गलोबल ताकतां, जलवायू तबदीली अते तीजे विशव युध्ध दे साए हेठ
डिजिटल अते गलोबल युग विच्च दुनीआ दे नकशे सिरफ सरहद्दां नाल नहीं, सगों ताकत, सरोतां अते रणनीतिक महत्तता नाल बणदे हन। अजोके संसार विच्च जित्थे लगभग 195 देश वख्ख-वख्ख रीती-रिवाज़ां, भाशावां अते सभ्भिआचारां नाल आपणी पछाण बणाई बैठे हन, उत्थे कुझ इलाके अजिहे वी हन जो आपणे छोटे जिहे आकार जां घट्ट अबादी दे बावजूद विशव राजनीती दे केंदर विच्च आ खहड़दे हन। गरीनलैंड अजिहा ही इक्क नाम है - धरती दा सभ तों वड्डा टापू, पर आपणे भविख्ख बारे अजे वी असपशट।
गरीनलैंड: भूगोल तों राजनीती तक
गरीनलैंड उत्तरी अमरीका महांदीप विच्च सथित है पर इतिहासक, राजनीतिक अते प्रशासकी तौर ’ते इह यूरप, ख़ास करके डैनमारक नाल जुड़िआ होइआ है। लगभग 85 फीसदी खेतर साल भर बरफ नाल ढकिआ रहिंदा है। इत्थे दी अबादी करीब 56 तों 57 हज़ार दे विचकार है, जो मुख्ख तौर ’ते इनूइट मूल दे लोक हन। गरीनलैंडिक, डैनिश अते अंगरेज़ी इत्थों दीआं प्रमुख्ख भाशावां हन।
2009 विच्च गरीनलैंड नूं डैनमारक दे अधीन सवैशासन मिलिआ, जिस नाल इस नूं अंदरूनी मामलिआं विच्च काफ़ी हद्द तक खुदमुख़तिआरी प्रापत होई। पर विदेश नीती, रख्खिआ अते मुख्ख आरथिक सहाइता अजे वी डैनमारक दे हत्थां विच्च है। इही अधूरी खुदमुख़तिआरी अज्ज गरीनलैंड लई सभ तों वड्डी चुणौती बणी होई है।
कुदरती सरोत: वरदान जां अभिशाप?
गरीनलैंड दी धरती हेठां सोना, चांदी, पलैटीनम, लिथीअम, टाईटेनीअम, यूरेनीअम अते रेअर अरथ ऐलीमैंटस वरगे महिंगे खणिज भरपूर मातरा विच्च मौजूद हन। इस तों इलावा तेल अते गैस दे भंडार होण दी संभावना वी लंबे समें तों चरचा दा विशा रही है, हालांकि अजे तक वड्डी पध्धरी खोज नहीं होई।
इही सरोत गरीनलैंड नूं विशव ताकतां दी नज़र विच्च कीमती बणाउंदे हन। अमरीका, रूस अते चीन - तिंने ही देश गरीनलैंड नूं आपणी भविख्खी रणनीती दा अहिम हिस्सा मंनदे हन। आरकटिक खेतर विच्च बरफ दे पिघलण नाल नवें समुंदरी रसते खुल्ल्ह रहे हन, जो वपार अते फौजी द्रिशटी नाल बहुत महत्तवपूरन हन।
अमरीका अते गरीनलैंड: खरीद तों धमकी तक
गरीनलैंड 2019 विच्च वी विशव ख़बरां विच्च आइआ सी जदों अमरीकी राशटरपती डौनालड टरंप नें इसनूं ‘खरीदण’ दी इछ्छा जताई सी। उस समें इस बिआन नूं कई लोकां नें मज़ाक समझिआ पर 2025-2026 विच्च इह मामला मुड़ गंभीर रूप धार गिआ। टरंप नें खुल्ल्हे तौर ’ते किहा कि अमरीका दी राशटरी सुरख्खिआ लई गरीनलैंड बहुत ज़रूरी है अते जे अमरीका नें कदम नां चुक्किआ तां चीन जां रूस इस ’ते प्रभाव काइम कर सकदे हन।
इस बिआन तों बाअद गरीनलैंड अते डैनमारक विच्च वड्डे विरोध प्रदरशन होए। गरीनलैंड दे प्रधान मंतरी जैनज़-फ्रैडरिक नाइलसन नें साफ किहा कि “गरीनलैंड कोई जाइदाद नहीं जो वेची जा सके।” डैनमारक दी प्रधान मंतरी मेटे फ्रैडरिकसन नें वी अमरीका नूं चितावणी दित्ती कि किसे वी किसम दी ज़बरदसती बरदाशत नहीं कीती जावेगी।
नाटो, यूरप अते संभावित टकराअ
