जून 05, 2025

writingDetail.created_by
By: जरनैल सिंघ कहाणीकार

जरनैल सिंघ कहाणीकार - भाग चौथा (सवै जीवनी)

‘दो टापू’ तों अगांह

‘दो टापू’ दीआं कहाणीआं विच मैं पंजाबी कनेडीअनां दे घरां–परिवारां दे मसलिआं ते समस्सिआवां नूं विशा–वसतू बणाइआ सी। उनहां कहाणीआं विच गोरे पातरां दी भूमिका वी सी पर सीमत रूप विच। अगलीआं कहाणीआं विच मैं पंजाबीआं ते गोरिआं दे बण रहे आपसी संबंधां दी बात पाई है। इनहां विच दो सभिआचारां दा टकराओ वी है ते रलेवां वी। इनहां विच गोरे पातर भरवें रूप ’च पेश होए हन।

कहाणी ‘पाणी’

इस कहाणी विच मैं नूंह–सस्स दे पातरां राहीं इक्को घर विच दो जीवन–शैलीआं नूं पेश कीता है। नूंह गोरी है ते सस्स पंजाबण।

इस कहाणी दे पातरां दा आधार साडे इक रिशतेदार दा परिवार है। उनहां दे लड़के नें गोरी नाळ विआह करवाइआ होइऐ। उह लड़का ते उसदी गोरी पतनी कहाणी दे पातरां राजू ते शैरन दा आधार हन। राजू दे मौम–डैड सुखजीत कौर ते बलदेव सिंघ दे पातरां दा आधार रिशतेदार लड़के दे मौम–डैड हन। पंजाब सिंघ दा पातर मेरे बापू जी नाळ मिळदा–जुळदा है। सुखजीत कौर दे बापू निशान सिंघ दा आधार मेरे सहुरा साहिब हन जो लंमा समां सिंघापुर रहे।

उप्रोकत परिवार विच दो सभिआचारां दे टकराओ ते रलेवें नूं मैं गहु नाळ वेखदा–घोखदा रिहा। उनहां दा इक–दूजे प्रती नांह–पख्खी ते हां–पख्खी विहार नोट करदा रिहा। मैनूं सिरफ आधार ही चाहीदा हुंदै। कहाणी दा उसार, समां पा के, कलपना राहीं हो जांदा है।

पाणी दा प्रतीक कहाणी दे आर–पार फैलिआ होइआ है। इह प्रतीक तणाओ–टकराओ दीआं सथितीआं नूं गहिराई प्रदान करदा है।

सुखजीत कौर दे पंजाब रहिंदे माता–पिता दी मौत हो चुक्की है। इकलौती औलाद होण दे नाते सुखजीत कौर उनहां दी ज़मीन दी मालक है। ज़मीन उसदा चाचा पंजाब सिंघ वाहुंदा है। संयुकत परिवारां वाळे मोह ते ईमान दा बिंब पंजाब सिंघ उस ज़मीन दा ठेका सुखजीत कौर दे बैंक–खाते विच बाकाइदा जमहां करवा रिहा है।

कनेडीअन जीवन–शैली वाळे शैरन ते राजू गरमीआं दी रुत्त दा लुतफ माणन लई घर दे खुल्ल्हे बैकयारड विच सविमिंग पूल बणाउणा चाहुंदे हन। इस ’ते होण वाळे खरचे लई राजू मौम नूं पंजाब वाळी ज़मीन वेचण लई आखदा है। पुत्त दी इह गल्ल सुखजीत कौर दे सिर ’ते बंब वांग फटदी है। उह तणाअग्रसत हो जांदी है। उस ज़मीन नाळ सुखजीत कौर दे मोहखोरे मापिआं ते चाचे दीआं मिठ्ठीआं यादां जुड़ीआं होईआं हन। उह ज़मीन उसदी पछाण है, उसदी जहड़ है। बलदेव सिंघ दी मानसिकता पतनी नालों भिंन है। लंमे अरसे तों कनेडा रहिंदा होण करके उसनूं बच्चिआं दी सविमिंग पूल दी इछा ठीक जापदी है।

कहाणी दा पासार सुखजीत कौर दे तणाअग्रसत मन विच उभ्भरदीआं यादां–सोचां राहीं हुंदा है। सविमिंग पूल दा बखेड़ा खहड़ा करन लई उह शैरन नूं दोश दिंदी है, “नां इह इस घर ’च आउंदी, नां सविमिंग पूल दा सिआपा खहड़ा हुंदा।”

जदों शैरन कनेडा विच पाणी दे अमुक्क खजाने बारे दस्सदी है तां उस नूं टोकदिआं सुखजीत कौर आखदी है, “मंनदे आं पई एथों दे समुंदरां, झीलां ते दरिआवां विच अथाह पाणी ए पर एथों दे लोकां दीआं रूहां विच तां भोरा वी पाणी नहीं दींहदा… बस्स खुशकी ही खुशकी ए।”

सुखजीत कौर नूं नूंह दीआं खूबीआं वी याद आउंदीआं हन। नूंह वल्लों घर दे कमरिआं दी कीती रीसैटिंग, बैकयारड ’च कलामई ढंग नाळ लाईआं भिंन–भिंन रंगां वाळे फुल्लां दीआं किआरीआं ते दोनां बच्चिआं दे वधीआ ढंग नाळ हो रहे पालण–पोसण दीआं उह सिफतां वी करदी है।

कहाणी विच दो लोकेल हन, पहिलां घर ते फिर उनटेरीओ झील दी बीच। झील विच तारीआं लाउंदे शैरन ते राजू मज़े मार रहे हन। सुखजीत कौर ते बलदेव सिंघ किनारे ’ते बैठे हन। बलदेव सिंघ दूर दुमेल तक्क पसरे पाणी दे द्रिश नूं माण रिहा है। उह पतनी नूं आखदा है, “ऐह साहमणे देख, खुल्ल्हे असमान थल्ले, पाणी विच लोकीं किदां इंज़ुआइ कर रहे आ।”

पर सुखजीत कौर प्रेशान है। पुत्त दी आखी ज़मीन वेचण वाळी गल्ल नूं मुड़–मुड़ सोचदिआं उसदा मानसिक तणाओ संघणा होई जा रिहै। राजू ते शैरन तैरन बाअद किनारे बैठे मौम–डैड कोल आउंदे हन। सस्स दे चिहरे ’ते प्रेशानी भांपदी शैरन आखदी है, “लगदा ए, माम अज ठीक तरहा इंजुआइ नहीं कर सकी… माम! शाइद आपणी पहिलां वी गल्ल होई सी… हुण फिर कहि रही हां कि ज़िंदगी किनारिआं ’ते बैठ के जीण वाळी चीज़ नहीं… सो जो मज़ा पाणी विच कुद्दण, पाणी नाळ खहिण–खेडण अते पाणी ’ते सवार होण ’च आउंदा ए, उह किनारे ’ते बैठ के नहीं आ सकदा।” शैरन दे इस संवाद राहीं मैं गोरे लोकां दा ज़िंदगी नूं भरपूरता नाळ माणन दा विहार पेश कीता है।

सुखजीत कौर दा तणाओ उदों सिखर ते पहुंचदा है जदों उसदे चचेरे भरा भुपी (पंजाब सिंघ दे पुत्तर) दा पंजाब तों फोन आउंदा है, “भैण जी! तुहाडी ज़मीन दा मुखतिआरनामा चाहीदै।” भुपी पंजाब दी सिआसत नाळ जुड़िआ होइआ है।

“मुखतिआरनामा? काहदे लई?” हैरान होई सुखजीत कौर पुछ्छदी है।

“गल्ल एदां आं… पई पंजाब दी ज़मीन थल्लिओं पाणी मुक्क गिऐ। ज़मीन वेच के मैं कोई होर जुगाड़ फिट्ट करना चाहुंना।”

“चाचा जी नाळ गल्ल करा तां।”

“उह बिमार नें।” भुपी दा उत्तर है।

सुखजीत कौर दा तणाओ संकट दा रूप धार लैंदा है। जिस ज़मीन नाळ उसदा एना सनेह है, उह ज़मीन हुण सुरख्खिअत नहीं। नाळ ही उह इह वी महिसूस करदी है कि मोह भरिआ रिशता चाचे तों बाअद खतम हो जाएगा।

एथे पाणी दा प्रतीक दो अरथी है। पहिला अरथ है पंजाब दी ज़मीन थल्लिओं पाणी दा मुक्कणा ते दूजा अरथ है रिशतिआं विचले मोह–पिआर दे पाणी दा खतम होणा। ज़मीन थल्लिओं पाणी मुक्कण दा संकट तां सिरफ पंजाब दा ही है पर रिशतिआं विच्चों मोह पिआर दे पाणी दा खतम होणा भारत ते कनेडा समेत सारे विशव दा संकट है।

कहाणी ‘सड़कां

इह दो सभिआचारां दी नेड़ता दी अगली कहाणी है। इस कहाणी विच मैं पंजाबी कनेडीअनां दे करड़े संघरश दी बात वी पाई है।

कहाणी लिखण दा वेग नौजवान गोलडी ढिल्लों दी अति दुखदाई मौत तों बणिआं। गोलडी मेरे बेटे अमरप्रीत दा दोसत सी। उसदे डैड दा टरक्कां दा छोटा जिहा बिज़निस सी। अमरप्रीत एअरपोरट दी सकिउरटी दी जौब छड्ड के टरक्क चलाउण लग्ग पिआ सी। इकठ्ठे कंम–काज करदिआं उसदी गोलडी नाळ दोसती पै गई… बाई कु साल दा उच्चे कद्द वाळा गोलडी हिंमती नौजवान सी। हाईवेअ ’ते होए टरक्कां दे बहुत ही भिआनक ऐकसीडैंट ’च दूजिआं दीआं जानां बचाउण दे परउपकार विच उसदी बेवकत मौत हो गई। होणहार जवान पुत्त दी मौत मापिआं लई बहुत वड्डा सदमा सी। घटना–सथल्ल ’ते हाईवेअ दे नाळ–नाळ दूर तक्क अनेक लोकां नें गोलडी दी याद विच फुल्ल सजाए सन। फुल्लां नाळ टुंगीआं परचीआं ’ते लोकां नें जित्थे गोलडी दे भर–जुआनी ’च टुर जाण दा सोग मनाइआ, उत्थे उसदे गौरवमई करतव नूं सिजदा वी कीता सी।

कनेडा सरकार वल्लों उसनूं मरन–उपरंत ‘मैडल आफ बरेवरी’ नाळ सनमानित कीता गिआ। गोलडी दी बहादरी दी घटना नूं मैं कहाणी विच इंन–बिंन बिआन कीता है। पर उस नाळ जुड़ीआं होर घटनावां ते वेरवे कलपित हन।

कहाणी विच गोलडी नूं करन दे पातर राहीं पेश कीता है।

इस कहाणी दे मुख्ख पातर अजीत सिंघ दा सड़कां नाळ नाता इंडीआ ’च ही बणिआं होइआ सी। आपणे वड्डे भरा नूं टरक्कां दे कारोबार विच कामयाब करन लई उह दिन–रात उसदे टरक्क चलाउंदा रिहा। उसनूं आस सी कि भरा आपणे कारोबार विच उसदा कुझ हिस्सा रख्ख लएगा। पर भरा नें उसदी सखत मिहनत दी कदर नां पाई।

हरखिआ होइआ अजीत सिंघ ज़मीन गहिणे रख्ख के कनेडा आ जांदा है। उसदी पतनी सुरिंदर कौर ते दोवें पुत्तर लख्खी ते करन वी कनेडा पहुंच जांदे हन। उह जैक नां दे गोरे दा टरक्क चलाउंदा है। कंम विच उसदी लगन देख के जैक आखदा है, “ऐजीत! मैनूं तेरे ’च अमैरिकन डरीम नज़र आउंदा है। अमैरिकन डरीम बारे जाणदा एं नां? यानि कोई वी बंदा अमीर बण सकदै, बिज़निस ’च आपणी धांक जमा सकदै… ।”

जैक दा कथन ठीक साबत हुंदा है। मिहनत नाळ कुझ रकम जोड़ के ते बैंक तों करजा लै के अजीत सिंघ पहिलां इक टरक्क ते समां पा के तिंन टरक्कां दा मालक बण जांदा है। जैक दे वी एने ही हन। उनहां दे विहार विचली सफाई राहीं नेड़ता बणदी है ते उह ‘हुंदल ऐंड हैरीसन टरक्किंग कंपनी’ बणा लैंदे हन। कारोबारी सांझ राहीं उनहां विच परिवारक सांझ वी बण जांदी है।

सिख धरम ते ईसाई धरम विच कुझ सांझे संकलप दरसा के मैं अजीत ते जैक दी सांझ नूं वडेरे अरथ देण दी कोशिश कीती है:

अजीत सिंघ दे वड्डे पुत्तर लख्खी दे विआह विच जैक पतनी कैथी ते बच्चिआं समेत शामल हुंदा है। आनंद कारज तों बाअद उह ते कैथी गुरदवारे दी दीवार ’ते लिखे गुरवाक ‘जिन प्रेम कीओ तिन ही प्रभ पाइओ’ दा अरथ पुछ्छदे हन। अजीत सिंघ वल्लों अंग्रेज़ी अनुवाद दस्सण ’ते उनहां दे बोल हन, “इह गल्ल ईसाई मत्त ’च वी हैगी ए— लव इज़ गौड।”

वंड छको दा अनुवाद सुण के उह आखदे हन, “साडीआं फूड बैंक दा वी इही मनोरथ है।”

विचार वटांदरा करदिआं उनहां नूं सिख्ख धरम विच ‘सेवा’ ते ईसाई धरम ’च ‘चैरिटी’ दे सिधांतां विच वी समानता नज़र आउंदी है।

उनहां दे सांझे कारोबार दी पूरी चहड़त है… दोवें अठारां–अठारां टरक्कां दे मालक बण जांदे हन। अजीत सिंघ नूं जापदा है कि उसदा नामवर टरक्कर बणन दा सुपना हुण बहुता दूर नहीं। उसनूं सड़कां वी इस गल्ल दी शाहदी भरदीआं लगदीआं हन जिवें कहि रहीआं होण, ‘तूं हिंमत कर, असीं तेरे नाळ हां।’

पर उसदा सुपना उदों तिड़कदा है जदों नूंह–पुत्त मीनूं ते लख्खी घर विच टकराओ खहड़ा करदे हन। अजीत सिंघ नूंह नूं नवीआं डरैसां, कनेडीअन खाणिआं अते हौलीडेअज़ दे खरचे घटाउण लई कहिंदा है।

“तुहाडा लाईफ–सटाईल आपणा ए ते मेरा आपणा।” नूंह दा जवाब है।

“मीनूं! तूं शाइद बेहिसाबे खरच नूं ही लाईफ–सटाईल समझ रही एं। लाईफ–सटाईल ’च तां बड़ा कुझ हुंदा ए… इस विच बंदे दे आपणे ते परिवार दे गोळ वी हुंदे नें, जिनहां नूं अचीव करना हुंदै”। अजीत सिंघ आखदा है।

