उंनीवीं सदी दे अंत तक कैनेडा विच्च पंजाबी मूल दे लोकां दी आमद हो चुक्की सी। वीहवी सदी दे पहिले दहाके विच्च इह गिणती जदों सैंकड़िआं विच्च तबदील हो गई, तां उनहां विच्च सभ्भिआचारक भुख्ख वी उस्सलवट्टे लैण लग्गी। मई 1914 तक कामागाटामारू दे जहाज़ दे लग्गण तक उनहां दी पछाण, वख्खरा रंग रूप, पहिरावा ते जीवन ढंग नसलवादीआं नूं चुभण लग्ग पिआ सी। अजिहे हालात विच्च उनहां दा सभ्भिआचारक उदरेवां वी सिखरां ’ते सी। उह आपणे परिवारां नूं याद करदे, रोंदे अते हड्ड भंनवां कंम करदे। आपणे ढिड्ड फरोलण लई उह दो चार बंदे, कदी कदाईं कंमां, जां किराए वालीआं थांवां ’ते इकठ्ठे हो जांदे। उनहां विच्चों जे किसे नूं कोई गीत याद हुंदा, तां बस्स उह ही मनोरंजन अते भावनावां दे निकास दा साधन बण जांदा। उदों उह धरम तों उप्पर सन, हिंदू सिख्ख मुसलमान होण नालों, भारती होणा वधेरे महत्तवपूरन सी। फेर उनहां गंभीरता नाल किसे सांझी जगहा दी तलाश दा कारज आरंभिआ।
ग़दर लहिर दा प्रभाव कैनेडा तक वी पुज्ज गिआ सी। उह दरद विछोड़े ते यादां वाले गीतां दे नाल नाल इनकलाबी गीत कवितावां वी सुणदे सुणाउंदे रहिंदे। पहिलां उह इक्क दूजे दी रिहाइश ते दो चार इकठ्ठे हो लिआ करदे सन, फेर उनहां नें कोई सांझी जगहा बणाउण दी सोची, जित्थे धारमिक आसथा तों इलावा, समाजिक, सभ्भिआचारक मसलिआं ’ते वी गल्ल हो सके। ऐबसफोरड दे लक्कड़ मिल्ल कामिआं, पहाड़ दे पैरां विच्च इक्क टीन दी छत्त अते फट्टिआं दीआं कंधां वाला धारमिक सथान बणा लिआ। इह जगहा कामिआं लई इक्क बहु-पख्खी सहूलत बण गई। हिंदू मुसलम ते सिख्ख सभ मिल के बैठदे। इह धारमिक लोड़ां दी पूरती तों इलावा मुढला कमिऊनटी सैंटर वी बणिआ।
जदों कोई थां नहीं सी बणिआ, तां कामे हड्ड भन्नवीं मिहनत तों बाअद, वैनकूवर दी फरेज़र सटरीट ’ते, 41 ऐवीनिऊ दे जंगल नाल लग्गदे खुल्ल्हे घाह दे मैदान ’ते बैठ के दुख्ख सुख करदे। कदी उह धूणी ला के बैठ जांदे ते कदी तारिआं दी छां विच्च ही कोई गीत कविता सुण-सुणा लैंदे। लंबर मिल्लां विच्च आ रहे मसलिआं दा हल्ल ढूंडदे, नसलवाद दा मुकाबला करन दीआं सकीमां लाउंदे। मित्तरां पिआरिआं ते परिवार दी जुदाई विच्च झरीटे होए अख्खरां दी सांझ पाउंदे। इनहां विच्च वधेरे लोक अनपहड़ जां अध्धपहड़ हुंदे। टप्पे बोलीआं दे नाल नाल उह अंगरेज़ी बोलणी वी सिख्खदे। मुढले पड़ाअ ’ते इह ही साहित सभावां दे उसरन दा मुढ्ढ बझ्झण वरगी गल्ल सी।
