सरीरक रूप विच्च तां केसर सिंघ नीर नूं मैनूं सिरफ इक्क दो वारी मिलण दा मौका ही मिल सकिआ सी कि उहनां नूं दरगाही सद्दा आ गिआ अते उह सदा लई सभ नूं छड्ड के अणजाण राहां ते चले गए। पर असल विच्च किसे लेखक नाल असली मुलाकात उसदी लिखत नूं पहड़न अते मानण नाल ही हुंदी है। उस दी लिखत विचों उस नूं मिलिआ हां अते उस लिखत दा प्रभाव सांझा कर रिहा हां ।
केसर सिंघ नीर नें पंजाबी कावि जगत दी झोली कुल्ल 9 किताबां पाईआं हन जिनां विचों 4 बाल कावि नाल संबंधित हन गाउंदे बाल 1960 ,झिलमिल झिलमिल तारे 1994, फुल्ल रंग बरंगे 1994 अते मिठ्ठीआं मुसकानां 2002 . बाकी दीआं पुसतकां दे नाम हन -कसकां कावि संग्रहि 1960, गम नहीं कावि संग्रहि1981, किरनां दे बोल ग़ज़ल संग्रहि 1989 अणवगे अत्थरू ग़ज़ल संग्रहि 1996 फेर 2006 विच्च उपरोकत चार पुसतकां दी इक्क जिलद नैणां दे मोती । आर दीआं ते पार दीआं कावि संग्रहि 2010 विच्च छपिआ सी। इहनां दी गिणती तों उसदे लगातार लिखदे रहिण दी बिरती प्रगट हुंदी है। अते सुआदली गल्ल इह है कि इह सारे कावि संग्रहि हन। कविता कोई तरल तबीअत दा सूखम भावी विअकती ही लिख सकदा है। कविता लिखणी, वारतक नालों औखी हुंदी है ,जिस नूं दिल दी आवाज किहा जांदा है। सो नीर दीआं इहनां वख्ख वख्ख तरां दीआं ग़ज़लां अते कवितावां विचों उसदे बचपन, जवानी अते प्रौहड़ अवसथा दी झलक पैंदी है। इक्क बाल-मन ही बाल-साहित लिख सकदा है। जवान दिल दे प्रीत-जज़बिआं विच्च वसल अते हिजर दा प्रगटावा वी मिलदा है अते इक्क चिंतक दे रूप विच्च समकाली सरोकारां प्रती आपणा द्रिशटीकोण पेश करन समें उह मन दी प्रौहड़ अवसथा चों गुज़र रिहा हुंदा है। अजिहे कवी लई सतिकार भेट करदे होए असीं उसदी किरत विचों उसदे विअकतीतव नूं जानण अते मानण दी कोशिश करदे हां ।
किसे वी पुसतक दा मुख्खबंद वी बड़ा महत्तवपूरन हुंदा है। इस पख्ख तों देखीए तां जरा कु झलक उसदीआं पुसतकां दे मुख्खबंद लिखण वाले विदवानां दे उस दी किरत बारे प्रगटाए गए विचारां तों जाण लैणा वी जरूरी बण जांदा है।
* नीर समें दी आवाज है। .तीसरे विशव युध्ध दी सोअ नूं महिसूसदा उह अमन दे टप्पे छोंहदा है ते संसार अमन दी तीबर इछ्छा रख्खदा है। ........................................................(प्रिं.तखत सिंघ, कसकां दे मुख्खबंद विच्च)
* नीर नूं कविता विरासत विच्च मिली है।...............................(जसवंत सिंघ कंवल, कसकां दे मुख्खबंद विच्च)
* उसदे कावि दा मंतव इशक दी गहिराई अते इशक दी नाकामी पिछ्छे कंम कर रहीआं समाजिक-आरथिक प्रसथितीआं वल्ल संकेत करना ही सी।....................................(रणधीर सिंघ चंद, गम नहीं दे मुख्खबंद विच्च)
* ग़ज़ल लिखण समें छंद विधान ते तोल तुकांत दी सिखलाई ते साधना सगों नीर दे बहुत कंम आई है।............(रघबीर सिंघ सिरजणा, किरनां दे बोल दे मुख्खबंद विच्च)
* ग़ज़ल जिही सिनफ़ विच्च पंजाब त्रासदी दा जिकर संकेतां ते प्रतीकां राहीं ही हो सकदा सी ते केसर सिंघ नीर नें इहनां कावि-जुगतां राहीं आपणे फरजां दी पूरती कीती है। ......(डा. ऐस.तरसेम,अणवगे अत्थरू दे मुख्खबंद विच्च)