“मैं तुहाडे गोळां नाळ ऐगरी नहीं करदी। ज़िंदगी दी कुऐलिटी वी कोई चीज़ हुंदी ए… फार यू दा लाईफ इज़ ईट, सलीप ऐंड गो टू वरक। बट फार मी देअर इज़ मोर टू लाईफ।”

लख्खी वी पतनी दी हां विच हां मिळाउंदा है।

नूंह–पुत्त दा वख्खरे होण दा रुख–ढंग देख के अजीत सिंघ, जैक दी सलाह नाळ लख्खी नूं तिंन टरक्क दे के अलग्ग कर दिंदा है। ‘ओवरडिऊ करजा’ लाहुण लई उसनूं दो टरक्क वेचणे पै जांदे हन। अठारां विचों तेरां रहि जांदे हन। उह निरशता विच गोते खाण लगदा है। पती दी हालत तों चिंतत होई सुरिंदर कौर छोटे पुत्तर करन नाळ सलाह करदी है। ‘आटोमुबील इंजनीअरिंग’ दी पहड़ाई करदा करन पहड़ाई तों इक साल दी छुट्टी लै लैंदा है।

करन घंटिआं–बध्धी कंपिऊटर ’ते कंम करदा है। उह टरक्कां दी रोज़ाना कारगुज़ारी ते सरविसां दे वेरवे कंपिऊटर ’च पा लैंदा है। टरक्कां वासते बरोकरज़ ते वपारक अदारिआं वल्लों लोड दी सपलाई घट जाण ’ते ओपन मारकिट विच्चों लभ्भ लैंदा है। कारोबार ’च होई बिहतरी नाळ अजीत सिंघ नूं हौसला हो जांदा है।

नवीआं–नवीआं सकीमां सोचदे करन ते जैक इक चोखे मुनाफे वाळा कांटरैकट हासल कर लैंदे हन— अमरीका दे कनेडा ’च खुल्ल्ह रहे ‘डौलर ऐंड डौलर’ सटोरां लई अमरीका दे वेअरहाऊसां ’तों सामान ढोण दा कांटरैकट। कांटरैकट दीआं शरतां अनुसार ढोअ–ढुआई मित्थे समें तक्क मुक्कणी चाहीदी है… थकावट महिसूसदे डराईवरां नूं रैसट देण लई अजीत, जैक ते करन वी टरक्कां ’ते जाण लगदे हन।

इस सिलसिले दौरान टरक्कां दे इक अति भिआनक हाईवेअ–हादसे विच करन आपणी जान खतरे ’च पा के तिंन जानां बचाउंदा है पर आप मौत दे मूंह विच चला जांदा है। ऐकसीडैंट दी घटना दे वेरवे गोलडी वाळे हन।

दुखांत दे झंबे अजीत सिंघ दी सड़कां बारे सोच बदलदी है, ‘सड़कां दा किसे नाळ कोई हित नहीं हुंदा… इह लोकां नूं दुड़ाई रख्खणा चाहुंदीआं हन… इक–दूजे तों मूहरे निकळ जाण नूं ही ज़िंदगी दा मनोरथ बणा देंदीआं नें।’

सदमें ’च डुब्बे अजीत सिंघ नूं जैक दिली अपणत्त नाळ ढारस देंदा है। आपणे हत्थ अजीत वल्ल वधाउंदा उह आखदा है, “ऐजीत! मेरे इनहां हत्थां नूं तूं करन दे हत्थ समझीं… आपां कंपनी चलदी रख्खांगे।”

करन नूं मरन–उप्रंत ‘ऐवारड आफ बरेवरी’ देण बाबत कनेडा सरकार दी चिठ्ठी पहड़ के जैक आखदा है, “ऐजीत! सुरेंदर! आपां नूं माण है कि आपणा करन कनेडा दे इतिहास दे सुनहिरी पंनिआं ’च चला गिऐ।”

“पर साडे इतिहास ’च तां हुण हनहेरा ही हनहेरा ए।” सुरिंदर कौर दी आवाज़ दरद नाळ भरी होई ए।

“हनहेरे विच वी लोअ हुंदी ए… तारिआं दी लोअ।” जैक उमाह भरी आवाज़ ’च आखदा है।

जैक हैरीसन दे पातर दा मूल मेरा गोरा मित्तर लैरी हाईन है।

कहाणी विच सड़कां दे प्रतीक राहीं मैं पातरां दे मनां विच डूंघी झात पुआई है। सड़कां लोकां दे मेल–मिलाप दा साधन वी हन। उंज सड़कां दा वधेरे लाहा वपारी लैंदे हन। वपार दे हां–पख्ख वी हन।

कहाणी विचला हां–पख्ख: वपार रंगां–नसलां दीआं दूरीआं मिटाउंदा है।

कहाणी ‘गुआचे लोक’

पछम दी पूंजीवादी विवसथा नें परिवारक, नैतिक ते मानवी कदरां–कीमतां नूं जो ढाह लाई है, उसदा गलपी रूप है इह कहाणी।

कहाणी दा मुख्ख पातर शमशेर सिंघ प्रगतीशील विचारां दा धारनी है। आपणे पिंड विच ‘नौजवान सभा’ बणा के उह पिंड दी बिहतरी दे कारज आरंभदा है। पर साथीआं दी मौकाप्रसती तों दुखी हो के कनेडा आ जांदा है।

कनेडा ’च उसदा रफिऊजी केस उलझ जांदा है। 10 साल दी खज्जल–खुआरी तों बाअद इंमीग्रेशन मिलदी है। पतनी जसबीर कौर ते पुत्तां नूं कनेडा पहुंचण ’च इक साल होर लग्ग जांदा है। केस दीआं परेशानीआं ते परिवार दे लंमे विछोड़े दे फिकरां–हउकिआं वाळे समें नूं उह ‘बनवास’ आखदा है।

परिवारक जीवन नसीब होण ’ते उसनूं सुख्ख दा साह आउंदा है। उह दोनां पुत्तां सुहिंदर ते मनजिंदर नूं चंगी पहड़ाई करवाउंदा है। जौबां ’ते लग्गण उप्रंत दोवें विआहे जांदे हन।

वड्डे पुत्त–नूंह सुहिंदर ते रछपाल जौबां करदे हन। छोटा मनिंदर ते उसदी पतनी संदीप ‘युनीक मलटीपल फाइनैंशीअल सरविसज़’ नां दी कंपनी खोल्ह लैंदे हन। उह बिज़नस वधाउण लई वीकऐंडां ’ते बिज़निसी–दोसतां नाळ पारटीआं, सभ्भिआचारक प्रोगरामां नूं सपांसर करन अते मीडीआ वाळिआं नूं मिलण दे रुझेविआं विच बिज़ी हो जांदे हन… ते फिर वख्खरा घर खरीद लैंदे हन। शमशेर सिंघ नूंह–पुत्त नाळ रोसा करदा है, “तुसीं तां मेरे चाअ वी नां पूरे होण दित्ते। मैं गिआरां साल टब्बर ’च बहिण नूं तरसदा रिहा… ।”

बिज़निस विच उनहां दी अजिही दौड़ लगदी है कि मौम–डैड ते भरा नूं मिलण कदी–कदी ही आउंदे हन। शमशेर सिंघ नूं आपणे रफिऊज़ीपुणे दे साथी याद आउंदे हन। उनहां दे परिवार वी इसे तरहां दी दौड़ ’च पए होए हन।

शमशेर सिंघ नाळ कंम करदा जेमज़ बैंजामिन बुध्धीजीवी है। उह फैकटरी विच हफते दे तिंन दिन ही कंम करदा है। बाकी चार दिन मानसिक बिमारीआं वाळे बच्चिआं दे ‘चिलडरन केअर सैंटर’ दे लेखे लाउंदा है। उह पूजीवाद दीआं अलामतां नूं चंगी तरहां समझदा है। शमशेर सिंघ नूं उसदीआं गल्लां ठीक लगदीआं हन। इक दिन उह जेमज़ नूं कहिंदा है, “जेमज़ मैं हैरान आं कि इह दौड़ बंदे दा एना नुकसान करी जा रहे ए ते बंदा इस बारे सोच ही नहीं रिहा।”

“सोचे तां, तां जे उह आपणे आप विच होवे, उह तां गुआच चुक्कै… आपणे केंदरी धुरे नाळों टुट्ट चुकै।” जेमज़ दस्सदा है।

“किहड़ा केंदरी धुरा?” शमशेर सिंघ पुछ्छदा है।

“प्रेम–पिआर दा।” जेमज़ दा उत्तर है।

जेमज़ आपणी दोसत जुली नाळ रहिंदा है। जुली पदारथक रुचीआं वाळी औरत है।

जेमज़ ते उसदी संसथा बारे ‘टरांटो सटार’ अखबार विच छपी आरटीकल दे संबंध विच शमशेर सिंघ जेमज़ नूं आखदा है, “जेमज़! तेरी वाहवा पछाण बणी होई ए।”

जेमज़ दे शबद इह हन, “सैम! लोकां लई एदां दी पछाण दा कोई मतलब नहीं। अज्ज लोकीं तुहाडी पछाण तां ही कबूलदे ऐ जे शुहरत दे नाळ तुहाडे कोळ ढेर सारे डालर वी होण… जुली मैथों दुखी ए अखे— तेरी एनी तालीम, एनी अकल किस कंम? आपणा निक्का जिहा अपारटमैंट, उह वी चीज़ां खुणों सख्खणा… नां मनभाउंदीआं डरैसां नां कोई फंन। मैं उहनूं कहिनां पई जिंनीआं मरज़ी डरैसां लै ला, जिंनीआं मरज़ी चीज़ां इकठ्ठीआं कर लै, तेरी त्रिपती नहीं होणी किउंकि तूं अंदरों खाली ऐं, खोखली ऐं… ।”

शमशेर सिंघ दा वड्डा पुत्तर सुहिंदर धारमिक रुचीआं वाळा है। गुरदुआरे दे (अधरमी) प्रधान सुच्चा सिंघ ढींडसा दे प्रभाव हेठ आ के उह प्रधान दे भरा नाळ सांझा ‘आटोमुबील गराज’ (वरकशाप) दा कारोबार शुरू कर लैंदा है। पुत्त दी भ्रिशट बंदिआं नाळ सांझ–भिआली नूं कोसदा शमशेर सिंघ उस नाळ दूरी बणा लैंदा है। लोकां दीआं मौरटगेजां मनज़ूर करवाउण ते फिर कईआं दे बैंकरपसी केस तिआर करन लई लोकां तों भारीआं फीसां वसूलदे मनजिंदर ते सैंडी पहिलां ही उसदे मनों लत्थ चुक्के हन।

वड्डिआं ’च पैर रख्खदे दोवें पुत्त शानदार घरां ’च रहिंदे हन। उह मंमी–डैडी नूं आपणे नाळ रहिण लई कहिंदे हन। जसबीर कौर तां चाहुंदी है पर शमशेर सिंघ उनहां नाळ लकीर पा चुक्का है। उह बेसमैंट ’च रहिणा ही ठीक समझदा है।

इक–दूजे ’ते बेवफाई दे दोश लाउंदे मनजिंदर ते सैंडी दी अणबण हो जांदी है।

दोवें पुत्त आपणे बच्चिआं दी बेबी–सिटिंग जसबीर कौर दे जिंमें पा देंदे हन।

उनहां दे घरां तों मुड़दिआं जसबीर कौर नूं रात पै जांदी है। शमशेर सिंघ नूं मुड़ इकल्लता भोगणी पै जांदी है। रोटी वी वकत सिर नहीं मिळदी। परिवार तों सतिआ होइआ उह शराब पीण बैठ जांदा है। डाकटर दी शराब तों प्रहेज़ करन दी चितावनी ’ते उह ठीक तरहां अमल नहीं करदा। उसदी भुख्ख–नींद घट जांदी है। सड़दा–भुज्जदा उह इंज महिसूस करदा है जिवें सुख्ख दी तलाश विच उह समें कोळों ठगिआ गिआ होवे। पर फिर उह सोचदा कि उह समें तों नहीं, किसे बिगाने तों नहीं, खास आपणिआं तों ही ठगिआ गिआ है। इसे दौरान जेमज़ ते जुली विच दूरी पै जांदी है। जेमज़ कनेडा दे इक होर शहिर हैलीफैकस चला जांदा है।

इकलत्ता दा झंबिआ शमशेर सिंघ जुली नाळ संबंध बणा लैंदा है। जूली दे कहिण ’ते उह शराब छड्ड देंदा है… पर कुझ चिर लई ही। आखर शराबनोशी कारन उसदा लिवर जवाब दे जांदा है।

कहाणी दी अति दुखदाई घटना जेमज़ बैंजामिन दी मौत है। इक मनोरोगी लड़का उसदी, सुत्ते पए दी हत्तिआ कर देंदा है। पता लग्गण ’ते जुली हैलीफैकस पहुंचदी है। जेमज़ दे संगी साथी अते ‘चिलडरन केअर सैंटरां’ दे बच्चे उसनूं याद कर–कर हंझू वहा रहे हन। उनहां दे हंझूआं अते अंग–दान करन लई जेमज़ दे हलफनामे दा जुली दे मन ’ते गहिरा असर पैंदा है। लोक हितां नूं अरपित जेमज़, उसदी सोच विच होर उच्चा उठ्ठ जांदा है। जेमज़ दे वडेरे मानवी सरोकारां दी रौशनी विच उह आपणे पिछले पैंडिआं दा लेखा–जोखा करन लगदी है।

शमशेर सिंघ नूं डोनेट कीता लिवर मिळ जांदा है।

जुली दे शमशेर सिंघ नाळ निखेड़े दी गल्ल मैं कहाणी विच लिख दित्ती है। जुली दे मन विचली जिहड़ी गल्ल मैं पाठकां दे समझण वासते छड्डी उह इह है: जुली जेमज़ बैंजामिन दी संसथा नाळ जुड़ के उसदे उच–आदरशां ’ते पहिरा देणा चाहुंदी है।

शमशेर सिंघ दे पातर दा आधार है सिरड़ी ते संघरशशील हरनेक सिंघ। उह मेरे भाणजे जसपाल नाळ कंम करदा सी। मैं कई वार उसनूं मिलिआ सां। कनेडा आ के हरनेक दे गुरदे खराब हो गए सन। डाइऐलिसिस करवाउंदे मरीजां ’च कंम करन दी हिंमत नहीं हुंदी। पर हरनेक नें कंम नहीं सी छड्डिआ। दान कीता गुरदा मिलण ’ते उह मुड़ तंदरुसत हो गिआ। परिवार वी कनेडा आ गिआ। पर उसदे पुत्तर कंमचोर ते लापरवाह निकळे। घर दी आरथिकता निघ्घर गई। सुख्खां दी उडीक विच अति औखे–करड़े वकतां नाळ जूझण वाले हरनेक सिंघ नूं झोरा लग गिआ… दुख्ख मुड़ हावी हो गए ।