जिउं जिउं पंजाबीआं दी गिणती वधदी गई तां ऐबसफोरड तों बाअद वैनकूवर, विकटोरीआ ते होर शहिरां विच्च वी गुरदवारे उसरन लग्गे। दिन तिउहार मनाउण समें, इत्थे धारमिक रंगण वाले गीतां कवितावां तों इलावा, देश भगती अते आज़ादी दे गीत वी गाए जांदे। कीरतन, कवीशरी दे नाल कमिऊनिटी मसले, परिवारक मुशकलां, मसलिआं दे हल्ल तों इलावा निक्के मोटे कवी दरबार वी होण लग्गे। इसे बहाने मेला-गेला वी हो जांदा।
फेर इक्क समां आइआ जदों इनहां कामिआं नें धारमिक वलगण विच्चों बाहर निक्कल के सरगरमीआं आरंभण दे यतन कीते। कोई भारत तों आई फिलम नूं कोई वीडीओ पलेअर जां सिनमा किराए ’ते लै के जां किसे होर खुल्ल्ही जगा पैसे लै के दिखाइआ जाण लग्गा। हौली हौली भारत तों कलाकार, थीएटर आरटिसट मंगवा के उनहां दे शोअ करवाए जाण लग्गे। इसदे दा नाल ही वैनकूवर सत्थ, कला मंदर, समानता, इंडीआ महिला ऐसोसीएशन, इंडीआ मिऊज़िक सुसाइटी, भारती नाट केंदर अते लोक कला केंदर वैनकूवर, वरगीआं संसथावां बण गईआं, जिनहां नें सरगरमीआं होर वी बहुत वधा दित्तीआं।
इंडीआ कलब्ब हर साल उरदू ग़ज़लां ते संगीत दे प्रोगराम करवाउण लग्गिआ। कला मंदर वल्लों वी पाकिसतानी ते भारती प्रोगराम करवाए जाण लग्गे। भारती कमिऊनिटी इनहां संसथावां दी मैंबर बणन लग्गी। वैनकूवर सत्थ वल्लों कई नाटकां दा मंचन करवाइआ गिआ। समानता अते इंडीआ महिला ऐसोसीएशन वल्लों औरतां दे मसले उठाए जाण लग्गे। इसदे नाल ही इनहां बहिसां अते विचारां दे अदान प्रदान लई इक्कड़ दुक्कड़ अखबारां रसाले ते रेडीओ प्रोगराम वी होंद विच्च आउण लग्ग पए।
सन 1972 विच्च कई सारीआं भंगड़ा संसथावां ते सभ्भिआचारक गरुप्प होंद विच्च आउण नाल, साहितक माहौल लई वी ज़मीन तिआर हो चुक्की सी। भारत तों जां पंजाब तों बहुत सारे नामवर लेखक, जो उत्थे साहित सभावां विच्च कंम करदे रहे सन, उह वी कैनेडा पहुंच चुक्के सन। इह लेखक जो ज़िआदातर ब्रिटिश कुलंबीआ सूबे विच्च आण वसे, (खास करके वैनकूवर एरीए विच्च) उह वी इकठ्ठे होण लग्गे। कोई साहितक संसथा बणाउण दी लोड़ महिसूस करदिआं होइआं, इस सबंधी विचार वटांदरे होण लग्गे। इह इनहां मीटिंगां दा सिट्टा ही सी कि 6 जनवरी 1973 नूं पंजाबी लिटरेरी ऐसोसीएशन वैनकूवर दा जनम होइआ। इस संसथा दी जो पहिली कंम चलाऊ कमेटी चुणी गई, उसदे प्रधान गुरचरन रामपुरी ते सकत्तर सुरिंदर धंजल सन। 27 जुलाई 1973 तक, इसदे जो वी मैंबर बणे उनहां विच्चों बाकाइदा कारजकारनी दी चोण होई।