* नीर पंजाबी चरित्तर नूं खब्बल घाह वांग समझदा है जो अति दीआं मारू, उजाड़ू ते बरबाद करन वालीआं प्रसथितीआं विच वी धरती 'ते वी आपणीआं जहड़ां लाउण विच गुरेज़ नहीं करदा ।..........(डा. हरचंद सिंघ बेदी, आर दीआं ते पार दीआं दे मुख्खबंद विच)
* समाज दा यथारथवादी धरातल डावांडोल रहिंदा है पर इस डावांडोलता नूं उह अतीत दे सिरड़ी समाज नाइकां अते घोलां नूं याद करके करमशीलता विच्च बदलण दा चाहवान वी है।..........(डा गुरइकबाल सिंघ, नैणां दे मोती दे मुख्खबंद विच)
उपरोकत विदवान लेखकां दे प्रगटाए विचारां तों केसर सिंघ नीर दी साहितिक प्रतिभा बारे कोई शक्क नहीं रहि जांदा। हुण इस कलम दीआं रचीआं ग़ज़लां अते होर कावि रूपां दी झलक देखदे हां।
रूपक पख्ख:- मुख्ख रूप विच उसनूं इक गज़लगो आख सकदे हां किउंकि सारीआं पुसतकां मिला के उस दुआरा लिखीआं गईआं ग़ज़लां दी गिणती बाकी कावि रूपां नालों जिआदा है। ग़ज़ल लिखणी कोई खाला जीं दा वाड़ा नहीं है। इह बड़ा औखा कारज है जो सूरमे ही कर सकदे हन। पहिली गल्ल तां इसदा आपणा विधान है। बहिर अते वज़न नूं सिख्खणा। सारीआं ग़ज़लां पूरीआं बहिर विच्च हन, अते आपणे वज़न विच ठीक उत्तरदीआं हन। मातरा जां वरन डेगे जाण दे नियम दी पालणा वी कीती गई है। प्रि. तखत सिंघ दी शागिरदी कोई छोटी गल्ल नहीं है। ग़ज़ल विच.आपणे भावां दे वहाअ नूं काबू करके उस मीटर विच्च गल्ल कहिणी बहुत ही धीरज अते लगातार अभिआस दी मंग करदा है। वलवलिआं लई ढुकवां शबद लभ्भिआ होवे, पर वज़न विच होए वाधे घाटे नूं संतुलित करन लई उस शबद दी जगहा ते कोई होर शबद लभ्भणा पवे। इह थोहड़ा जिहा अकाऊ कंम वी है। इस लई शबद चोण, संखेपता , गल्ल नूं लुकवें अंदाज विच कहिणा इक्क ग़ज़ल दीआं खूबीआं हन। इह खूबीआं सानूं इस शाइर दीआं समूह ग़ज़लां विच दिखाई दिंदीआं हन। ग़ज़लां तों बिनां गीत, कवितावां, रुबाईआं,टप्पे आदि विच वी लोहड़े दी रवानी है अते इह पाठक नूं बंनह लैंदीआं हन। अमनां दे टप्पे लोक रंग दी खूबसूरत रवानी विच्च खूबसूरत संदेश दिंदे हन ।
फाइलातुन फाइलातुन फाइलातुन फाइलुन वज़न विच्च काफी ज़िआदा ग़ज़लां लिखीआं गईआं हन।
* आ दिखावां दिल दे विहड़े किंज पैलां पा रही
याद है तेरी ही भावे फेर वी बेघर नहीं।। ................................( किरनां दे बोल )
अंगरेज़ी कविता दे sonnet दे रूप तों थोहड़ा बदले रूप वरगी इक्क कविता a, b, c, a अंदाज विच
* जीं रिहा हां मैं समे दे जबर ते
तड़प लै अथाह सीने मेल दी
धड़कणां च धड़क सच्चे पिआर दी
आस-डोरी सुट्ट बुढ्ढे सबर ते।। .................................................. ( कसकां )
विरोधाभास अलंकार दी झलक देखो
* हर कदम इशक दे राहां ते मुड़ मुड़ के टिकदा रहिंदा ए
मैं नीर इशक दे राहां तों हर कदम बचाउंदा रहिंदा हां। ..............................(कसकां)
इहनां ग़ज़लां, कवितावां अते गीतां विच्च रवानी है, विरोधाभास है, विअंग, नैतिक संदेश, प्रकिरती चितरण, अलंकारां नाल भरपूर, मुहावरे,अट्टल सचाईआं, आदि सभ कुझ मिल जांदा है जो लेखक दे विशाल तजरबे अते विशाल शबद भंडार कोल होण दी गवाही भरदा है।