जेमज़ दे पातर दा मूल कमिशनेअर रेअ कारटर है। उह साडे नाळ एअरपोरट ’ते जौब करदा सी। उसने फौज दो कु साल बाअद ही छड्ड दित्ती सी। फिर यूनीवरसिटी दी पहड़ाई कीती। उह कारां दी फैकटरी ’च किसे चंगी पोसट ’ते सी। फैकटरी दे कामिआं नाळ कांटरैकट नविआउण समें उसने कामिआं दे हक्क विच ठोक के गल्ल कीती सी। फैकटरी दे सिखरले अधिकारीआं नूं उह चुभ्भण लग पिआ। अधिकारीआं नूं खरीआं–खरीआं सुणा के उसने असतीफा दे दित्ता। ते ‘कोर आफ कमिशनेअरज़’ विच आ गिआ। आपणे औफ वाले दिनीं उह मनोरोगी बच्चिआं दे इक सैंटर विच वलंटीअर दे तौर ’ते कंम करदा सी। उह पहड़दा बहुत सी। उसदे बैग विच हमेशा कोई नां कोई किताब हुंदी। सारे कमिशनेअरज़ उसनूं ‘फिलासफर रेअ’ सद्ददे सन।

हुण तक्क दीआं नौं कहाणीआं विच मैं कनेडा ’च पंजाबीआं दे संघरश, पीहड़ी–पाड़ा, टीन एजरां ते बज़ुरगां दीआं समस्सिआवां, रिशतिआ दी टुट्ट–भज्ज, सभिआचार तणाओ, टकराओ ते रलेवां, अंतर सभिआचारक सरोकारां ते पूंजीवादी वरतारे नूं गलपी बिंब विच ढाल चुक्का सां। कनेडा वसदी पंजाबी कमिऊनिटी बारे अते पंजाबी कमिऊनिटी दे गोरा समाज नाळ संबंधां–सरोकारां बारे कहाणीआं रचण उप्रंत मेरा धिआन अंतरराशटरी मसलिआं वल्ल चला गिआ।

कहाणी ‘टावरज़’

इह कहाणी विशव–विआपी घटना 9/ 11 दी त्रासदी ’ते आधारित है। 11 सतंबर 2001 नूं अतिवादीआं नें अमरीका दे शहिर निऊयारक विखे ‘वरलड टरेड सैंटर’ दे गगन चुंमदे जौड़े टावर ढहि-ढेरी कर दित्ते। 110 मंज़ले उह टावर मैं देखे होए सन। टावरां ’च मारे गए हज़ारां लोक ओथे आपो आपणे कंमां ’ते गए होए सन, रोटी कमाउण। हुण उनहां नें कदी वी घरीं नहीं सी परतणां। इस त्रासदी नें मेरे मन ’ते गहिरा असर कीता। फिर जदों अमरीका अफगानिसतान तों बाअद इराक ’च जा वड़िआ तां इह विशव विआपी घटनावां दुनीआं दे सिआणे लोकां दी चिंता बण गई। समुच्चे घटनाक्रम विच्चों दो अहिम पहिलू नज़र आ रहे सन:

(1) अमरीका दी सामराजी धौंस ते नवबसतीवादी मनसूबे।

(2) धारमिक मूलवाद दा जनूंनी किरदार।

टावरां दी तबाही अते तबाही तों बाअद अमरीका दीआं बारूदी हनहेरीआं बाबत मैं नोम चौमसकी ते कुझ होर लेखकां दीआं किताबां पहड़ीआं… ते मेरी सोच विच कहाणी दा सिरजणातमिक अमल शुरू हो गिआ।

कहाणी दा मुख्ख पातर विलीअम थौंपसन निऊयारक बंदरगाह ’ते जौब करदा है। उसदा दफतर ऐटलांटिक महांसागर दे किनारे है। ऐटलांटिक दे दूर–दूर तक पसरे नीले पाणी नूं निहारदिआं ते उस विच तैरदिआं, उसदा ऐटलांटिक नाळ गूहड़ा मोह पै जांदा है। ऐटलांटिक उसदी रूह ’च उत्तर जांदा है। ऐटलांटिक दी बीच ’ते ही उसदी ऐंजला नाळ पहिली मुलाकात हुंदी है। उह पती–पतनी दे रिशते ’च बझ्झ जांदे हन।

उह ऐटलांटिक नेड़े इक कंडोमिनीअम (अपारटमैंट) ’च रहिण लगदे हन। उनहां दे दो बच्चे हन धी सटेसी ते पुत्तर डैनिस। सटेसी पहड़ाई ’च हुशिआर है। उह इक कंपनी ’च मारकीटिंग ऐनालिसट बण जांदी है। उसदा दफतर वरलड टरेड सैंटर दे दख्खणी टावर ’च है। डैनिस अंदर ऐडवैंचर दा झल्ल है। उह अमरीका दी फौज विच कमांडो बण जांदा है। सटेसी 9/11 दे भिआनक हादसे विच खतम हो जांदी है। डैनिस दी पलटण अफगानिसतान ’च जांदी है। ओथों तां उह सही सलामत परत आउंदा है पर इराक दी जंग ’च उसदी मौत हो जांदी है। दोनां बच्चिआं दी मौत विलीअम अते ऐंजला वासते घोर सदमा है, खौफनाक त्रासदी है।

विलीअम ते ऐंजला दे पातरां दा मूल कमिशनेअर टौम वैलज़ ते मेरीअन वैलज़ हन। टरांटो इंटरनैशनल एअरपोरट ’ते टौम मेरे नाळ टरमीनलां अंदर पैटरोलिंग करदा सी। उसदी पतनी मेरीअन ‘गरुप-4 सकिउरटी कंपनी’ ’च मुसाफरां दी सकरीनिंग करदी सी।

बरेकां दौरान असीं इकठ्ठे बैठ कौफी पींदे। कदी–कदी लंच वी इकठ्ठे करदे। खांदिआं–पींदिआं नवीआं–ताज़ीआं वी सांझीआं कर लैंदे।

वैलज़ जोड़ा उनहां गोरिआं विच्चों सी, जिहड़े परिवारक मुल्लां नूं महत्तता दिंदे होए अखीर तक्क निभण दी कोशिश करदे हन। उनहां दे तिंन पुत्तर सन। पुत्तरां दीआं गल्लां उह बड़े चाअ ते माण नाळ करिआ करदे सन। इक दिन अचानक ही उनहां दे परविार विच त्रासदी वापर गई। यूनीवरसिटी ’च पहड़दे पुत्तर सैम दी सड़क हादसे विच मौत हो गई। उनहां वासते बहुत वड्डा सदमा सी इह। मेरीअन दीआं हंझूआं–हनहेरिआं ’च गुआचीआं नीलीआं अख्खां मैनूं अज्ज वी याद हन। समां पा के मैं उनहां नूं गमगीन मुसकराहटां विच्चीं संभलदे वी देखिआ।

कहाणी दी लोड़ अनुसार टौम अते मेरीअन विच्चों कहाणी दे विलीअम ते उसदी पतनी ऐंजला रुपांतरित हो गए। टौम दे म्रितक पुत्तर सैम दे मूल राहीं डैनिस दा पातर उसार लिआ। विलीअम दी धी सटेसी दा पातर किताबां ’चों पहड़े, टावरां ’च मारे गए लोकां विच्चों उघ्घड़ पिआ।

कहाणी दे सारे पातर, पंजाबी मूल दे बरजिंदर तों सिवा, गोरे हन। विलीअम अंदर अमरीका दी सुपरमेसी दी हैंकड़ है। उसदी हैंकड़ टुट्टण दे अमल नूं सुभावक बणाउण लई मैं कहाणी प्रथम पुरख शैली विच पेश कीती है। विलीअम मैं पातर दे तौर ’ते कहाणी नूं नैरेट करदा है। मेरी विउंत अनुसार विलीअम ठीक निभिआ। पर अमरीका बारे कुझ तिख्खीआं ते कोरीआं–करारीआं गल्लां जे विलीअम आखदा तां इंज लग्गणा सी जिवें उह गल्लां मैं (लेखक वजों) उसदे मूंह विच पाईआं हन। सोच–सोच के मैं मानवीकरन दी जुगत राहीं ऐटलांटिक महांसागर नूं पातर बणा लिआ। ऐटलांटिक मैं देखिआ होइआ सी।

कहाणी विच विलीअम ते ऐटलांटिक इकमिक हन। ऐटलांटिक विलीअम दे सुपने जगाउंदा है। उसदा जीवन–प्रेरक है। ऐटलांटिक उसदी रूह ’च उत्तरिआ होइऐ। जदों विलीअम प्रसंन हुंदा है तां ऐटलांटिक दा पाणी उसदीआं अख्खां नूं कूळा–कूला लगदा है। उसदी दुखदाई मानसिक अवसथा ’च ऐटलांटिक उपराम–उदास नज़र आउंदा है। पुत्तर डैनिस दी मौत दी खबर सुण के विलीअम जदों घोर सदमें ’च है तां ऐटलांटिक दीआं छल्लां, उसनूं उछ्छलदीआं नहीं गोते खांदीआं प्रतीत हुंदीआं हन। ऐटलांटिक विलीअम दे पुत्तर डैनिस नाळ वी जुड़िआ होइआ ए। डैनिस नें वाटर–सकीइंग ऐटलांटिक ’च ही सिख्खी सी। ऐटलांटिक दीआं छल्लां नाळ खेडदा ही उह जवान होइआ सी। विलीअम दी धी सटेसी जदों जौब–सटरैस्स महिसूस करदी है तां ऐटलांटिक दीआं छल्लां दे नज़ारिआं नूं देख के ताज़ा–दम हो जांदी है। इस तरहां ऐटलांटिक दा विलीअम ते उसदे परिवार नाळ बहुत ही करीबी रिशता है। ऐटलांटिक नूं विलीअम दा अवचेतन वी किहा जा सकदा है। ऐटलांटिक नूं मैं आपणी रचना द्रिशटी दे प्रगटाअ–माधिअम वजों वी वरतिआ है।

ऐटलांटिक दे मूक बोलां राहीं प्रगट हुंदीआं कोरीआं–करारीआं इउं हन, ‘टावरां दा की सी, बंदे नां जांदे। टावरां बारे मैनूं मुढ तों ही खदशा सी… इनहां दी बुलंदी विचले बौणेपन नूं मैं जाणदा सां… जिंना चिर सोचां उच्चीआं नहीं हुंदीआं, उच्चता दीआं इह कलगीआं इंज ही किरदीआं रहिणगीआं… लपेट ’च आ जांदे नें बैठै–सुत्ते आम लोक… अजिहे टावरां नाळों किते वध्ध उच्चे–सुच्चे लोक। सटेसी ते उस वरगे ज़हीन, मेरे हज़ारां धीआं–पुत्तर मौत दे नहीं, ज़िंदगी दे हक्कदार सन।

बिरतांत विच गल्ल नाळ गल्ल जोड़न लई मैं होर जुगतां दे नाळ टी. वी ते फोन नूं वी जुगत वजों वरतिआ है।

कहाणी विच टावरां दा प्रतीक बहुअरथी है:

इक टावर तां वरलड टरेड सैंटर दे हन जो ढहि-ढेरी कर दित्ते गए।

दूजे टावर अमरीका दे ततकाली राशटरपती जारज बुश ते इंगलैंड दे ततकाली प्रधान मंतरी टोनी बलेअर जां उनहां वरगे होर हाकम पर इह टावर बौणे हन।

तीजे टावर ओसामा बिन लादेन जां उस वरगे धारमिक आगू हन। इह आगू वी लोकां विच टावरां वांग पेश हुंदे हन। पर इह टावर वी बौणे हन।

मेरी द्रिशटी अनुसार असल टावर विलीअम थौंपसन वरगे आम बंदे हुंदे हन जो सिआसी ते धारमिक नेतावां दीआं करतूतां दी लपेट ’च आ के संकट भोगदे हन, डिगदे हन, टुट्टदे हन पर ज़िंदगी नूं चलदी रख्खण लई मुड़ टुर पैंदे हन।

टावरां दे प्रतीकीकरन बारे इह गल्लां मैं कहाणी विच संकेतक तौर ’ते ही दरसाईआं हन। पूरी गल्ल पाठकां दे सोचण लई छड्ड दित्ती है।

9/11 दे घटनाक्रम अते अफगानिसतान–इराक दीआं जंगां दे पिछोकड़ विच कारजशील राजनीतक, धारमिक ते आरथिक नीतीआं दा विशलेशण, मैं पातरां दे संवादां ते कारजां राहीं कीता है।

भारती साहितय अकादमी दिल्ली नें इस कहाणी नूं अंग्रेज़ी विच अनुवाद करवा के आपणे परचे ‘इंडीअन लिटरेचर (Indian Literature) विच छापिआ सी।

कहाणी ‘बरफ ते दरिआ’

विशव विआपी मसले नाळ संबंधित, इस कहाणी विच मैं वातावरण ते अजोके मनुख्खी आचरण विच फैले प्रदूशण दी बात पाई है। इह कहाणी मैनूं उनटेरीओ सूबे दे शहिर थंडरवेअ अते उसदा आळा–दुआळा देखण समें सुझ्झी। साडे सूबे दा वड्डा हिस्सा उत्तर विच पैंदा है। प्रकिरतक सुंदरता इस इलाके दी विशेश पछाण है। जिउं–जिउं उत्तर वल्ल नूं वधदे हां, आबादी घटदी जांदी है ते प्रकिरतक खुबसूरती गूहड़ी हुंदी जांदी है।

हरिआवली धरत, किते हरीआं–भरीआं किते पथरीलीआं पहाड़ीआं, निख्खरिआ अंबर, सवछ्छ झीलां ते दरिआवां दे अनूठे द्रिश कुदरत–प्रेमीआं नूं मोह लैंदे हन।

पर कनेडा दे विकसित पूंजीवाद नें विकास दे नां ’ते इस इलाके दी कुदरती सुंदरता नूं प्रदूशित करना शुरू कर दित्ता है। प्रदूशण सिरफ प्रकिरती दा ही नहीं, ओथों दे लोकां दे साफ–सुथरे जीवन–वरतारे ते सभिआचार दा वी हो रिहा है।

विकसत पूंजीवाद नें जित्थे राजनीतक, आरथिक ते समाजक खेतरां विच इखलाक नूं खोरा लाइआ है, उत्थे परिवारां विच तोड़–विछोड़े वी पाए हन। तोड़–विछोड़िआं दा इक कारन कामुक–संबंध हन।

इस कहाणी दी मुख्ख पातर खूबसूरत सोफीआ टरांटो महांनगर दी जंमपळ है। उसदी मौम पती तों किनारा कर के आपणे आशक दी हो गई है। सोफीआ दे मतरेए पिओ नें उसनूं परिवार विच अणगौलिआ कीता होइआ ए। इसे कारन ही सोफीआ आपणी हसती दे गुमान तों सख्खणी है।

कहाणी दा दूजा पातर शौन डगलस वी है तां टुट्टे परिवार विच्चों पर कुदरत प्रेमी ते नेटिव पिछोकड़ करके उस विच ठरहंमा है। उसदे डैड वल्लों किसे होर औरत नाळ संबंध बणा लैण अते मौम दी मौत तों बाअद उसदी सांभ–संभाल दादी कर रही है। शौन दादी दा कहिणेकार पोतरा है। उसनूं दौड़ाकी दा शौक है। खेडां दे खेतर विच वधेरे मौके देण लई दादी उसनूं लै के थंडरबेअ दे लागले पिंड ऐलगिन तों टरांटो आ जांदी है। उह इक सकूल विच दाखल हो जांदा। सोफीआ उसदी जमातण है।

टरांटो सकूल बोरड दीआं सलाना खेडां विच शौन दौड़ां विच अव्वल पुज़ीशन हासल करदा है। सिरकढ्ढ खिडारी ते निछरल मुसकराहट वाळे शौन नाळ, सोफीआ पिआर दी गंढ पा लैंदी है।

इक दिन बरफबारी ’च नच्चदिआं–टप्पदिआं, सोफीआं हत्थां–बाहां नूं परां वांग हिलाउंदिआं आखदी है, “शौन! दिल करदा ए कि बरफ दे इनहां फंबिआं वांग मैं वी हवा विच उडां, की तूं नहीं उड्डेगां?”