इसे संसथा नें सभ तों पहिली वार कैनेडा वसे कवीआं दा कावि-संग्रहि छापण दा फैसला सन 1976 विच्च कीता ते सन 1980 विच्च ’कैनेडा दी पंजाबी कविता’ नां दी 132 सफिआं दी किताब प्रकाशत कीती। इस पुसतक विच्च 27 कवीआं दीआं कवितावां सन। इस तों बाअद भंगड़ा संसथावां दे सहियोग नाल बोलीआं दे रूप विच्च महिंदर सूमल दी किताब ‘खट्ट के लिआंदा टल्ल’ 1985 विच्च छपण नाल साहितक माहौल होर गूहड़ा हो गिआ। पंजाब दे संताप नें अते अप्रेशन नीला तारा नें, लेखकां दी विचारधारा नूं दो धड़िआं विच्च वंड दित्ता, जिस नाल साहितक माहौल नूं ढाह लग्गी। संसथावां विच्च विरोध वधण लग्गे ते बागी होए लेखक नवीआं संसथावां बणाउण लग्गे।
इह संसथावां कवी दरबार ते समागम करवाउण लग्गीआं। इह समागम दूर दुराडे शहिरां विच्च वी होण लग्गे। इह उह समां सी जदों वैनकूवर तों इलावा, गरेटर टोरांटो एरीआ वी पंजाबी लोकां अते साहितकारां दा गहड़ बणन लग्गिआ। कैलगरी, ऐडमिंटन, विनीपैग्ग, औटवा वरगे शहिरां विच्च वी लेखकां दे जुड़न वाले इकठ्ठ, संसथावां विच्च तबदील होण लग्गे।
इह संसथावां पंजाब तों नामवर लेखकां ते कलाकारां नूं कैनेडा मंगवाउंदीआं। समागमां जां नाटकां दे मंचन समें लोक जुड़दे। पंजाबीअत दी नवेकली पछाण बणन लग्गी। साल 1974 विच्च तिंन कवीआं गुरचरन रामपुरी, अजमेर रोडे ते साधू बिंनिंग दीआं कवितावां ते आलोचना भरपूर ते पड़चोलीआ नज़रीए वाला, सपलीमैंट छापिआ गिआ। इसे प्रकार वतनों दूर आरट ऐंड फाऊंडेशन वल्लों साल 1974 विच्च खेडे नाटक ‘रत्ता सालू’ नाल सथानिक पंजाबी रंगमंच दी वी नींह रख्ख दित्ती गई। हौली हौली इह असर दूसरे शहिरां ’ते वी पैण लग्गिआ।
जिवें मैं पहिलां दस्सिआ है कि संसथावां विच्च तणाउ पैदा होण कारन, फुट्ट वी पैंदी रही। इस प्रकार 1982 तों बाअद जो खड़ोत पैदा हो गई सी, उस नूं तोड़न लई 3 जून 1984 नूं मोबरली कमिऊनटी हाल विच्च कोई 20 दे करीब लेखक जुड़े अते फैसला कीता कि कोई साहितक जथेबंदी मुड़ सुरजीत कीती जावे। इस नवीं संसथा दा नां ‘पंजाबी लेखक मंच वैनकूवर’ रख्खिआ गिआ। इस संसथा दीआं महीने दे हर तीजे सनिच्चरवार बाकाइदगी नाल मीटिंगां होण लग्गीआं। इह संसथा पंजाबी लिटरेरी ऐसोसीएशन वैनकूवर दा ही नवां रूप सी। इस संसथा नें यूनीवरसिटी आफ ब्रिटिश कुलंबीआ नाल संपरक बणा के दूजीआं भाशावां दे लेखकां नाल अदान प्रदान शुरू कीता।
साल 1983 विच्च साऊथ एशीआ लिटरेरी कानफरंस टोरांटो करवाए जाण नाल, वैनकूवर तों बाअद टोरांटो विच्च वी साहितक माहौल बणन लग्गा। बेसमैंटां विच्च होण वालीआं मीटिंगां, निक्के निक्के गरुप्प आपो आपणे तरीके नाल कंम वी करदे रहे। टोरांटो तों वी हफतावारी अखबार निक्कलणे शुरू होए। ‘तिकोन’ नां दी पुसतक छपी जिस विच्च इकबाल रामूवालीआ, सुखिंदर ते सुरिंदर धंजल दीआं कवितावां छपीआं। नवतेज भारती आपणी ‘थरड आई पबलीकेशन’ चलाउण लग्गे। ते हौली हौली किसे पुखता संसथा लई ज़मीन तिआर होण लग्गी।