विशा पख्ख :- हुण असीं इस बहुपख्खी कवी दी लिखत विचों झलकी उसदी खूबसूरत शखशीअत दे दरशन करन दी कोशिश करदे हां । रचनावां दा विशा देखण नाल किसे वी लेखक दी सोच, उसदी दुनीआं प्रती अते जिंदगी प्रती उसदे नज़रीए दे दरशन हुंदे हन । इसलई सभ तों पहिलां विशा पख्ख लैंदे हां।
* इशक मुहब्बत :- कहिंदे नें कविता दिल दी बोली है किउंकि दिल ही इशक मुहब्बत नूं महिसूस करदा है । बहुते वारतक लेखकां नें वी आपणा साहितिक सफ़र कविता तों ही शुरू कीता है। ग़ज़ल नूं तां खास करके "माशूक नाल गल्ल बात" ही आखिआ जांदा है। सो इह विशा मुख्ख रूप विच नीर दीआं ग़ज़लां अते कवितावां विच छाइआ होइआ है। इस विशे नूं निभाउण दी खूबी इहो हुंदी है कि पाठक पहड़न समें उसनूं आपणे दिल दी खुशी गमी नाल मेल के पहड़े।
* जिउ सीने अंदर अगनी लै तारा मुसकाउंदा रहिंदा है
तिउ दाग जुदाई दे लै के मुखड़ा मुसकाई बैठे हां । ..............................(कसकां)
* तेरिआं राहां ते केसर धूड़ के,
कर रिहा हां मैं कि तेरा इंतजार
तोड़के मैं चंद तारे अरश दे
हार तेरे वासते कीता तिआर । .............................................(कसकां )
*असाडे इशक नें तैनूं इह सज्जरा रूप दित्ता ए
किसे दी मिहरबानी नूं तूं की समझें तूं की जाणे । .........................(कसकां )
* दिल मेरे विच हर समें तूं ही रहें
तूं कहें कि मैं तेरा महिरम नहीं।......................................(गम नहीं)
* किवें दस्सां किवे है बीतदी तेरे बिमारां दी
विछोड़े दी घड़ी नें शकल धारी ए अंगारां दी।......................(गम नहीं)
* गुंमिआ सौ वार उसदी भाल विच
फेर वी छड्डी नां उसदी भाल मैं ।...................................(किरनां दे बोल)
* होर समाजिक विशिआं दा प्रगटाअ:- प्रसिध्ध आलोचक डा कुलबीर सिंघ कांग लिखदे नें कई ग़ज़ल शबद फ़ारसी तों आइआ है। छोटे हिरनोटे पिछे जदों कोई शिकारी पिआ होवे ते उह उसदे ऐन सिर ते आ जावे, तां मौत दे डर तों जिहड़ी दरद भरी चीक दी आवाज इह हिरनोटा कढ्ढदा है, उस नूं ग़ज़ल किहा जांदा है। डा कांग अनुसार समाज दे लोटू शिकारी वी सधारन किरती दे पिछे पए हन अते इहनां दे दरद नूं बिआनणा वी इक शाइर दा मुख्ख फरज है। इस फरज नूं केसर सिंघ नीर नें खूब पहिचाणिआ है अते उसदीआं ग़ज़लां अते कवितावां विच इह दरद झलकदा है ।
* जिंदगी दे राह अजे कंडिआलड़े
खा रिहा झोरा अजे रुज़गार दा
अजे नैणीं बेबसी दे अत्थरू
अजे होठीं गीत नां गुलज़ार नां ।..................................(कसकां )
* सौ दे नोट दा की कुझ लै के आवेंगा
आकड़ आकड़ तुरदा एं सरदारां वांग ।...........................(किरनां दे बोल)
* मुल्ल मिहनतां दा पवे नां इह लोक कूकदे
किंझ जाणगे दबाए जज़बे इह शूकदे
जिंद कामिआं दी लुट्टी होई पतंग हो गई ।
अज्ज जिंदगी लोकां दी डाढी तंग हो गई ।.........................(आर दीआं ते पार दीआं)
पंजाब दे विगड़े हालात ते वी कलम हंझू केरदी है। जित्थे खाड़कूवाद दे विरोध विच्च लिखिआ है, उथे सरकारी जबर दा जिकर वी कीता गिआ है । धरमां दी आपसी नफरत नूं नफ़रत करदा कवी इनसानीअत दी मंग करदा है।
* बेदोशे दा खून वहाउणा किहड़ा धरमी कारज है ?