शौन दा जवाब है, “मैं उड्डणा नहीं वगणा चाहुंदा हां दरिआ वांग।”

इस संवाद विच मैं बरफ ते दरिआ दे प्रतीकां राहीं सोफीआ दी चंचलता ते शौन दी सहिजता नूं प्रगटाइआ है।

मौज–मेले माणन दीआं खाहिशां वाळी सोफीआ नूं शौन आपणे कंढिआं ’च बझ्झ के वगण वाळा दरिआ जापण लगदा है… ।

उह कलास विच नवें आए अमीरी ठाठ वाळे डीन सौंडरज़ वल्ल खिच्ची जांदी है। उसदी सोच अनुसार ज़िंदगी दे जिहड़े फंन ते सुख्ख उसनूं डीन तों मिळ सकदे हन, उह शौन तों नहीं। शौन नूं तिआग के उह डीन नाळ जिनसी संबंध बणा लैंदी है… ते उसदी जीवन–साथण बणन दे सुपने लैण लगदी है।

पर अमीर बिलडर दे पुत्तर डीन दा मकसद सोफीआ नूं किसे वसतू वांग भोगणा है। उह विआह करन तों नांह कर देंदा है। गरभवती सोफीआ डीन ’ते धोखेबाज़ी दा मुकद्दमा करना चाहुंदी है पर सारी जाइदाद उसदे डैड दे नां है। उह डीन तों कुझ नहीं लै सकदी।

उह धी लीज़ा नूं जनम दिंदी है… प्रेशानीआं दे बोझ हेठ उसनूं डिपरैशन हो जांदी है, डिपरैशन तों राहत लभ्भदी उह डरग्ग लैण लग्ग जांदी है। ते फिर डरग्ग दा धंदा वी शुरू कर लैंदी है… ।

सोफीआ दी बेवफाई कारन शौन दा दिल टुट्ट जांदा है। दौड़ाकी विच आपणी पुज़ीशन बरकरार रख्खण लई उह डरग्ग दा सहारा लैंदा है। यूनीवरसिटी दीआं खेडां विच डरग्ग दी वरतों दा पता लग्गण ’ते उसनूं खेडां विच्चों पंज साल लई बैन कर दित्ता जांदा है। उसदी दादी नूं हारट–अटैक हो जांदा है। मौत दे नेड़िओं हो के मुड़दी है उह। महांनगर विच बुरी तरहां उख्खड़े होए दादी–पोता आपणे पिंड ऐलगिन परत जांदे हन

इक ‘डरग्ग टरीटमैंट सैंटर’ विच शौंन ते सोफीआ सबब्बीं मिळ पैंदे हन… शौन सोफीआ ते लीज़ा नूं सवीकार कर लैंदा है। उत्तरवासीआं दे मोह–पिआर ते प्रकिरतक सुंदरता दे असर हेठ उनहां नूं डरग्ग तों बदबू आउण लग्ग जांदी है। उनहां दा नवां जीवन आरंभ हुंदा है।

शौन आपणे इलाके दी ‘प्रदूशण रोको संसथा’ दा चेअरपरसन है। सोफीआ वी इस संसथा नाळ जुड़ चुक्की है। ‘इमपीरीअल इंटरप्राईज’ नां दी कंपनी, ऐसटरो दरिआ ते निपसन पहाड़ीआं उत्ते पाणी अते बरफ दीआं खेडां दा प्रोजैकट लै के आउंदी है। हकीकत विच इस कंपनी दा मनोरथ, अमीरां दे हौलीडेइंग लई अयाशी दे अड्डे बणा के, डालर कुट्टणा है।

‘प्रदूशण रोके संसथा’ दी नज़र विच इह प्रोजैकट उत्तर दे साफ–सुथरे वातावरण ते सभिआचार दा प्रदूशण है। संसथा दे कारकुंन इस नूं रोकण दी पलान बणा रहे हन।

इह पता लग्गण ’ते कि ‘इमपीरीअल इंटरप्राईज’ दा मालक डीन सौंडरज है सोफीआ उस ’ते मुकद्दमा करन लई काहळी पै जांदी है। पर शौन प्रोजैकट नूं रद्द करवाउण दी कारवाई नूं पहिल देणी चाहुंदा है। उह सोफीआ नूं इंतज़ार करन लई आखदा है पर उह बेसबर होई पई है। उसदी बेसबरी तों हरखिआ शौन आखदा है, “आखर हवा ’च उडण वाळी बरफ ही हो निकळी।”

रोह ’च भबकदी सोफीआ आखदी है, “हां मैं बरफ हां… बरफ दा तूफान। मैं कमीने डीन दीआं अख्खां ’च पै के उसनूं अंनहां कर दिआंगी…

उसनूं राहां तों उखेड़ दिआंगी… ।” पर उसदे मन दा कोई कोना शौन नाळ सहिमती दा संकेत वी दे रिहा है।

उसदी मनबचनी— ‘की हो गिआ ए मैनूं? कदी हवा ’च फराटे मारदी, मैं पहाड़ीआं अते पहाड़ीआं ’च वगदे दरिआ तों दूर उडदी जा रही हां… ते कदी दरिआ वल्ल नूं खिच्चींदी… ’- विच्चों दुबिधा ज़ाहर हो रही है।

कहाणी विच मनबचनी दे अखीरले शबदां ‘दरिआ वल्ल नूं खिच्चींदी’ राहीं मैं इह संकेत दित्ता है कि सोफीआ दुबिधा ’चों निकळ शौन नाळ सहिमत हो जाएगी।

कहाणी विच बरफ ते दरिआ, सिरफ प्रतीकां वजों ही नहीं, कहाणी दे द्रिशां विच वी शामल हन। इह जुगत कहाणी विचले सरोकारां अते पातरां दे सुभावां नूं गहिनता प्रदान करदी है।

बीबी दा सदीवी विछोड़ा

‘कोर आफ कमिशनेअरज़’ विच, इंडीआ जाण लई दो महीने दी छुट्टी मिळ जांदी सी। दो हफते दी तनखाह नाळ ते डेढ महीना तनखाह तों बिनां। 2002 विच मैं ते कुलवंत इंडीआ रहि के आए सां।

नवंबर, 2003 विच फिर जाणा पै गिआ। बीबी नूं ढाई कु महीने पहिलां अधरंग दा दौरा पिआ सी। उसदा सरीर ’ते कंटरोल नहीं सी रिहा। सुरती कुझ ठीक सी पर बोल नहीं सी सकदी। इलाज नाळ कोई फरक नां पिआ। हसपताल तों घर लै आए।

हालत ज़िआदा खराब होण ’ते दलजीत सिंघ दा फोन आइआ। मैं अगले दिन ही फलाईट फड़ लई। ऐमसटरडम (हालैंड) तक्क 8 घंटे+3 घंटे दा कुनैकशन टाईम ते अगांह दिल्ली तक्क 8 घंटे होर लग्गे।

दिल्ली एअरपोरट तों पिंड फोन कीता। बीबी बारे पुछ्छण ’ते पता लग्गा कि सवास चलदे सन। मैं इंडो–कनेडीअन बस्स दे जलंधर पहुंचण दा अंदाज़न टाईम दस्स दित्ता।

अगले दिन सवेरे छे कु वजे बस्स जलंधर पहुंच गई। दलजीत सिंघ लैण आइआ होइआ सी। उह आपणा नितनेम कर रिहा सी। पाठ दौरान गल्ल करनी ठीक नहीं सी। सामान कार ’च रख्ख के असीं चल्ल पए। रामा मंडी लंघ के नितनेम पूरा होण उप्रंत उसने दस्सिआ, “बीबी चहड़ाई कर गई।”

“कदों?” मेरा त्राह निकळ गिआ।

“रातीं जदों दिल्ली तों तेरा फोन आइआ, उस तों घंटा पहिलां उह पूरी हो गई सी। तैनूं इस करके नां दस्सिआ कि तूं प्रेशान हो जाणा सी ते बस्स दा सफर औखा लंघणा सी।”

मेरे दिल नूं हौल पिआ कि मैं ऐडी दूरों आइआ पर बीबी नाळ जिउंदे जीअ मेळ नां हो सकिआ। मैं जाणदा सां कि बीबी नाळ गल्ल नहीं हो सकणी। मन ’च इह सी कि कोळ हो के आवाज़ मारांगा, ‘बीबी मैं आ गिआं।’ मैनूं आस सी कि आवाज़ सुण के उह मैनूं देख लएगी ते मेरा पहुंचणा सफल हो जाएगा। पर चंदरी मौत मैथों 10 घंटे पहिलां ही बीबी नूं लै गई।

बीबी दा ससकार असीं आपणी ज़मीन विच कीता। उसनूं ज़मीन अते अड्डे–गड्डे दा बहुत माण सी।

बीबी दी मौत दा सानूं दुख्ख वी सी ते संतुशटी वी। उह 92 साल 7 कु महीने दी उमर भोग के गई सी। बापू जी बहुत छेती चले गए सन। सुख्ख दा समां उनहां नूं नसीब नहीं सी होइआ। बीबी परिवार दे चंगे दिन देख के गई सी। आखरी सालां विच सुख्ख वी माणिआं सी। भोग ’ते रिशतेदारां तों सिवा मेरे कुझ साहितक मित्तर वी पहुंचे सन।

पंजाब दे पिंडां विच उसरीआं शानदार कोठीआं, कोठीआं दे विहड़िआं विच खहड़ीआं कारां अते लोकां दा सुहणा पहिरावा, पंजाब दी तरक्की दे चिंनह जाप रहे सन। पर बीबी दा अफसोस करन आउंदे लोकां दीआं गल्लां तों पता लग्गा कि वड्डे किसानां, कुझ परवासी परिवारां ते चंगीआं नौकरीआं वाळिआं नूं छड्ड के बाकीआं नें लिविंग–सटैंडरड आपणी आमदन नाळ नहीं, बैंकां दे करजे नाळ उच्चा कीता सी।

लोकां कोळ आमदन वधाउण दे ढुक्कवें साधन नहीं सन। साधन सरकारां नें पैदा करने हुंदे नें। पर सरकारां नूं लोकां दा कोई फिकर नहीं सी। उप्पर तों हेठां तक भ्रिशटाचार फैलिआ होइआ सी। आपणीआं ज़ेबां भरन लई पंजाब ते केंदर दे राजनीतक अते सरकारी महिकमिआं दे अफसर हेराफेरीआं ते बेईमानीआं विच ग्रसे होए सन।

बच्चिआं नें महिंगीआं पहड़ाईआं करके डिगरीआं तां हासल कर लईआं सन पर उनहां नूं नौकरीआं नहीं मिळीआं सन। प्राईवेट सकूलां–कालजां दे मालक अते हसपतालां दे डाकटर लोकां दीआं ज़ेबां खाली करी जा रहे सन। नौजवानां विच नशिआं दा रुझान शुरू हो गिआ सी। करजिआं हेठ दबे किसान खुदकशीआं कर रहे सन।

किसानां वल्लों फसलां नूं लोड़ींदी मिकदार तों किते वध्ध खादां ते फसली दवाईआं पाउण नाळ पंजाब दी धरत, हवा अते पाणी प्रदूशित हो गए सन। पंजाब दा अंम्रित वरगा पाणी पीणयोग नहीं सी रहि गिआ। कदी सुपने ’च वी नहीं सी सोचिआ कि पंजाब विच पीण वाळा पाणी बोतलां विच विकेगा।

आम पिंडां वांग साडे पिंड वी धड़ेबंदी पै गई सी। ’कल्ले–दुकल्ले परिवार नूं लोक किसे गिणती ’च नहीं सी रख्खदे। मेरे भरावां नें वी इक धड़ा बणा लिआ सी। इह धड़ा इक पिंड तक्क ही सीमत नहीं सी। चार गुआंढी पिंडां दे हमखिआली बंदिआं दी इक संसथा वांग सी। नां किसे नाळ वधीकी करनी ते नां किसे दी सहिणी। लोकां दे लड़ाईआं–झगड़े निपटाउण लई इह संसथा राज़ीनामे करवाउण दी कोशिश करदी सी। साडे पिंड दा दूजा धड़ा, हलके दे ऐम. ऐल. ए दा चापलूस सी। पर सरपंच समेत पंचाइत दे ज़िआदा मैंबर संसथा नाळ जुड़े धड़े दे सन। पहिलां मेरा वड्डा भरा दो टरमां मैंबर पंचाइत रिहा सी ते हुण लोकां नें छोटे भरा नूं चुण लिआ सी। साडे बापू जी पंचाइत विच मुख्ख भूमिका निभाउंदे रहे सन। अगांह भरा वी उसे लीह ’ते चल रहे सन।

‘गुरदवारा कलगीधर साहिब’ संगत दी हाज़री मुताबिक छोटा हो गिआ सी। बाबा निहाल सिंघ जी नें दलजीत सिंघ ते कमेटी दे दूजे मैंबरां नूं, उह गुरदवारा ढाह के, नवां बणाउण लई प्रेरिआ। मैटीरीअल ते माइआ नाळ कुझ मद्दद वी कर दित्ती। कमेटी नूं उतशाह मिळ गिआ… बाबा जी दी अगवाई विच पंज सिंघां नें नवें गुरदवारा साहिब दी नींह रख्ख दित्ती। साडे पिंड अते गवांढी पिंडां दे परवासीआं-जिनहां विच साडा खानदान वी शामल है-नें महत्तवपूरन योगदान पाइआ। बिलडिंग दी उसारी विच मिहनत-मज़दूरी दा कंम पिंड वाळिआं नें कर दित्ता… खुल्ल्हा ते सुंदर नवां ‘गुरदवारा कलगीधर साहिब’ बण गिआ।

गल्ल बीबी दे सदीवी विछोड़े दी कर रिहा सां। भैणां–भरावां दे परिवारां संग विचरदिआं ते अफसोस करन आउंदे लोकां नाळ गल्लां–बातां करदिआं, बीबी दी याद विच उदासी महिसूस नहीं सी होई। पर कनेडा नूं तुरन लग्गिआं उदासी दी छल्ल उभ्भर पई। भरा–भरजाईआं, भैणां ते सारे निआणे, ’कल्ला–’कल्ला जीअ छाती नाळ लग्ग के जां बगलगीर हो के मैनूं मोह नाळ विदा कर रिहा सी। पर उनहां विच मैनूं छाती नाळ ला के असीसां देण वाळी मेरी मां है नहीं सी… डूंघा हउका भरदिआं मेरीआं अख्खां विच्चों हंझू वहि तुरे।