3 जुलाई 1978 नूं वैनकूवर हवाई अड्डे ’ते इक्क होर संसथा नें जनम लै लिआ, जिसदा नां सी ’इंटरनैशनल ऐसोसीएशन आफ पंजाबी आथरज़ ऐंड आरटिसट’ (इआपा) जिसदे प्रधान रविंदर रवी बणे ते सकत्तर डा. गुरूमेल नूं बणाइआ गिआ। इस संसथा नें विशव पंजाबी साहित दे नां हेठ इक्क वड्ड-आकारी पुसतक, सन 1981 विच्च प्रकाशत कीती अते अंतरराशटरी साहित शिरोमणी पुरसकार दी शुरूआत कीती, जिसदी राशी पंज सौ डालर सी। इह पुरसकार बहुत सारे नामवर लेखकां दे हिस्से आइआ।
साल 1980 विच्च इक्को होर संसथा होंद विच्च आ गई जिसदा नां सी इंटरनैशनल पंजाबी लिटरेरी ट्रसट (कैनेडा) इसदे प्रधान वी गुरचरन रापुरी बणे ते दुनीआं भर तों इसदे अहुदेदार लए गए। इस संसथा वल्लों साहित शरोमणी ‘मनजीत यादगारी पुरसकार’ दी शुरूआत कीती गई। मनजीत, दरशन गिल्ल दी सवरगवासी जीवन साथण सी, जिसदी याद विच्च 500 डालर दा पुसरसकार दित्ता जांदा रिहा ते सनमानित लेखक बारे इक्क किताब वी छापी जांदी रही।
वैनकूवर वांग टोरांटो वी साहित सभावां बणन लई ज़मीन तिआर हो गई। टोरांटो तों इलावा ऐडमिंटन, कैलगरी, विनीपैग्ग, प्रिंस रूपरट, कुनैल अते मिशन विच्च वी साहित सरगरमीआं होण लग्गीआं। कुझ जथेबंदीआं दे नां इस प्रकार हन, साहित विचार मंच वैनकूवर, रंग-तरंग पंजाबी साहित सभा सुकआमिश बी सी, गरैंड प्रेरी कला मंच, अलबरटा पंजाबी लिटरेरी ऐसोशीएशन ऐडमिंटन, लोक सभ्भिआचारक मंच कैलगरी, पंजाबी लिटरेरेरी ऐंड कलचरल ऐसोसीएशन विनीपैग्ग अते कलमां दा काफला टोरांटो। इनहां संसथावां नें कैनेडीअन पंजाबी साहित दी इक्क वख्खरी पछाण सिरजी, इंगलैंड तों बाअद परवासी पंजाबी साहित दा मूंह मुहांदरा बणाइआ।
मैं मई 1990 विच्च कैनेडा दे शहिर बरैंपटन आ वसिआ। उदों इत्थे साहितक सोका सी। मैं पंजाब दीआं साहित सभावां विच्च बहुत सरगरमी नाल कंम करदा आइआ सी। मेरी कहाणीआं दी पहिली किताब छप चुक्की सी। मैनूं सारे अखबार रसाले तां छापदे ही सन, इक्क आलोचक ते परचा लेखक वजों वी मेरी पछाण बण चुक्की सी। मेरे लई इह साहितक सोका बहुत मारू साबत हो रिहा सी। ते मैं जिवें मुरझा रिहा सी।