शिकरे बाजां बदले फुंडदे घुगीआं अते गुटारां नूं । .................(किरनां दे बोल)
* चाहे बुझाउणी खून वाली खून नाल अग्ग
कैसा निराला हुकम है साडे नवाब दा ! .............................(किरनां दे बोल)
* अग्ग भड़की है फिर वी इह खामोश नें
किंने नेता असाडे इह बाहोश नें
इह तां पुतली दे वांगर ही नच्चदे रहे
तार जीकर इहनां नूं नचाउंदी रही ।................(अणवगे अत्थरू)
* अंबर दे भगवानां कोलों हुण दे लोकीं डरदे नां
राज धरत दे उत्ते है हुण धरती दे भगवानां दा ।...................(अणवगे अत्थरू)
* आदमी दे बुत्त चों वी आदमी मिलदा नहीं
आदमी चों गुंम होए आदमी दी भाल कर । ...................(अणवगे अत्थरू)
* भुला के देश दी मिट्टी गुआ के आपणा विरसा
बणे होए कौम दे एथे मैं ठेकेदार देखे नें । .........................(आर दीआं ते पार दीआं)
इहनां तों बिनां कुझ कवितावां खास दिनां ते जां खास शखशीअतां ते वी लिखीआं गईआं हन जिहनां विचों लेखक दा मनुख्खता दे प्रेम वाला चिहरा झलकदा है।जिवें गुरू नानक नूं,वीअतनाम, गुरू तेग बहादर, देश भगती, होली,आदि कवितावां
* प्रकिरती चितरण:- इंझ जापदा ए कि लेखक नूं कुदरत नाल डाढा पिआर है। इसदीआं अणमुल्लीआं दातां जंगल, परबत, समुंदर, पंछी ,रुत्तां आदि सभ उसनूं खिच्च पाउंदीआं हन। किते इहनां दे सुहप्पण चो खुशी लभ्भदा है अते किते आपणी होर गल्ल करदा होइआ इहनां दे अलंकार वरतदा है । कुझ झलकां देखीए
* उप्पर नीले अंबरीं चंन खिड़े ते हस्से
वाअ पुरे दी रुमकदी नींद दिलां नूं खस्से। .......................(कसकां)
* असां जो कोल तेरे पल गुजारे याद आउंदे नें ।
शराबी रात मौसम चंन तारे याद आउंदे नें । ................(कसकां)
* घटावां कालीआं हरिआवलां परबत दी गोदी है
असीं हां नाळ है साडे मधुर-महिकार दा मौसम । ..................(किरनां दे बोल)
* निज्जी प्रभाव :- लेखक आपणा समाजिक जीवन जिऊंदा होइआ वी उस दे प्रभाव नूं आपणी कलम नूं सौंप दिंदा है। इसे तरां केसर सिंघ नीर नें वी आपणे निज दे अते आपणे नेड़ले संबंधां दे प्रभाव दा कावि मई जीकर आपणीआं पुसतकां विच कीता है। कुझ खास अजिहे रंग दीआं कवितावां हन --
चंडीगहड़ जेल्ह विचों लिखीआं ग़ज़लां ते कवितावां , बच्ची रूपदीप दे नां जेल्ह चों लिखिआ ख़त, राज दुलार तुर गिआ, छोटे वीर इकबाल अरपन दी याद नूं समरपित, , अवतार सिंघ कलेर दे नां, साथी गुरमीत सिंघ दी याद नूं समरपित, बाल गीत, मां मेरी ,इह सभ कवितावां विचों लेखक दा आपणे परिवार प्रती अते आपणे दोसतां साथीआं प्रती पिआर नजर आउंदा है जिस तों अछ्छे लेखक दा अछ्छा इनसान होण दा वी सबूत मिलदा है।
* संघरशी बिरती, चहड़दी कला अते सकारातमक तबदीली लई आसवंद :- लेखक नें आपणे निजी अते समाजिक जीवन विच वी संघरश कीता है। दुख्खां भुख्खां दे टाकरा करन लई उह संघरशशील बिरती दा मुदई वी है। इसे बिरती नें उसनूं जेल्ह यातरा वी करवाई है। उसदी कलम नें सदा हनेरिआं तों चानण दा सफ़र तैअ कीता है। उह प्रगतीवादी है अते समाज विच्च इक इनकलाब लई आसवंद वी है। सदा अग्गे वधदे रहिणा, हर औकड़ चो निखर के होर अगांह जाणा उसदे कदम अते उसदी कलम दोहां दी आदत बण चुक्की है। उसदी इह बिरती उसदी कावि कला विचों झलकदी वी है। उह किते किते जथेबंदक संघरश लई सलाह वी दिंदा है।