कनेडा पहुंच के मैं एथों दे रुटीन ’च पै गिआ। इक दिन कोर दे अपरशेनज़ मैनेजर दा फोन आइआ। उस अनुसार एअरपोरट डिटैचमैंट विच वारंट अफसर दी पोसट खाली होई सी। प्रमोशन देण लई उह मेरी ‘हां’ लै रिहा सी। मैं आख दित्ता कि मैनूं आपणी पैटरोलमैन दी डिऊटी पसंद है, प्र਼मोशन नहीं चाहीदी।

प्रमोशन नाळ मेरी तनखाह तां वधणी सी पर मैं एअरपोरट दे रौणक-मेले तों वांझा हो जाणा सी। डिटैचमैंट दा दफतर एअरपोरट दे सुंने जिहे बेसमैंट ’च सी, मैनूं उत्थे बहि के कंम करना पैणा सी। टरमीनलां विच पैटरोलिंग करदिआं नाले਼ सैर हो जांदी सी ते नाळे अनेक देशां दे लोकां नूं देखण-गौलण दे मौके मिळ रहे सन। जिस कहाणी ’ते मैं कंम कर रिहा हुंदा, घुंमदिआं-फिरदिआं उस कहाणी बारे वी सोच लैंदा सां।

छे साल पहिलां छपे कहाणी संग्रहि ‘दो टापू’ ’ते पाठकां, विदवानां ते लेखकां वल्लों शुरू होई चरचा जारी सी। इह पुसतक पंजाब यूनीवरसिटी चंड़ीगहड़, गुरू नानक देव यूनीवरसिटी अंम्रितसर ते कुरूकशेतर यूनीवरसिटी दे ऐम. ए पंजाबी दे सिलेबसां दा हिस्सा बण चुक्की सी। इस ’ते अध्धी दरजन ऐम. फिल हो चुक्कीआं सन।

पर इस प्रशंसा–मुखी चरचा नूं मैं इस तरहां नहीं सी लिआ कि मैं कोई वड्डा माअरका मार लिआ है। सगों होर चंगेरा लिखण दा प्रण कीता सी समें दे नाळ–नाळ, कुदरती तौर ’ते हर लेखक दा विकास हुंदा रहिंदा है। मेरा वी हुंदा रिहै ते हो रिहा है। मेरे ’च समरत्था तां हैगी ए पर मैं एना समर्रथावान नहीं कि पहिली लिखत नाळ ही पाठकां दा मन जित्त लवां। कहाणी नूं मिआरी बणाउण लई मैं मिहनत वी करदा हां।

पाणी, सड़कां, गुआचे लोक, टावरज़, बरफ ते दरिआ कहाणीआं ’ते वी मैं आपणे रचनातमक नेमां अनुसार मिहनत कीती सी। मेरा तज़रबा है कि वार–वार लिखण–सोधण नाळ कहाणी दी शिलप, भाशा, चिंतनशीलता, सूखमता, गहिनता गल्ल की कहाणी विच हर पख्खों निखार आउंदा है। इह निखार ही कहाणी नूं कलातमिक बणाउंदा है। ते कलातमिकता ही कहाणी नूं चिर–सथाई बणाउंदी है।

पंजां कहाणीआं बारे आपणे मित्तरां डा. करमजीत सिंघ ते डा. बलदेव सिंघ धालीवाल दीआं रावां वी लईआं।

इह कहाणीआं ‘सिरजणा’ ते ‘प्रवचन’ परचिआं विच छपीआं सन। हर कहाणी नूं भरवां हुंगारा मिळिआ सी।

कहाणी संग्रहि ‘टावरज़’

इह कहाणी संग्रहि 2005 विच छपिआ। मेरी आस मुताबिक इस किताब नें भरपूर शलाघा खट्टी।

इस किताब दे सरवरक ’ते दरज डा. रघबीर सिंघ सिरजणा दीआं सतरां विच्चों कुझ अंश:

परवासी पंजाबी गलपकारां विच जरनैल सिंघ दी शमूलीअत नें परवासी पंजाबी कहाणी साहित नूं प्रतिशटता प्रदान कीती है। कुझ देर पहिलां प्रकाशत होए उसदे कहाणी संग्रहि ‘दो टापू’ नें जित्थे इक हसास ते समरत्थ लेखक वजों जरनैल सिंघ दी पछाण करवाई सी उत्थे उस पुसतक राहीं परवासी अनुभव दी पेशकारी विच वी इक नवां अय्याम जुड़िआ सी… हथली पुसतक विच वी ‘गुआचे लोक’, ‘पाणी’ अते ‘सड़कां’ नाउं दीआं कहाणीआं विच्चों उसे ही पध्धर दी संवेदनशीलता ते कलातमिकता दा आभास हुंदा है… वैसे हुण जरनैल सिंघ दे सरोकारां दा घेरा परवासी पंजाबीआं दे समाचारां ते समस्सिआवां तक्क ही सीमत नहीं रहिंदा। मानववादी द्रिशटी अते शुभ भावी चिंतन जरनैल सिंघ नूं कनेडीअन समाज अते उस तों वी अगांह संसार दे मसलिआं नाळ जोड़दे हन, जिसदी मिसाल ‘टावरज़’ अते ‘बरफ ते दरिआ’ नाउं दीआं कहाणीआं हन।

मित्तर पिआरे डा. करमजीत सिंघ नें इस किताब ‘ते, कुरूकशेतर यूनीवरसिटी विखे सैमीनार कवाइआ। उह पंजाबी विभाग दा मुखी सी। दोसती दा गूहड़ा रिशता असीं पिछले 40 वरहिआं तों माणदे आ रहे हां। डा. करमजीत सिंघ नें 1981 ‘च मेरे पलेठे कथा संग्रहि ‘मैनूं की’ ’ते परचा लिखिआ सी। उत्थों शुरू होई सी साडी दोसती।

अधिआपकी दा कित्ता उसने उदों कु ही आरंभिआ सी। अधिआपकी दे नाळ-नाळ उसने दुआबे दे लोक गीत इकत्तर करने शुरू कर दित्ते। उसदा लोक गीतां दा पहिला संग्रहि ‘देस दुआबा’1982 ‘च छपिआ। सो तकरीबन इक्को समें असीं आपो-आपणे खेतरां ‘च प्रवेश कीता सी।

उप्रोकत सैमीनार (2005) तक्क मैं कहाणी विधा ’च आपणा सिक्का मंनवा चुक्का सां ते डा. करमजीत सिंघ लोकधारा दे विदवान वजों सथापत हो चुक्का सी। आपणा अधिआपकी दा कित्ता वी उह पूरी लगन ते मिहनत नाळ निभा रिहा सी। उह विदिआरथीआं विच हरमनपिआरा प्रोफैसर सी। इसे करके ही तां गोशटी विच समूह विदिआरथीआं नें हाज़री भरी सी।

किताब ’ते परचे पहड़न वाळे डा. बलदेव सिंघ धालीवाल ते डा. सुखपाल सिंघ थिंद वी मेरे खास मित्तर हन। इनहां नाळ मेरी दोसती 22 वरहे लंमी है। डा. धालीवाल दी ‘दो टापू’ कहाणी बारे वज़नदार टिप्पणी ‘सिरजणा’ परचे विच छपी सी। साडी जाण-पछाण उस टिप्पणी राहीं होई सी। फिर उह मेरी हर कहाणी दा नोटिस लैंदा रिहा… पंजाबी कहाणी बाबत लिखीआं पुसतकां विच उसने मेरीआं कहाणीआं/ किताबां दा ज़िकर कीता है।

डा. थिंद नाळ दोसती दा नाता मेरे कथा संग्रहि ‘दो टापू’ राहीं बणिआं। इह किताब उसने डा प्रितपाल सिंघ महिरोक दे हत्थ ‘च देखी, उस तों लै के पहड़ी अते इक अखबार ‘च उसदा रीविऊ छपवा के कापी मैनूं भेजी। उस तों बाअद उसने मेरे अगले संग्रिहां ’ते वी भावपूरत लेख लिखे हन।

मैं पाठकां नाळ इह तत्थ सांझा कर रिहां कि इनहां तिंनां विदवानां अते मेरीआं किताबां/कहाणीआं ’ते लेख लिखण वाळे सारे विदवान दोसतां नाळ मेरा संपरक कहाणीआं राहीं ही बणिआं सी।

‘टावरज़’ ’ते सैमीनार वी, दोसती नूं मुख रख्ख के नहीं, किताब दे गुणां नूं मुख्ख रख्ख के करवाइआ गिआ। किताब बारे डा. राजिंदर सिंघ भट्टी, डा. हरसिमरन सिंघ रंधावा डा. परमजीत कौर सिध्धू ते पंजाबी विभाग दे होर प्रोफैसरां नें वी विचार पेश कीते सन।

टावरज़— वसतू, विधी ते द्रिशटी

किताब दे उच्चे पध्धर नूं देखदिआं विदवानां नें सैमीनार मौके ही इस ’ते आलोचना-पुसतक कढ्ढण दी सकीम बणा लई सी।

सो डा. करमजीत सिंघ ते डा. हरसिमरन सिंघ रंधावा नें ‘टावरज़— वसतू, विधी ते द्रिशटी’ पुसतक संपादित करके 2006 विच छपवा दित्ती। इस विच 27 विदवानां दे लेख शामल हन। कुझ विदवानां दे महत्तवपूरन विचार दरज कर रिहां।

डा. सुखदेव सिंघ खाहरा: ‘टावरज़’ संग्रहि दी हर रचना विच ही बिरतांत दीआं विभिंन कड़ीआं नूं बड़ी मुहारत नाळ जोड़िआ गिआ है। इस लई Association दी विधी अपणाई गई है… कई कथानकां नूं जट्टिल रूप विच इक–दूजे विच बुणना प्रौढ कलातमिक योगता दा प्रमाण बणदा है। इस प्रकार हर रचना इक्को वेले कई द्रिशटी–बिंदूआं दा सिरजण कर देंदी है। इनहां द्रिशटी–बिंदूआं नूं इक–दूजे दे सनमुख्ख इस प्रकार खहड़े कीता जांदा है कि जीवन दी विविध भांत दी जट्टिलता बारे संवाद दी सथिती उतपंन हो जांदी है। इह संवाद हर पातर दे मन विच पैदा होण वाळीआं अंतर–विरोधी सोचां राहीं वी प्रतख्ख बणदा है अते विभिंन पातरां दे वाद–विवादी तकरार राहीं वी… गलपी बिरतांत विच ढलिआ इह संवाद आपणी इतिहासमुखता, विशलेशणकारी बिरती, आलोचनातमिक सुर अते भव्विखभमुखी मानवी द्रिशटी करके सिरजण ते चिंतन दा अनूठा सुमेल प्रसतुत करदा है।

डा. सुतिंदर सिंघ नूर: ‘पाणी’ कहाणी यथारथ नूं बिआन करदी वी निरोल परंपरक विधी नाळ संबंधित नहीं सगों कई विधीआं दी चेतना इस कहाणी दे बिरतांत विच रळी–मिळी है।

डा. जगबीर सिंघ: ‘टावरज़’ संग्रहि दीआं कहाणीआं दा कथा–प्रबंध अते सिरजित प्रवचन, पंजाबी कहाणी नूं मानवी संवेदना अते गलोबल चेतना दे समकाली परिपेख नाळ जोड़दा है।

डा. जसविंदर सिंघ: ‘टावरज़’ कहाणी दे पाठ दा अधिऐन करदिआं मैनूं जरनैल सिंघ दी शबद चोण, शबद जड़त अते शबद जोड़ां दी दरुसत ते चेतंन वरतों नें विशेश तौर ’ते मोहिआ है। जरनैल सिंघ नूं भाशा दे आंतरिक, प्रगीतक अते भावनातमक सुरताल दी डूंघी पकड़ है… आपणे समूह मानवी सरोकारां, बिरतांतकी कलातमक विधीआं अते भाशा दीआं विलख्खणतावां सदका ‘टावरज़’ पंजाबी दी अतिअंत मुल्लवान कहाणी होण दा माण रख्खदी है।

डा. बलदेव सिंघ धालीवाल: सभ तों अहिम गल्ल इह है कि जरनैल सिंघ नूं चिंतन अते अनुभव नूं इक ढुकवें अनुपात विच गुंनह के पेश करन दा हुनर आउंदा है।

डा. सुखदेव सिंघ सिरसा: जरनैल सिंघ दी कहाणी दी संरचना विच किसे इक घटना जां वरतारे बारे बहु–नादी धुनीआं ते काटवें प्रति–हुंगारे इक कोलाज वांग रमे हुंदे हन। प्रमाण वजों उसदी कहाणी ‘टावरज़’ पहड़ी जा सकदी है जो कलातमिक सुहज दा सिखर है।

डा. सरबजीत सिंघ: जरनैल सिंघ कथा नूं अजिही विधी ’च उसारदा है कि इको समें भूत–वरतमान–भविख आपस ’च बझ्झिआ होइआ तुरदा है… द्रिशटीकोण पख्खों अवचेतनी तौर ’ते उह मानवी होंद, सुहिरदता, संवेदनशीलता उप्पर पहिरा देण वाळा अजिहा कथाकार है जिस नें पंजाबी कथा नूं सथगित कथा–संरचना तों मुकत कीता है।

डा. सुखपाल सिंघ थिंद: जरनैल सिंघ दी कलातमिकता इस गल्ल विच है कि उह भारू विचारधारा दे उलट मनुख्खवादी पैंतड़े तों मित्थक टावरां दे अंदरले खोखलेपण नूं चित्तर के असल टावरी चिहनां दी पहिचाण करवा दिंदा है।

डा. लाभ सिंघ खीवा: बदेशी बाहरले थीम, बिरतांतक–इकाईआं, पातर चितरण आदि नाळ पंजाबी पाठकां दा वाह, अनुवादित सोवीअत साहित राहीं पहिलां ही पै चुक्का है। पर ‘टावरज़’ अते ‘बरफ ते दरिआ’ कहाणीआं राहीं इह सभ कुझ मौलिक साहित विच प्रापत है। इह किसे भाशा दे मौलिक साहित दी समर्रथा दा सबूत है।

जसवीर समर: जरनैल सिंघ नें अडोल अते नाळ ही डोले होए पातरां लई जिहड़ी भाशा वरती है अते जो भाशा मुहावरा घड़िआ है, उह मिसाली है। शबदां अते वाकां दी मिरदंग लगातार वज्जदी सुणदी है।

डा. करमजीत सिंघ: किहा जा सकदा है कि ‘टावरज़’ कहाणी संग्रहि नें इक वार फिर साबत कर दित्ता है कि पंजाबी कहाणी विशव पध्धर दी कहाणी नाळ वर मेच रही है, मानवी चिंतावां करके वी, मानवी द्रिशटी करके वी अते कहाणी दी शिलप करके वी। हुण इह वी किहा जा सकदा है कि अगलीआं कहाणीआं विच जरनैल सिंघ पंजाबी कहाणी दे हुण वाळे दिसहद्दिआं तों वी पार जावेगा।