मैं लेखकां नूं लभ्भण दे बहुत यतन कीते। इत्थे वी धड़ेबंदीआं दा पता लग्गिआ। जदों मैं आइआ तां कोई इक्क धड़ा विशव पंजाबी कानफरंस करवा रिहा सी। मैं जाणकारी लैण लई इक्क नामवर रेडीओ होसट नूं फोन कीता। पर उस दा धड़ा होर होण कारन उस नें मैनूं कानफरंस दी कोई जाणकारी नां दित्ती ते किहा इत्थे वीह कानफरंसां हुंदीआं नें, मैनूं नी पता। फेर इक्क वीडीओ सटोर तों मैनूं संवाद नां दा परचा मिलिआ ते मेरा पहिला संपरक सुखिंदर नाल होइआ। सुखिंदर नें मैनूं शहीद भगत सिंघ ते पाश दी याद विच्च करवाए जाण वाले समागम दा सद्दा भेजिआ। मैं आपणी कविता पहड़ी ते उत्थे ही बलतेज पंनू, मैनूं पहिली वार मिलिआ।
इक्क दिन मैं इकबाल माहल दे पंजाब दरशन प्रोगराम दे शाइर उंकारप्रीत नूं ग़ज़ल पहड़दिआं सुणिआ। ग़ज़ल मैनूं चंगी लग्गी। उंकारप्रीत दा संपरक नंबर वी टैलीवीयन ’ते आ रिहा सी। मैं उस नूं फोन कीता ते आपणे मन दी इछ्छा दस्सी। उंकारप्रीत वी इहो सुपना उणदा सी कि कोई संसथा बणे।
सुखिंदर नें इक्क होर प्रगराम करवाइआ जिसदी प्रधानगी करन सुरिंदर धंजल बी सी तों आइआ। इस समागम ते मैनूं उंकारप्रीत ते जरनैल सिंघ पहिली वार मिले। इत्थे ही असीं साहित सभा बणाउण दी गल्ल तोरी। इस सबंधी पहिली मीटिंग उंकारप्रीत दे घर होई, जिस विच्च सुरजीत फलोरा वी शामल होइआ। फेर साहित सभा बणाउण दी प्रकिरिआ आरंभ हो गई ते बाकी सारीआं मीटिंगां मेरे मालटन वाले घर होईआं। संसथा दी सारी रूप रेखा तिआर हो गई। जरनैल सिंघ कहाणीकार दा सुझाइआ नां ‘पंजाबी कलमां दा काफला’ मनज़ूर कर लिआ गिआ।
इस संसथा दी मुढलीआं मीटिंगां मेरी पतनी रशपिंदर वल्लों मालटन कमिऊनटी सैंटर विच्च आपणे नां ’ते बुक्क करवाईआं गईआं। फरवरी 1993 विच्च इक्क पबलिक मीटिंग विच्च सभा दा नां प्रवान करके, जो चोण कीती गई, उस अनुसार जरनैल सिंघ प्रधान, मेजर मांगट मीत प्रधान, उंकारप्रीत जनरल सकत्तर, बलतेज पंनू सकत्तर ते सुरजीत फलोरा वित्त सकत्तर चुणे गए। इस संसथा नें लगातार मासिक मीटिंगां करनीआं जारी रख्खीआं ते संविधान वी लिखिआ गिआ। 1993 विच्च संसथा दा पहिला समागम गोशटी दे रूप विच्च, मेजर मांगट दी किताब ‘कूंजां दी मौत’ ते होइआ। दूसरी मीटिंग विच्च कुलविंदर खहिरा, बलबीर संघेड़ा, अमरजीत साथी, बलराज चीमा, इकबाल रामूवालीआ, किरपाल सिंघ पंनू, सुरजण जीरवी ते इकबाल माहल वी जुड़ गए। इसदे कुआरडीनेटर बदलदे रहे, जिनहां दी लिसट लंबी है। ते इह इक्क अजिही संसथा है जो पिछले 27 सालां तों लगातार सरगरम है।
पंजाबी कलमां दा काफला दी मीटिंग विच्च कहाणीआं ’ते बहिस नूं खुल्ल्हा समां नहीं सी मिलदा। कहाणीकारां नें इह फैसला कीता कि इक्क होर संसथा बणा लई जावे, जो त्रैमासिक मीटिंगां करके सिरफ कहाणीआं ’ते ही विचार चरचा करे। इह संसथा काफले दा हिस्सा वी सी ते वख्खरी वी, जिस विच्च सिरफ कहाणीकार ही शामिल हो सकदे सन।
