमाणत लिखारी वी आम ही कर जांदे हन। साडीआं अज्ज दीआं किताबां अते अख़बारां रसाले इस दे चशमदीद गवाह हन।

अंत विच्च मैं विदवानां अग्गे बेनती करदा हां कि सवाल अधीन मुद्दे - उरदू शाहमुखी लिखण समें बहुतीआं मातरां किउं छड्ड दित्तीआं जांदीआं हन - की इह सही हन जां ग़लत, सबंधी जो वी तुहाडे विचार हन, उनहां तों जाणू ज़रूर करवाओ। तुहाडे विचार भविख्ख विच्च लिप्पीआं दे सुधार, विकास लई लाहेवंद ही होणगे। धंनवाद।