* जगा के दीप अणखी खून आपणे दे मैं थां थां ते
करांगा जिंदगी तों दूर जबरां दे गुबारां नूं। ..........................(कसकां)
* ओना पंछीआ तेरा आकाश खुल्ल्हे जिंना परां अंदर तेरे ताण लुकिऐ
ओना माण तूं हीरिआ ! माण सकदैं जिंना दिल अंदर तेरे माण लुकिऐ ।.......................(किरनां दे बोल)
* फिलासफी झलक :- कदे कदे कोई नवीं फिलासफी उसदे शेअरां विच नज़र आउंदी है
* ढेर चिर होइआ शमां ते भंबटां नूं आउंदिआं
शमां नूं हुण भंबटां वल आप आउणा चाहीदै ।................ ...................(कसकां )
* परवासी जीवन :-पंजाब छड्ड के लेखक कैनेडा आ वस्सिआ है ,पर उसदे दिल चों पंजाब प्रती मोह बिलकुल वी नहीं घटिआ। इत्थे बैठे दा दिल उत्थे दीआं खुशीआं गमीआं नाल धड़कदा रिहा है। उसदी पुसतक आर दीआं ते पार दीआं विच्च उसदे परवास नाल संबंध भाव प्रगटाए गए हन। जिहनां विच जित्थे उसदी देश प्रती खिच्च तां है ही, उत्थे कैनेडा दे जीवन दी झलक वी है अते इत्थे आ के इस वरगे हो के रहिण दी नसीहत वी ।
* हुण बिगाने देश नूं ही नीर आपणा जाण तूं
फिर बणेगी जिंदगी गुलज़ार एथे आ गए ।....................(आर दीआं ते पार दीआं)
* अनोखी ठंढ है एथे निराली बरफ है एथे
तदे ही पिआर वी एथों दे ठंडेठार देखे नें। ....................(आर दीआं ते पार दीआं)
* तड़पदा है दिल मेरा फिर देश नूं
बेघरा मैं हो गिआ घर वासते । ....................(आर दीआं ते पार दीआं)
* न घर इह आपणा जापे न एथों देश मुड़ होवे
रहे कोंहदा दिने रातीं इसे अहिसास दा मौसम । ....................(आर दीआं ते पार दीआं)
* आदमी ओही सुखावां जी सके
जो समें दे नाल बदले आप वी,
हर समें दे रंग अंदर रंग के
है सदा जिसने शिंगारी जिंदगी ।....................(आर दीआं ते पार दीआं)
* आपणी कलम प्रती चेतंनता ;- कवी सुचेत है कि उह इक्क शाइर है अते इक लेखक होण दे आपणे फरजां तों उह पूरा वाकफ़ वी है। उसदी कलम नें सदा किरतीआं मजलूमां दा साथ दित्ता है अते उह सरकारां अते सरमाएदारां दे विरोधी पख्ख विच रिहा है। उसदा विशवाश है कि इह दोवें मिल के किरतीआं दा शोशण करदे हन। अते उह जनता नूं लामबंद करन लई, आपणे हक्कां लई लड़ मरन दा होका दिंदा रहिंदा है।
* इह कलम असाडी दरदण है इह कलम असाडी महिरम है
कि नाल इसे दे जीवन दा दुख्ख दरद हंढाई बैठे हां। ........................(कसकां)
* मेरी ग़ज़ल विच ऐवें ही आइआ नहीं निखार
पिछ्छे इदहे तूं मेरिआं सालां दी घाल देख ।......................(गम नहीं)
* नीर ग़ज़ल तेरी वी किउं नां लोकां नूं खिच्च पाए
पा के रत्त अमल दी जद मैं दिन दिन होर निखारां। ..........(गम नहीं)
* बड़ा धनवान हैं तूं नीर भावे धन नहीं पल्ले
मिली है शैअ अमुल्ली देख तैनूं शाइरी वरगी ।...................(अणवगे अत्थरू)
* जिंदगी विच शाइरी दी दात तां है मिल गई
रब्ब जाणे ! होर की शैअ टोलदा फिरदा हां मैं । .............(किरनां दे बोल)!
बिनां शक्क केसर सिंघ नीर पंजाबी कावि जगत दे आकाश विच हमेशा लई इक्क तारे वांग चमकदा रहेगा। जित्थे उसदी लिखत दा सुहज नवें लेखकां नूं खिच्च पएगा, उत्थे जीवन जिऊण दे दस्से अगांहवधू तरीके नवें लेखकां दा मारग दरशन करदे रहिणगे। उसदी कलम नूं नमसकार है।
**************************************************************************************************