त्रैमासिक मीटिंगां लेखकां दे घरां विच्च हुंदीआं, जो पंज छे घंटे चल्लदीआं। चार तों लै के छे कहाणीआं ’ते निठ्ठ के विचार हुंदी। फेर इस संसथा दा नाम ’कहाणी विचार मंच टोरांटो’ रख्खिआ गिआ। इह संसथा वी पिछले ढाई दहाकिआं तों लगातार कंम करदी आ रही है। काफले वल्लों सथानक लेखिकां दीआं रचनावां दा संग्रहि ‘पिप्पल तों मेपल तक्क’ छपवाइआ गिआ। इक्क विशव पध्धर दी कानफरंस 1998 विच्च करवाई गई, जिस विच्च भारत, इंगलैंड, पाकिसतान अते अमरीका तों काफी लेखक शामल होए। इनहां संसथावां नाल सबंधत लेखकां दीआं किताबां लगातार प्रकाशत हो रहीआं हन।
सन 1999 तों बाअद कैनेडा विच्च पंजाबीआं दी आमद वड्डे पध्धर ’ते होई। मालटन तों बाअद बरैंपटन वी पंजाबीआं दा गहड़ बण गिआ। इनहां पंजाबीआं विच्च, लेखक वी वड्डी पध्धर ’ते कैनेडा आए। पहड़न आए विदिआरथीआं दे मापे जो लेखक वी सन, सुपर वीज़ा लै के लंबे समें लई आउण लग्गे। अजिहे कारनां करके लेखकां दा इक्क सभा विच्च समाउणा मुशकल हो गिआ। कई नवीआं सभावां दा जनम होण लग्गिआ। कुझ लेखकां दा घुमंड, कबज़ा रख्खण दी प्रविरती, ते मैं नां मानूं वाली प्रविरती कारन, वी दुर परे, दुर परे वाले हालात वी बणन लग्गे, जिस कारन बहुत सारे लेखक चुप्प करके घरां विच्च बैठ गए। ते कई होर सभावां दा जनम हो गिआ।
साल 2001 विच्च ‘कला केंदर टोरांटो’ नां दी संसथा होंद विच्च आई। इस नें पंजाब घराणे नाल सबंधत, उसताद लछमण सिंघ सीन दा, कलासीकल संगीत सबंधी ज़बरदसत प्रोगराम करवाके शुरूआत कीती। इस संसथा वल्लों बहुत सारीआं साहितक गोशटीआं, किताबां दा लोक अरपण अते कवी दरबार करवाए गए। ‘कैनेडीअन पंजाबी साहित सभा’ नां दी संसथा पिछले दसां बारहां सालां तों लगातार मासिक इकत्तरतावां ते गोशटीआं करवा रही है। इसे प्रकार अजीत हफतावारी अखबार वल्लों ’कलम’ नां दी संसथा वी पिछले पंदरां सालां तों सरगरम है। इह संसथा वी मासिक मिलणीआं दे नाल नाल गोशटीआं, कवी दरबारां ते कानफरंसां दे आयोजन करदी रहिंदी है। गुरदिआल कंवल दी सिपसा वी सरगरम रही।
1990 तों 2010 तक ईसट इंडीअन वरकरज़ वरगी कोई वड्डी संसथा नां बण सकी, जो सारी कमिऊनटी अते वख्खो वख्खरीआं कलावां नूं आपणे विच्च समो सकदी। इह संसथा नाटक, कविता, भाशन गीत संगीत ते कमिऊनि गगटी नूं दरपेश मसलिआं लई इक्क वधीआ मंच प्रदान करदी रही है। इह दो दहाके शहीद भगत सिंघ दे शहीदी दिवस ’ते शानदार समागम करवाउंदी रही।