2005 दो कारनां करके साडे परिवार लई सुभागा वरहा सी। साल दे आरंभ विच कथा संग्रहि ‘टावरज़’ छपिआ अते 30 जुलाई 2005 नूं बेटे अमरप्रीत दा विआह होइआ। उसदी जीवन–साथण किरनजीत कौर, कनेडा दे शहिर कैंबरिज वासी गुरचेतन सिंघ खहिरा दी बेटी है। उह बैंक ’च जौब करदी है। उदों अमरप्रीत दी जौब कनेडा दी नामवर टैलीफोन कंपनी ‘बैल्ल’ ’च सी। खहिरा परिवार दे काफी रिशतेदार इंगलैंड, अमरीका ते कनेडा ’च वसदे हन। साडे वी काफी रिशतेदार तिंनां देशां ’च हन। दोनां धिरां दे रिशतेदार विआह ’च शामळ होण दे चाहवान सन। दोसतां–मित्तरां दी गिणती वी काफी सी। असीं दोनां परिवारां नें सलाह करके वड्डा बैंकुइट हाल बुक्क कर लिआ। सवेरे गुरदवारा साहिब ’च अनंद कारज संपंन होइआ ते शाम नूं रिसैपशन पारटी दीआं रौणकां। बैंकुइट हाल दे इक कोने विच बीअरां, विसकीआं ते कोलड डरिंकां वासते बार लाई गई। चाह, कौफी, सनैकस अते डिनर वासते वंन–सुवंने पकवानां दा प्रबंध कीता गिआ। डी. जे दे संगीत ’ते अध्धी रात तक्क भंगड़ा पैंदा रिहा। खूब रौणकां होईआं। पारटी दा अध्धा खरच लड़की वाळिआं अते अध्धा असीं कीता।

गुरचेतन सिंघ दा परिवार इंगलैंड तों आइआ होइआ ए। किरनजीत दे साडे परिवार अते रिशतेदारां नाळ विहार नूं वेख के लगदा ही नहीं कि बेटी इंगलैंड दी जंमपळ है। पंजाबी साडे वांग ही बोलदी है।

2005 विच ‘कोर आफ कमिशनेअरज़’ दा एअरपोरट दे टरमीनलां विचलीआं पोसटां दा कांटरैकट खतम हो गिआ। कांटरैकट रीनिऊ करन समें एअरपोरट दी मैनेजमैंट रेट घटाउणे चाहुंदी सी। कोर नूं उह रेट प्रवान नहीं सन। ए. ऐस. पी (A. S. P) नां दी नवीं कंपनी नें घट रेटां ’ते कांटरैकट लै लिआ। कोर नें मैनूं ‘डाऊन टाऊन’ सथित कोरटां विच इक विशेश पोसट लैण लई किहा। तनखाह तां चंगी सी पर पोसट ’ते जाण–आउण लई कार दा सफर सूत नहीं सी बैठदा। रेल अते सटरीट कार ’ते कराइआ काफी लग्गणा सी। ए. ऐस्स. पी कंपनी वाळे मैनूं ते कुझ होर कमिशनेअरां नूं कहि रहे सन कि साडी कंपनी विच आ जाओ। सो मैं इह कंपनी जुआइन कर लई। साल कु बाअद मेरी सुणन–शकती घट गई। इक कंन विच मशीन (Hearing Aid) लाउणी पै गई। पैटरोलिंग दौरान वाकी–टाकी रेडीओ ’ते मैसेज सुण तां लैंदा सां पर सपश्शटता घट गई सी। मैं कंपनी दे अपरेशनज़ मैनेजर नाळ गल्ल कीती। उसने मैनूं एअरपोरट दे बाहरवार इक ट्रैफिक-गेट ’ते ला दित्ता। एअरपोरट दे चार–चुफेरे कई ट्रैफिक-गेट हन, जिंनां राहीं एअरलाईनां दे टैकनीकल सटाफ दीआं गड्डीआं, जहाज़ां ’ते भोजन लोड करन वाळे टरक्कां, घाह कट्टण अते रनवेआं–टैकसीवेआं तों बरफ हटाउण वाळीआं मशीनां ते होर अनेक वाहनां एअरपोरट अंदर जांदीआं–आउंदीआं रहिंदीआं हन। हर गेट ’ते सकिउरटी करमचारी लई बूथ बणी होई है जिस विच वाशरूम, सरदीआं ’च हीटर, गरमीआं ’च पख्खा, टैलीफोन, माईकरोवेव, रेडीओ वगैरा दीआं सहूलतां सन। सकिउरटी करमचारी, वाहनां दे सट्टिकर, अते वाहनां विच सवार करमचारीआं दे पास चैक्क करके ही बैरीअर खोल्हदे सन।

साडे दोनां पुत्तां–नूंहां दी इक्को घर विच ठीक निभ रही सी। घर खल्ल्हा सी, पंज बैड्डरूम सन। पर मैं ते कुलवंत इह वी जाणदे सां कि लंमा समां इकठ्ठे रहिण नाळ उनहां दा आपसी पिआर फिक्का पै सकदा सी। 2009 विच असीं उह घर वेच दित्ता। हरप्रीत ते रिकबाल नें बरैंपटन ’च खरीद लिआ, अमरप्रीत ते किरन नें जारजटाऊन ’च। इह घर उनहां दीआं जौबां तों लागे पैंदे सन। मैं ते कुलवंत पहिलां हरप्रीत नाळ रहे ते हुण अमरप्रीत नाळ हां। कदी–कदी हरप्रीत वल्ल वी गेड़ा लगदा रहिंदा है।

रिटाइरमैंट

कनेडा विच रिटाइरमैंट उमर 65 साल है। मैं 2009 विच 65 सालां दा हो गिआ सां। पर आपणे आप नूं बुढ्ढा नहीं सी समझदा। कंपनी दा अपरेशनज़ मैनेजर कहिण लग्गा कि तेरा कंम वधीआ है ते सिहत वी ठीक है, जौब करी जा। पर पतनी ते बच्चे कहिण लग्गे कि बथेरी कर लई है (15 साल एअरफोरस ’च, 11 साल बैंक ते 20 साल कनेडा ’च) रिटाइरमैंट लै लओ। मैं वी एही ठीक समझिआ। मैं दिन दी शिफट करदा सी अते 71 साल दा गोरा जोअ वालस रात दी। उह दो पैनशनां लैंदा सी, इक पहिली नौकरी दी ते दूजी बुढापे दी। सी ’कल्ला–कारा। जौब करन दा कारन उह इह दस्सदा सी कि घर विच इकल्ले दा टाईम पास नहीं हुंदा ते रात नूं नींद नहीं सी आउंदी। उसने मैनूं पछ्छिआ कि रिटाइर हो के टाईम किद्दां पास करेंगा। मैं आखिआ कि मेरे कोळ इक होर जौब हैगी ए। कहिंदा किहड़ी? मैं दस्सिआ कि साहित लिखण–पहड़न दा कारज मेरे लई कंम वांग है, निठ्ठ के करन वाळा कंम।

पतनी ते बच्चिआं नें गुपत तौर ’ते रिटाइरमैंट पारटी लई बैंकुइट हाल बुक्क कर लिआ। सरपराईज़ देण दे मकसद नाळ मैथों लुकोअ रख्खिआ। रिशतेदारां दे फोन नंबर तां इनहां कोळ हैगे ही सन। लेखक साथीआं दे मेरी डाइरी विच्चों लभ्भ लए। ए. ऐस्स. पी कंपनी ते ‘कमिशनेअरज़’ दे नज़दीकी साथीआं–जिनहां विच कुझ गोरे वी सन–दे फोन नंबर मेरी जौब वाळी नोट- बुक्क ’च सन। उह इनहां नूं लभ्भी नां। सरपराईज़ रख्खण लई मैथों पुछ्छ नां सके। पारटी बारे मैनूं कहिंदे रहे कि किरन दे भरा दी जनम दिन पारटी है। कनेडा फेरी ’ते आइआ डा. गुरपाल सिंघ संधू उनहीं दिनीं मेरे कोळ सी। मैं उसनूं वी नाळ लै गिआ। हाल दे दरवाज़े ’ते पहुंच के असली कहाणी दा पता लग्गा।

जौब दे समें दौरान, इंडीआ दा गेड़ा चार कु साल बाअद ही लगदा सी। हुण असीं (मैं ते कुलवंत) हरेक साल जांदे हां। ओथे साडी रिहाइश भरावां संग हुंदी है। दोवें भरा इक्को घर विच रहिंदे हन। खेती सांझी, रोटी आपो आपणी।

बापू जी ते बीबी तों मिळी सिख्खिआ दे असर हेठ, साडा तिंनां भरावां ते दोनां भैणां दा आपसी मोह-पिआर पहिलां वांग ही बरकरार है। कदी-कदी गुस्से-गिले वी हो जांदे हन। पर असीं दिलां ’च नहीं रख्खदे, कढ्ढ लैंदे हां।

साडे वांग ही साडे पुत्तां-धीआं ते अगांह उनहां दे निआणिआं विच वी मोह-पिआर बणिआ होइआ है। भरावां ते भैणां दे अध्धे कु बच्चे इंडीआ ’च अते अध्धे कु कनेडा ’च हन। मेरे दोनां भरावां दे बेटे मनजीत सिंघ ते गुरदेव सिंघ वैनकूवर वसदे हन। उनहां नाळ मेल-मिलाप दे मौके बणदे रहिंदे हन। दोनां भैणां दे बेटे जसपाल सिंघ ते तजिंदर सिंघ, भैण गुरदीश कौर दीआं बेटीआं जसविंदर कौर, राजविंदर कौर अते इंडीआ रहिंदे भाणजे इकबाल दी बेटी जोती एथे टरांटो ’च हन। सवरगी जीजा जी फूला सिंघ दे दोसत चैंचल सिंघ ढिल्लों दा बेटा सुखदेव सिंघ वी मेरे लई सके भाणजिआं वांग है। सत्तां परविारां दे वड्डे-छोटे सारे जीअ मोह-पिआर दीआं तंदां राहीं आपस विच जुड़े होए हन। सारे इक-दूजे दे कंम आउंदे हन। साडे कुझ परिवारां नें तिंन-तिंन वार घर बदली कीते हन। इह कंम बहुत कठिन हुंदा है। पर आपणिआं दी मद्दद नाळ सुखाळा हो जांदा है। दुख्खां-औकड़ां समें इक-दूजे दे नाळ खहड़दे हां। सुभागे मौकिआं ’ते रळमिळ के मनाईआं खुशीआं दूण-सवाईआं हो जांदीआं हन।

असीं हर तीजे-चौथे महीने किसे इक परविार दे घर मिळ बैठण दा प्रौगराम बणा लैंदे हां। वीक ऐंडां दे इह प्रोगराम शाम तों शुरू हो के अध्धी-अध्धी रात तक्क चलदे हन। गल्लां-बातां दे नाळ-नाळ खाण-पीण वी चलदा रहिंदा है। हासा-मज़ाक वी कर लैंदे हां।

मेपल दे रंग

(कनेडीन पंजाबी कहाणी)

‘टावरज़’ कथा संग्रहि तों बाअद मैं दो कहाणीआं लिख लईआं सन। तीजी शुरू करन लई सोच रिहां सां कि साडे एथों दे कहाणीकारां दी, कनेडीअन पंजाबी कहाणी नूं किताबी रूप देण दी सलाह बण गई। सलाह वज़नदार सी। एथों दी कहाणी दे विकास ते मिआर नूं देखदिआं इसनूं किताबी रूप देणा बणदा सी। साथीआं नें ज़िंमवारी मेरे ’ते पा दित्ती। आपणी रचनाकारी ठप्प करके मैं इस कारज विच जुट्ट गिआ।

कनेडा विच पंजाबी साहित दी रचना भावें कैलगरी, ऐडमंटन ते ओटवा विच वी हो रही है पर इसदे मुख्ख केंदर टरांटो ते वैनकूवर हन। वैसे तां हर साहितक रचना लेखक दी आपणी घालणा हुंदी है पर जे ढक्कवां साहितक माहौल होवे तां लिखण लई प्रेरना बणी रहिंदी है। गरेटर टरांटो दे लेखकां लई इह माहौल ‘कलमां दा काफला’ ते इसदी शाखा ‘कहाणी मंच टरांटो’ नें बणाइआ होइआ है। नव-प्रकाशित पुसतकां ’ते विचार गोशटीआं हुंदीआं हन। साहित दीआ वख-वख विधावां ’ते सैमीनार करवाए जांदे हन। इसे तरां वैनकूवर दे लेखकां लई ढुक्कवां साहितक माहौल ओथों दी साहित सभा ‘पंजाबी लेखक मंच’ नें बणाइआ।

इनहां दोनां केंदरां दे लेखकां वल्लों कहाणीआ, कवितावां, नाटक, वारतक अते नावल लिखे जा रहे हन। ज़िआदा रचनावी कारज कहाणी विधा ’च हो रिहा है। कनेडीअन पंजाबी कहाणी दी उमर 44 कु साल बणदी है। रवी रविंदर कनेडा दा पहिला कहाणीकार है। उसदा कथा संग्रहि ‘जित्थे दीवारां नहीं’ 1978 ’च छपिआ। 1980 विच अमरजीत चाहल नें आपणा कथा संग्रहि ‘बाहरों आइआ आदमी’ पेश कीता। अगले दो–चार सालां विच साधू बिनिंग, अवतार गिल्ल, हरभजन पवार, तेज संधू समाधवी आदि आपो आपणे कथा संग्रहि लै के हाज़र होए।

वीहवीं सदी दे आखरी दहाके विच डेढ दरजन दे करीब कथाकारां नें कनेडीअन पंजाबी भईचारे दे समाचारां, ते मसलिआं–मसौदिआं नूं कहाणीआं विच ढाळिआ। अगले सालां विच कहाणी दी सरगरमी होर वधी कहाणीकारां नें गिणातमक अते गुणातमक दोनां पख्खां तों एथों दी कहाणी नूं विशालता अते गहिनता प्रदान कीती… 2010 तक्क कनेडीअन पंजाबी कहाणी नें आपणीआं विशेगत, कलागत अते द्रिशटीगत विशेशतावां सदका आपणी वख्खरी पछाण सिरज लई सी।

वख्खरी पछाण वाळी इस कहाणी नूं दसतावेज़ी रूप देण लई मैं 2011 विच ‘मेपल दे रंग’ पुसतक संपादित कीती। इस विच रविंदर रवी, जरनैल सिंघ गरचा, मिंनी गरेवाल, इकबाल अरपन, साधू सिंघ, बलबीर कौर संघेड़ा, अवतार गिल्ल, साधू बिनिंग, अमरजीत चाहल, अमनपाल सारा, मेजर मांगट, कुलजीत मान, हरप्रीत सेखा अते जरनैल सिंघ दीआं प्रतिनिध कहाणीआं शामल हन।