गरीनलैंड दा मसला सिरफ डैनमारक अते अमरीका तक सीमित नहीं, इह पूरे नाटो गठजोड़ दी भरोसेयोगता ’ते सवाल खहड़ा करदा है। जेकर अमरीका, जो नाटो दा सभ तों ताकतवर मैंबर है, डैनमारक दे हिस्से गरीनलैंड ’ते ज़बरदसती कदम रख्खदा है तां नाटो दा मुख्ख आरटीकल 5, जिस अनुसार इक्क मैंबर ’ते हमला सारे मैंबरां ’ते हमला मंनिआ जांदा है, अरथहीन हो जावेगा।
फरांस, जरमनी अते इटली वरगे यूरपी देश डैनमारक दे हक्क विच्च खहड़े हो चुक्के हन। यूरपी यूनीअन नें वी सपशट कीता है कि गरीनलैंड दे भविख्ख बारे फैसला उत्थों दे लोकां दी मरज़ी नाल ही हो सकदा है। यूरप विच्च अमरीकी फौजी अड्डिआं बारे वी खुल्ल्ही चरचा शुरू हो चुक्की है, जो नाटो दे भविख्ख लई चिंताजनक संकेत हन।
जलवायू तबदीली: सभ तों वड्डा पर अणदेखिआ ख़तरा
राजनीती अते ताकत दी खेड तों इलावा, गरीनलैंड इक्क होर भिआनक संकट दा साहमणा कर रिहा है, जलवायू तबदीली। इत्थे दीआं बरफ़ीली चादरां बेहद्द तेज़ी नाल पिघल रहीआं हन। विगिआनक अधिऐनां अनुसार गरीनलैंड दी बरफ दे पिघलण नाल विशव समुंदरी पध्धर विच्च ख़तरनाक वाधा हो सकदा है, जिसदा प्रभाव दूर-दूर दे समुंदरी इलाकिआं तक पवेगा।
परमाफ्रौसट दे ख़तम होण नाल इमारतां, सड़कां अते सथानक बुनिआदी ढांचा ख़तरे विच्च पै रिहा है। जंगली जीवां, ख़ास करके पोलर भालूआं अते सीलां दी गिणती घट रही है। इह सिरफ गरीनलैंड दी समस्सिआ नहीं, सगों पूरी धरती लई चितावणी है।
आरथिक अते समाजिक हकीकतां
गरीनलैंड दी अरथविवसथा मुख्ख तौर ’ते मछ्छीआं फड़न अते सैलानी उदयोग ’ते निरभर है। जलवायू तबदीली नाल मछ्छीआं दे रूट बदल रहे हन, जिस नाल सथानक लोकां दी रोज़ी-रोटी प्रभावित हो रही है। खणिज सरोतां दी खोज इक्क पासे आरथिक विकास दा मौका है, पर दूजे पासे वातावरणी नुकसान अते विदेशी दख़ल दा ख़तरा वी लिआउंदी है।
समाजिक तौर ’ते गरीनलैंड गंभीर समस्सिआवां नाल जूझ रिहा है। उच्च सुआसाईड दरां, नशिआं दी समस्सिआ अते सिहत सहूलतां दी घाट। इह सभ दरसाउंदा है कि सिरफ भू-राजनीतिक महत्तता ही नहीं, सगों मनुख्खी विकास वी गरीनलैंड लई वड्डा मुद्दा है।
तीजे विशव युध्ध दी छां हेठ
जदों दुनीआ दे होर हिस्सिआं विच्च रूस-यूकरेन जंग, मिडल ईसट दा संघरश, ताईवान ’ते चीन दा दबाअ अते कोरीआई प्राइदीप विच्च तणाअ वध रिहा है, तद गरीनलैंड दा मसला इक्क होर चिंगारी साबत हो सकदा है। जे विशव ताकतां नें सबर अते कूटनीती दी थां जबर दी राह अपणाइआ तां इह सिरफ इक्क टापू दी लड़ाई नहीं रहेगी।
मुक्कदी गल्ल: गरीनलैंड दी आवाज़ कौण सुणेगा?
गरीनलैंड अज्ज आपणी होंद लई जूझ रिहा है। इक्क पासे विशव ताकतां दा लालच, दूजे पासे जलवायू तबदीली दी तबाही अते अंदरूनी समाजिक चुणौतीआं। सवाल इह नहीं कि गरीनलैंड किसदे कबज़े विच्च होवेगा, सवाल इह है कि गरीनलैंड दे लोकां नूं आपणा भविख्ख खुद चुणन दा अधिकार मिलेगा जां नहीं।
इह कहिणा लाज़मी है कि ताकत दी राजनीती नें जेकर मनुख्खी इछ्छा अते वातावरणी संतुलन नूं नज़रअंदाज़ कीता तां गरीनलैंड सिरफ इक्क टापू नहीं रहेगा, इह विशव अमन दी कसौटी बण जावेगा।
* * * * *