सरगरम संसथावां विच्च ‘पंजाबी आरटस ऐसोसीएशन उनटारीओ’ नाटकां दे खेतर विच्च पिछले वीह साल तों सरगरम है, जो हर वरहे सथानिक मसलिआं ’ते वधीआं नाटक करवाउंदी है। जसपाल ढिल्लों दी संसथा ‘उनटारीआ पंजाबी थीएटर ऐंड आरट’ वल्लों वी सथानिक लेखकां दे लिखे नाटक ते गीतां नूं बाखूबी पेश कीता जांदा रिहा। किरपाल कमल दी कैनेडीअन पंजाबी रंगमंच वी लंबा समां सरगरम रही है। इसे प्रकार होर कई संसथावां बणीआं ते कुझ साल कंम करके अलोप हो गईआं।
अज्ज कल्ल्ह जो मौजूदा सथिती है, बहुत सारीआं संसथावां इकल्ले बरैंपटन शहिर विच्च ही खुंभां वांग उग्गीआं नज़र आउंदीआं हन। मिसीसागा, टोरांटो, मारखम, हमिलटन, गुआलफ, किचनर, लंडन, ओकविल्ल, औरिंजविल्ल अते मिलटन दे लेखक आपणे शहिरां विच्च सथानक संसथा नां होण कारन, बरैंपटन वालीआं संसथावां दा ही हिस्सा बणदे रहिंदे हन। अजे किसे अजिही संसथा बणन दी उडीक है, जो समुच्चे लेखक भाईचारे नूं लिखतां ’ते अधारित, धड़ेबंदी तों उप्पर उठ्ठ के कलावे विच्च लै सके अते कैनेडीअन पंजाबी साहित बारे ते इसदी पछाण बारे कोई पुखता कंम कर सके।
महां टोरांटो इलाके विच्च कुझ संसथावां अजिहीआं वी हन, जो साल छे महीने बाअद कोई नां कोई समागम जां सनमान समारोह रचाउंदीआं रहिंदीआं हन। अजिही ही इक्क संसथा ‘असीस मंच’ परमजीत दिओुल वल्लों चलाई जांदी है। कवित्तरी सुरजीत कौर दी ‘दिशा’ वी सलाना समागम जां कोई कानफरंस करवाउंदी रहिंदी है। इसे प्रकार कहाणीकारा गुरमीत पनाग दी लिटरेरी रिफलैकशन है। सुखिंदर दी संवाद है। अजाइब चठ्ठा दी फरैंडज़ कलब्ब है। ते होर वी बहुत सारीआं होणगीआं जिनहां दा नां मेरे तों विस्सर गिआ होवे जां याद नां रिहा होवे। इह सभ संसथावां वरहे छिमाही साहित जां संगीत दे प्रोगराम करवाके माहौल विच्च रंग भरदीआं हन। कई मौके ’ते ही बणीआं संसथावां वी होणगीआं जो उघ्घड़वें रूप विच्च नां सही प्रंतू गाहे बगाहे किसे खास बंदे दी जां किताब दी आमद ’ते ही हाज़री लगवाउंदीआं नें।
अंत ते मैं इह ही कहिणा चाहांगा कि संसथा सिरफ कबज़ा रख्खण, अड़ी पुगाउण, किसे नूं उच्चा नीवां दिखाउण जां वडिआउण लई नहीं हुंदीआं, संसथा दा कंम समुच्चे रूप विच्च लेखकां नूं रचनावां दे अधारित जोड़ना ते उनहां तों वधीआं साहित लिखवाउणा हुंदा है। धड़े नूं मुख्ख रख्ख के कीती आलोचना जां लिखे परचे संसथा दे सिर सुआह पाउण वरगा कंम ही करदे हन। कोई वी संसथा अजे अजिही नहीं जो कैनेडा विच्च रचे पंजाबी साहित दा मुलांकण करदी, इत्थे नवीआं जंमीआं कलमां नूं नाल जोड़दी ते उनहां तों लिखवाउंदी। असीं तां चंगे भले लिखण वालिआं नूं वी भजा के खुश हुंदे हां।