इनहां कहाणीआं दे पातर इंडीआ नूं याद कर–कर ओदरदे नहीं, सगों कनेडा विच ही आपणीआं जहड़ां पक्कीआं करदे हन। इनहां पातरां विच प्रसपर टाकरवां विरोध वी है पर नाळ–नाळ अपणत्त अते मोह वी। पातरां विच पंजाबीआं दे नाळ–नाळ कनेडा–अमरीका दे गोरे पातर वी शामल हन। कुझ कहाणीआं विच पंजाबीआं दीआं गोरिआं नाळ पै रहीआं सांझा–दोसतीआं अते विआहां दे रिशतिआं दा वरनण वी है। नारी पातरां विअकतीगत अते आरथिक सुतंतरता दे माहौल विच आपणी आज़ाद हसती प्रती चेतन नज़र आउदीआं हन।

विआहीआं औरतां अंदर आपणी आज़ादी दीआं उमंगां–तरंगां ही नहीं, बच्चिआं प्रती फिकरमंदी वी है 2011 तों बाअद कनेडीअन पंजाबी कहाणी दा विकास निरंतर जारी है। एथों दे कथाकार कनेडा–अमरीका दे सभिआचारक, आरथिक ते राजनीतक खेतरां विच वापरदीआं तबदीलीआं नूं शिद्दत नाळ पेश कर रहे हन। विशवी सरोकारां नूं गलपी रूप देण वाळीआं मेरीआं कहाणीआं नें पंजाबी कहाणी दे कैनवस नूं विशालता प्रदान कीती है।

निरसंदेह, कनेडीअन पंजाबी कहाणी नें, समुच्ची पंजाबी कहाणी दी शान होर वधाई है।

2012 विच भाशा विभाग, पंजाब वल्लों 2010 ते 2011 दे श्रोमणी साहितकार ऐवारड ऐलाने गए। दोनां सालां दे बदेशी श्रोमणी साहितकार ऐवारड कहाणी विधा नें हासल कीते। 2010 दा इनाम इंगलैंड दी कहाणीकार वीना वरमा दे नां ते 2011 दा मेरे नां।

बाअद विच पता लग्गा सी कि मेरा नां डा. सुरजीत सिंघ भट्टी नें तजवीज़ कीता सी। उह मैनूं घट्ट पर मेरीआं कहाणीआं नूं वध्ध जाणदा सी। बोरड दे किसे वी मैंबर नें विरोध नहीं सी कीता।

दोनां इनामां नाळ परवासी पंजाबी कहाणी दा माण वधिआ सी। एथे इह दस्सणा बणदा है कि 2012 तों बाअद दी परवासी कहाणी दा पध्धर होर वी उच्चा होइआ है। जिवें मुख्ख धारा दी सारी पंजाबी कहाणी उच्चे पध्धर दी नहीं इवें ही सारी परवासी कहाणी दा पध्धर वी उच्चा नहीं। पर कुझ परवासी कहाणीआं दे आधार ’ते जे इह कहि लिआ जावे कि परवासी कहाणी मुख्ख धारा दी कहाणी नूं अगांह लै के गई है तां इह अतिकथनी नहीं होवेगी।

समरत्थ कहाणीकार अमनपाल सारा दी गुमनामी

अमनपाल सारा नाळ मेरा संपरक कहाणी ‘जंग बनाम जंग’ राहीं बणिआ सी। उसने फोन करके कहाणी दी सिफत कीती सी। फिर जदों उह इक सभिआचारक प्रोगराम दे संबंध विच टरांटो आइआ तां आपणे पलेठे कथा–संग्रहि ‘सरद रिशते’ ’ते गोशटी कराउण दी इछ्छा प्रगटाई। मैं परचा लिखिआ। संग्रहि दीआं बहुतीआं कहाणीआं प्रवासी जीवन बारे सन। उह कहाणीआं सन तां इकह्हिरी परत दीआं पर उनहां विच ‘गल्ल’ हैगी सी। गोशटी सफल रही। उस गोशटी विच सुरजन जीरवी ते नवतेज भारती नाळ मुलाकात होई। अमनपाल मेरीआं कहाणीआं पहड़ना चाहुंदा सी। मैं उसनू ‘समें दे हाणी’ संग्रहि दित्ता। कहाणीआं तों प्रभावित हो के उसने फोन कीता ते आखिआ कि उह वी लंमी कहाणी लिखण दी कोशिश करेगा। डेढ कु साल बाअद उसने आपणी नवीं कहाणी ‘वीहां दा नोट’ मेरी राइ जाणन लई भेजी। पहड़ के हैरानी भरी खुशी होई। उह ‘सरद रिशते’ कथा संग्रिह दीआं कहाणीआं तों काफी अग्गे निकळ गिआ सी। कहाणी दी सिफत करदिआं मैं उसनूं वधाई दित्ती। ‘सिरजणा’ ’च छपी इस कहाणी दी खूब चरचा होई। इस कहाणी नें उसनूं समरत्थ कहाणीकार बणा दित्ता। उतशाहित हो के उह रचनाकारी दे कारज विच जुट्ट गिआ…उसदे दो कहाणी–संग्रिहां ‘वीहां दा नोट’ ते ‘डाइमंड रिंग’ नूं पाठकां ते विदवानां वल्लों भरपूर हुंगारा मिलिआ… फिर उह चुप्प हो गिआ। कई महीनिआं बाअद आई उसदी चिठ्ठी नें मैनूं उदास कर दित्ता। उह पारकिनसन दी बिमारी नाळ पीड़त सी। उसदा अपरेशन होइआ पर कोई फरक नां पिआ। बिमारी वधदी गई ते उस नाळ संपरक टुट्ट गिआ। मैं कई फोन कीते पर कोई हुंगारा नां मिलिआ। 2012 विच मैं आपणे रिशतेदारां नूं मिलण ऐबसफोरड ते सरी गिआ। आपणे इक लेखक नूं अमनपाल बारे पुछ्छिआ। उसने दस्सिआ कि उह किसे ‘केअर सैंटर’ ’च सी। ‘केअर सैंटर’ दे ऐडरस बारे उसनूं जाणकारी नहीं सी। इक होर लेखक नूं पुछ्छिआ उसनूं वी पता नहीं सी। नामुराद बिमारी नें साडे समरत्थ कहाणीकार नूं गुमनामी दे हनहेरे विच धकेल दित्ता है।

विशवी मसलिआं दा गलपीकरन

‘टावरज़’ अते ‘बरफ ते दरिआ’ विच मैं नवां तजरबा कीता सी— अंतरराशटरी मसलिआं नूं गलप विच ढालण दा तजरबा। इनहां दो कहाणीआं ’ते परवासी जीवन वाळीआं कहाणीआं तों वी वध्ध चरचा होई। मेरा उतशाह वधिआ। अगलीआं कहाणीआं लई मैं अंतरराशटरी विशे लभ्भणे शुरू कर दित्ते। सिआणिआं नें ठीक ही आखिऐ, ‘जित्थे चाह उत्थे राह’ मेरी तलाश दे नाळ–नाळ कुदरती सबब्ब वी बणदे गए। 2010 तक्क मैं इस किसम दीआं दो कहाणीआं लिख चुक्का सां। अगलीआं दो ‘मेपल दे रंग’ किताब तों बाअद लिखीआं। ( पंजवीं कहाणी दा संबंध विशवी मसले नाळ नहीं ) इनहां कहाणीआं दे सबब्ब अते रचनावी कारज बारे वेरवे:

कहाणी ‘पत्तिआं नाळ ढके जिसम’

इस कहाणी विच मैं बाज़ार दे इक अहिम अते प्रभावी अंग ‘फैशन जगत’ दी बाहरी चमक–दमक हेठ छुपे कुहजां नूं बेपरद कीता है। पूंजीवादी वपार तंतर वसतां दी विक्करी वधाउण लई, औरत तों उसदी देह दी प्रदरशनी करवाउंदा है।

इस कहाणी दा मुढ्ढ अंग्रेज़ी मैगज़ीन ‘मकलेनज़’ (Macleans) विच छपे इक किताब दे रिवीऊ नूं पहड़ के बझ्झा। किताब दा नां है ‘ फीमेल शोवनिसट पिगज़: विमैन्न ऐंड दा राईज़ औफ रौंच कलचर। इसदी लेखिका है एरीअल लैवी। इह अमरीकन औरत, ‘दा निऊ यौरकर’ मैगज़ीन दी सटाफ राईटर है।

रौंच अमरीकन अंग्रेज़ी दा शबद है, जिसदा अरथ है लचरता ते काम भड़काहट। एरीअल नें पछ्छम दीआं औरतां विच आज़ादी अते फैशन दे नां ’ते नगनता ते काम उकसाऊ पहिरावे नूं नारीतव दी थिहड़कण ते निघार आखिआ है। उसने रौंचीनैस्स फैला रहे वड्डे–वड्डे फैशन शोआं, वपार, फिलमां ते मीडीआ दे हर पख्ख दा गहिराई ’च विशलेशण कीता है। एरीअल अनुसार रौंच कलचर विच खचित औरतां, औरत जाती दे मरद नाळ बराबरी दे हक्कां दी लड़ाई नूं साबोताज कर रहीआं हन।

इस कहाणी दी मुख्ख पातर मनीशा मलहोतरा कलातमिक रुचीआं वाळी मुटिआर है। डिज़ाईनिंग दी पहड़ाई दे नाळ–नाळ उह टरांटो दे भारती कपड़ा–सटोरां दीआं ऐडां वासते माडलिंग वी करदी है। डिगरी कोरस पूरा होण ’ते उह इक कंपनी विच असिसटैंट डिज़ाईनर दी जौब करन लगदी है… उह डिज़ाईनर दी प्रमोशन वासते हक्कदार है। पर प्रमोशन दूजी असिसटैंट डिज़ाईनर जैनेट नूं मिळ जांदी है। फिर उही जैनेट मनीशा दीआं सुहज ते मिहनत नाळ डिज़ाईन कीतीआं लेडीज़-जैकट ते टोपी नूं साजिशी ढंग नाळ, उतपादन वासते रिजैकट करवा दिंदी है। आपणी डिज़ाईनिंग–कला दी बेकदरी तों खफा होई मनीशा जैनेट दी झाड़–झंब करके जौब तों असतीफा दे देंदी है।

कला दे ज़ोर ’ते बुलंदीआं छुहण दी इछुक मनीशा फैशन माडलिंग करन दा मन बणा लैंदी है। उसदा पती सुधीर खंना, जो सीनीअर सैकंडरी सकूल टीचर है, विरोध करदा है। उस अनुसार फैशन माडलिंग विच जिसम दी प्रदरशनी समाजक कदरां–कीमतां दा नुकसान कर रही है। उह माडलिंग नूं सदाचार विहूणा कित्ता आखदा है। पर मनीशा लई माडलिंग आरटफुल्ल जौब है। उह इस वड्डे खेतर विच प्रसिध्ध होण दे सुपने देख रही है। इसे टकराअ विच उसदा सुधीर नाळ तलाक हो जांदा है। मनीशा दा डैड वी माडलिंग नूं नकारदा होइआ, उस नाळों नाता तोड़ लैंदा है।

टरांटो दे वड्डे फैशन शोअ विच पहिली पेशकारी समें ही मनीशा आपणे उज्जले–चमकदे हुसन, सुहज, नारीतव दी छब्ब ते नज़ाकत दे गुणां सदका फैशन माहिरां दा धिआन खिच्च लैंदी है। टरांटो दी इक अखबार दा कालम नवीस आपणी आरटीकल विच उसनूं ‘An Angel On Earth’ (आकाशों उत्तरी परी) करार देंदा है।

ते फिर हर फैशन शोअ विच उसदी माडलिंग कला ते प्रसिध्धी दा गराफ उतांह जांदा है। वोग, टच, शेप, कवर गरल आदि अंग्रेज़ी मैगज़ीनां विच उसदीआं तसवीरां ते आरटीकल छपदीआं हन। प्रसिध्ध कंपनीआं ‘लोरीऐल’ ते ‘रैवलोन’ आपणे उतपादन दीआं कुझ मेक–अप्प चीज़ां दी मशहूरी, मनीशा दीआं तसवीरां राहीं करदीआं हन।

सुहजमई माडलिंग ’ते पहिरा दे रही मनीशा ‘वोग’ मैगज़ीन दे फोटो–शूट विच बिकनीआं पा तां लैंदी है पर कामुक अदावां वाळे पोज़ देण तों इनकार कर देंदी है। जदों कि टौप–माडल लई उसदी मुकाबलेदार सिंडी कारलटन अजिहे पोज़ खुश हो के देंदी है। मनीशा दा फैशन डिज़ाईनर वेन फिलिप उसनूं बदलाव दा सुझाअ देंदा आखदा है, “मनीशा! ज़माना नगन ते काम–उकसाऊ माडलिंग दा आ गिआ ए… ।”

“पर वेन आखर टिकणा तां कला नें ही ऐ।” मनीशा नूं आपणी कला ’ते गौरव है।

प्रंतू जदों सिंडी ‘पलेबुआइ’ मैगज़ीन ’च नगन तसवीरां दे के टौप–माडल दा टाईटल झपट लैंदी है तां मनीशा दे कला–गौरव ’ते सट्ट वज्जदी है। खैर भव्विख ’ते टेक रख्खदिआं उह सोचदी है कि अगली वार सही।

अगली वार टौप–माडल दा फैसला लास ऐंजलस दे फैशन शोअ विच होणा है। उसदा मुकाबला फरांसीसी मूल दी, ‘सुपर सैकसी बिऊटी’ वजों जाणी जांदी, मिशैल लाफनटेन नाळ है। कला दे पख्ख तों मनीशा मिशैल तों उत्ते है। उसनूं पूरी आस है कि जित्त उसदी होवेगी।

पर शोअ दी फाईनल ते अहिम आईटम बारे सुण के उह प्रेशान हो जांदी है। शोअ दे सपांसर ते प्रोडिऊसर इह चाहुंदे हन कि उस आईटम विच माडलां डरैस्स पहिन के नहीं, अंगां ’ते इक–इक पता लटका के पेश होण। मनीशा दुबिधा ’च पै जांदी है। जे उह इस आईटम नूं करदी है तां नगन होण वाळी गल्ल है। जे नहीं करदी तां करीअर दीआं सिखरां छुहण यानि टाप–माडल बणन दे सुपने बिखरदे हन। सुपना साकार करन लई उह समझौता करदी है। मैरूआना नशे दा सहारा लै के उह इह आईटम कर देंदी है। पर सुपना फिर वी अधूरा रहि जांदा है।

उसदी मुकाबलेदार मिशैल, फैसला करन वाळी जिऊरी दे चेअरपरसन रौबिन जलवेगर नाळ देही–जशन मना के टौप माडल दा टाईटल बटोर लैंदी है।

फैशन इंडसटरी पूंजीवाद दा मकड़जाळ है। पूंजीवाद दा सरोकार औरत दी माडलिंग–कला नाळ नहीं, उसदी देह नाळ है जिसदी प्रदरशनी राहीं उसने वसतां दी विक्करी वधाउणी है।

मनीशा दी हमजमातण जैनीफर होवैल, मनीशा दी सुहजमई माडलिंग नूं पसंद करदी है। ‘फैशन ऐंड दा रौंच कलचर’ विशे ’ते पी. ऐच. डी करन उप्रंत उह ‘सटौप रौंचीनैस्स संसथा’ दी अगवाई कर रही है।