संसथावां भावें घट्ट होण पर कंम वधीआ होवे। सानूं इस मुलक विच्च आइआं नूं सवा सौ वरहे होण वाले नें, पर साडीआं संसथावां दा कंम ते खोज अजे दस वरहिआं जिंना वी नहीं। नां ही असीं कैनेडा वसे पंजाबीआं दा ते साहित दा इतिहास लिखवा सके हां, ते नां ही लिखीआं वधीआ पुसतकां दे अनुवाद करवा सके हां। साडा तां कोई मिआरी साहितक परचा वी नहीं है। मुख्खधारा दे लेखकां नाल साडीआं संसथावां दा अजे कोई सबंध नहीं ते नां ही कैनेडीअन विशिआं ’ते पुखता पकड़ है। साडीआं मीटिंगां सधारन किसम दे मेले-गेले ही हो निब्बड़ीदीआं नें।
**
ठिब्बीमारां दे इतिहास नहीं लिखे जांदे ते नां ही विरोधीआं दीआं वधीआ रचनावां नूं रोलिआ जा सकदा है। समां बड़ा बलवान है, जो सारा कुझ आपणी बुक्कल विच्च समेट लवेगा। असीं चंगे माड़े जो वी होवांगे, समें दी बुक्कल विच्चों लभ्भ लए जावांगे। अगलीआं पुशतां, कदे साडा वी इतिहास लिखणगीआं कि साडे पुरखे साडे लई की छड्ड के गए नें? इनहां सारीआं गल्लां ’ते प्रशनां ’ते सानूं धिआन देणा पवेगा। विशव-कानफरंसां वी सिरफ नावां लई जां बल्ले बल्ले लई ही नहीं होणीआं चाहीदीआं। इनहां विच्च सथानक लेखक, कैनेडीअन साहित, बदलदा सभ्भिआचार बगैरा सभ कुझ ही गाइब हुंदा है। परचा लिखण वाले ते परचे बहाने कैनेडा दी गेड़ी लाउण वालिआं दीआं भीड़ां, संसथावां नूं बदनाम करदीआं हन।
मैं इह वी नहीं कहिंदा कि संसथावां दा कोई योगदान जां वधीआ कंम नहीं। पर इह आटे विच्च लूण बराबर है। साडे दोगले किरदार वधीआ कारगुज़ारी लई रुकावटां बणदे नें। साडी हउमैं, कबाइली सोच, हंकार, जगीरू कबज़ा ते नफरतां, साड़े साडे राहां विच्च रुकावट हन। सानूं कैनेडा पध्धर ’ते बणीआं संसथावां नूं किसे केंदरी धुरे नाल जोड़न दी ज़रूरत है तां कि बहु-भाशाई इस मुलक विच्च सारे लेखकां नूं लैंडिंग राईट, आरट कौंसल वल्लों मिलदी सहाइता, लाइब्रेरीआं विच्च रख्खिआ गिआ सथानिक साहित ते लेखकां दी प्रतीनिध्धता लई बणदे हक्क मिल सकण। लेखकां दी मीडीआ नाल गूहड़ी सांझ बणे। पबलीकेशन दे मसले हल्ल होण ते पंजाबी साहित नूं सकूलां, कालजां यूनीवरसिटीआं तक पहुंचाइआ जा सके। इह सभ कुझ तां ही हो सकदा है जे साडीआं संसथावां दाइरिआं दी वलगण विच्चों निक्कल के मज़बूत होणगीआं। तां ही कैनेडीअन पंजाबी साहित मुख्ख धारा दा हिस्सा बणेगा ते आउण वालीआं नसलां इस ’ते माण कर सकणगीआं। अजिहा शकतीशाली संसथावां करके ही संभव हो सकदा है, जो अजोके समें दी अहिम लोड़ हन।