कहाणी विच्चों उसदा इक डाइलाग पाठकां नाळ सांझा कर रिहां, “आज़ादी दा होका दे रहीआं माडलां, फिलमी ऐकटरैस्सां अते रौक सटारां सुंदरता नहीं कामुकता पेश कर रहीआं हन। उनहां दी देखा–देखी आम औरतां नें काम–उकसाऊ फैशन अपणा लिआ ए। पहिलां औरतां सुहणीआं लग्गण लई फैशन करदीआं सन पर हुण ‘हौट’ लग्गण लई करदीआं हन। इस तरहां सुंदरता ते आज़ादी दा होका दे के रौंचीनैस्स फैलाई जा रही ए। वपार ते मीडीआ रौंचीनैस्स नूं घर–घर पहुंचा रहे हन… ।”

मनीशा दे पातर दा मूल भारती मूल दी औरत दीपिका है। उह एअरपोरट ’ते ‘गरुप्प-4 सकिउरटी कंपनी’ ’च जौब करदी सी। पहड़ी–लिखी ते सूझवान दीपिका दी विशेश पछाण उसदी कलातमिकता सी। उसदी बोलचाल, कप्पड़िआं, गहिणिआं ते फरनीचर दी डिज़ाईनिंग, घर ते बगीची दी सैटिंग— गल्ल की उसदे समुच्चे काज–विहार विच्चों कला झलकदी सी। दूजीआं माडलां दा मूल, फैशन नाळ संबंधित मैगज़ीनां ते पुसतकां विच्चों ढूंडिआ है।

कहाणी ‘मुहाज़’

इस कहाणी विच दो बिरतांत हन। दोवें बिरतांत जंगां तों उपजे, फौजीआं ते उनहां दे परिवारां दे दुखांतां बारे हन। इक दा संबंध अमरीकी सामराज वल्लों छेड़ीआं अफगानिसतान–इराक दीआं जंगां नाळ है ते दूजे दा संबंध 1971 दी भारत–पाकिसतन जंग नाळ। दोनां बिरतांतां दीआं लड़ीआं संघणी बुणती राहीं आपस विच गुंदीआं होईआं हन। कहाणी दा बिरतांतकार भारती हवाई सैना दा साबका फौजी सुखदेव सिंघ कंग है। कनेडा विच उह नामवर सकिउरटी कंपनी ‘कमिशनेअरज’ विच मासटर वारंट अफसर है। ‘कनेडीअन फोरसज़ बेस’ टरांटो ’च ताइनात इस कंपनी दी डिटैचमैंट दा उह डिटैचमैंट कमांडर है। बोलचाल विच सारे उसनूं डेव सदद्दे हन।

कहाणी दा बीज–रूप कनेडीअन फौज दे सारजैंट हैरी फौसटर दी Funeral (अंतिम रसम) है। अफगानिसतान दी जंग निगळ गई सी उसनूं। हैरी फौसटर दी यूनिट ‘कनेडीअन फोरसज़ बेस टरांटो’ दा अंग सी। आपणी सकिउरटी कंपनी कमिशनेअरज़ वल्लों मैं ते फरैड्ड करनेगी, हैरी फौसटर दी फिऊनरल ’ते गए सां। फौजी पादरी, टरांटो दे मेअर, हैरी फौसटर दे मापिआं अते हैरी दे दोसतां दे शरधांजली–शबदां तों बाअद यूनिट दे कमांडिंग अफसर नें हैरी दी कुरबानी ’ते फखर महिसूसदिआं आपणी यूनिट समेत बेस दीआं सारीआं यूनिटां दे फौजीआं दी बहादरी, हिंमत ते विउंतबंदी दी शलाघा कीती सी। उसदे बोल सुणदिआं मेरे मन विच 1971 दी भारत-पाकि जंग समें आपणे सुकआडरन दे एअरमैन पवन शरमा दी मौत दी घटना उभ्भर पई सी। पवन दे ससकार तों पहिलां साडे सुकआडरन कमांडर नें वी हैरी दी यूनिट दे कमांडिंग अफसर वांग आपणे सुकआडरन दे सैनिकां दी बहादरी, हौसले ते निपुंनता बारे माण–फखर दीआं गल्लां कीतीआं सन। उसदा भाशण सुणदिआं मैं सज्जे–खब्बे खलोते साथी सैनिकां वल्ल तक्किआ सी। उनहां दे चिहरिआं ’ते बहादरी दी शेड विच इक होर शेड वी दिखाई दित्ती सी— अधीनगी दी शेड। उवें ही हैरी दी फिऊनरल ’ते उसदे कमांडिंग अफसर दा भाशण सुण रहे कनेडीअन सैनिकां दे चिहरिआं ’ते बहादरी दे हाव–भावां हेठ, मैनूं पर–वस्स दे चिंनह नज़र आए सन।

ते फिर पोडीअम ’ते हैरी दी पतनी कारला आई सी। उसने काळा सूट पहिनिआ होइआ सी। सोग विच उसदा चिहरा कुमळाइआ होइआ सी पर आवाज़ विच धीरज सी। आपणे बारां साल दे दंपती–जीवन दे कुझ विशेश मौके याद करदिआं दो–तिंन वार उसदीआं अख्खां छलक पईआं सन। उसने सवै ’ते काबू रख्खदिआं चिहरा पासे करके हंझू पूंझ लए सन। कुझ महीने पहिलां हैरी दी यूनिट दी ऐनिवरसरी समें मैं कारला नूं पहिली वार मिळिआ सां। उनहां दे दो बच्चे वी नाळ सन। उह किसे कंपनी विच दफतरी जौब करदी सी। गल्लां करदिआं उसने दस्सिआ सी कि उनहां दा परिवार इंगलैंड तों कनेडा आइआ सी। उसदा फौजी बाबा अंग्रेज़ां दे राज समें कुझ वरहे भारत ’च रिहा सी। उस कोळों सिख्ख फौजीआं दी बहादरी ते सिदक दीआं सुणीआं गल्लां, कारला नें मेरे नाळ सांझीआं कीतीआं सन। मैनूं आपणे पुरखिआं दी सिफत चंगी लग्गी सी। ते फिर उसने मेरे ’ते प्रशन कीता सी, “तैनूं कनेडा किद्दां लगदै?” “वधीआ” मैं किहा सी। “याअ, इट’स नाईस कंटरी।” उसने माण नाल आखिआ सी। ते हुण उसदे सोगी बोल सुणदिआं मैनूं आपणे अंदरों इह शबद सुणाई दित्ते सन, ‘देश वधीआ होवे जां घटीआ, फौजीआं दी ज़िंदगी हर देश विच कठपुतलीआं वरगी हुंदी है। हाकम जदों चाहुण उनहां नूं जंग दी भठ्ठी विच झोक दिंदे हन।’

हैरी दी फिऊनरल दी उह घटना मेरे मन ’च डूंघी उत्तर गई। फौजी जीवन नाळ संबंधित मेरीआं दो कहाणीआं ‘सुआह दी ढेरी’ ते ‘जंग बनाम जंग’ पवन शरमा दी मौत दी वासतविक घटना ’ते आधारित हन। हुण अमरीका–कनेडा विच जंगां बारे कुझ नवें तत्थ एथों दीआं अखबारां ’च छप रहे सन। उनहां अणछुहे तत्थां नूं गलपी रूप देण लई मेरे अंदर कहाणी दा ताणा–बाणा शुरू हो गिआ।

हैरी विच्चों मैं कहाणी दा पातर सटाफ सारजैंट सटीव बरटन उसार लिआ। बेस विच सपलाई डिप्पो दे लैफटीनैंट आरटिनो डमिटरी नाळ मेरी कुझ नेड़ता सी। उसनूं सटीव दा दोसत सटाफ सरजैंट डमिटरी थिओडोर बणा लिआ। कहाणी विच मैं पातर (बिरतांतकार) दी डमिटरी थिओडोर नाळ काफी नेड़ता है। उस रांही मैं पातर दी सटीव नाळ नेड़ता बण जांदी है। कारला विच्चों सटीव दी पतनी नैनसी बरटन दा पातर उसार लिआ। कहाणी विच नैनसी दा रैंक वारंट अफसर है। उह बेस दी असिसटैंट ऐडमिन अफसर है। मैं पातर दा उस नाळ हर वेले दा वाह है।

पवन नूं आधार बणा के कारपोरल (Corporal) नवतेज दा पातर सिरज लिआ। नवतेज, भारती हवाई सैना विच मैं पातर दा दोसत है। नवतेज नूं शादी–शुदा दिखा के उसदी पतनी मनजीत (जीतां) राहीं भारती फौजी–विधवावां दे दुख्खां–कशटां नूं पेश कीता।

अमरीका–कनेडा दे प्रसंगां विच जंगां संबंधी नवें तत्थां नूं नवीं पीहड़ी दी सोच राहीं उभारन लई मैं सटीव ते नैनसी दे 16–17 साल दे पुत्तर टिंम दा पातर सिरज लिआ। इह पातर निरोल कालपनिक है।

कहाणी विच सटीव दी मौत पिछ्छों उसदी पतनी नैनसी तां संभल जांदी है पर पुत्तर टिंम डैड दी मौत बारे सोच–सोच मनोरोगी हो जांदा है। उह आपणी मौम नैनसी नूं पुछ्छदा है कि डैड अफगानिसतान किउं गिआ? उह दस्सदी है कि उप्परों आरडर होइआ सी। टिंम आखदा है डैड नांह कर देंदा। नैनसी समझाउंदी है कि फौजी नांह नहीं कर सकदा। उह सवाल करदा है,“जिस जौब विच बंदे दी इंडिवियुऐलिटी (निज्जी होंद) है नही तूं ते डैड उस जौब विच किउं गए”?

उह मौम नूं इह वी पछ्छदै कि जद कनेडीअन फौजीआं कोळ वधीआ हथिआर हन, उह अफगानिसतान ’च सफल किउं नहीं हो रहे। उह दस्सदी है कि तालिबान दूजे देशां तों वधीआ हथिआर खरीददे हन। क्रोध ’च भखदा टिंम आखदा है, “इसदा मतलब डैड नूं मारन वाळे ’कल्ले तालिबान नहीं, हथिआरां दे वपारी वी हन… आई डोंट अंडरसटैंड दिस बुलशिट।”

उनहां ही दिनां विच अखबारां ’च खबरां छपदीआं हन कि कुझ अमरीकी सैनिकां नें, जिनहां नूं इराक–जंग ’च जाण दे आरडर होए सन, कनेडा आ के रफिऊजी केस कर दित्ते हन। रफिऊजी बोरड दी कोरट विच उनहां दा अहिम प्रशन इह है कि नैतिकता दे आधार ’ते जिस जंग दी कोई उचितता ही नहीं, उसनूं जिसमानी हौसले नाळ किवें लड़िआ जा सकदा है? टिंम नूं अमरीकी फौजीआं दी नैतिक हौसले वाळी गल्ल ठीक लगदी है। उह मौम नूं आखदा है कि डैड नूं वी नैतिक हौसला दिखाउणा चाहीदा सी।

पती दी मौत नैनसी वासते बहुत वड्डी सट्ट सी जो उसने सहि लई है… हुण उह इह नहीं चाहुंदी कि उसे घटनावी चक्कर ’च उसदा पुत्तर मानसिक तौर ’ते उख्खड़िआ रहे। उह फौज तों डिसचारज लैण दा फैसला कर लैंदी है।

कहाणी दा दूजा बिरतांत नवतेज ते उसदी पतनी मनजीत (जीतां) बारे है। नवतेज इंडीअन एअर फोरस दा एअरमैन है। फौज दी कठपुतलीआं वरगी जिंदगी उसनूं पसंद नहीं। अफसरां ते हेठले रैंकां विचले पाड़े तों वी उसनूं चिड़ है। नौकरी दे नाळ–नाळ पहड़ाई करके उसने ऐम. ए कर लई है। 9 साल बाअद एअर फोरस छड्ड के उह कालज–लैकचरार बणना चाहुंदा है। जीतां नें बी. ए कीती होई ए। उह वधीआ सितार–वादक वी है। उसने बी. ऐड्ड करके टीचर बणन दी सोची होई है। नवतेज दी नौकरी दे 9 साल पूरे होण वाळे ही हन कि जंग शुरू हो जांदी है। फौज विच्चों डिसचारज बंद हो जांदे हन। इक मंदभागे दिन उनहां दे एअर फोरस सटेशन ’ते होए हवाई हमले दौरान नवतेज दी मौत हो जांदी है। जीतां दे सुपनिआं दी भरी–भराई फसल तबाह हो जांदी है। उसदा दिउर उस नाळ रोहब नाळ गल्ल करदा है। दराणी घर दा सारा कंम उस ’ते सुट्ट दिंदी है। देर–दराणी तों दुखी हो के उह पेकीं चली जांदी है। संगीत दी सिख्खिआ लै के उह संगीत-अधिआपका दी नौकरी कर लैंदी है। भरावां–भरजाईआं दी हमदरदी वी छेती फिक्की पै जांदी है। उह उसदी पैनशन ते तनखाह वल्ल झाकण लग्ग जांदे हन। नवतेज दा दोसत मैं पातर जीतां नूं दुख्खां–कशटां ’चों कढ्ढण लई उस नाळ विआह करन दा मन बणाउंदा है। पर उसदे मां–पिउ उसनूं विधवा नाळ विआहुण दे हक्क विच नहीं… ।

बिरतांतकार नें दोनां देशां दे फौजी–प्रबंधां बारे वी गल्ल कीती है। कनेडा दे सारे फौजीआं नूं खाणा इक्को जिहा मिळदा है। पर भारती फौज विच अफसरां ते हेठले रैंकां दे खाणिआं विच फरक रख्खिआ जांदा है।

कनेडीअन फौजी विधवावां दे मुकाबले, भारती फौजी विधवावां दी ज़िंदगी ज़िआदा औकड़ां वाळी है। नैनसी दी विधवा पैनशन चोखी है। फौज तों डिसचारज लैण बाअद उसनूं होर जौब मिळ जाणी है। उसनूं परिवार ते समाज वल्लों कोई प्रेशानी नहीं। जीतां दी पैनशन थोहड़ी है। परिवार ते समाज उसदीआं औकड़ां घटा नहीं, वधा रहे हन।

जीतां दे पती नवतेज नूं मारन वाळी जंग सिरफ दो हफते चल्ली सी। पर जीतां दी जंग उसदी ज़िंदगी दे अंत तक्क चल्लेगी। इस जंग विच, पता नहीं उसनूं किंनी वार मरना पएगा।

कहाणी ‘काळे वरके’

कनेडा दे नेटिवां नाळ गोरे बसतीवादीआं वल्लों होए अणमनुख्खी विहार बारे कहाणी लिखण दी इछ्छा तां सी पर इनहां दा इतिहास खिल्लरवां जिहा होण करके समझ नहीं सी आ रही कि इतिहास दा किहड़ा अधिआइ वधेरे ढुकवां होवेगा। मेरी नेटिवां तक्क पहुंच वी नहीं सी बणी। उनटेरीओ दे इक बैंड (कबीले) विच गिआ तां सां पर उत्थे किसे नाळ निठ्ठ के गल्ल नां हो सकी।

कुलवंत दे ताए दी पोतरी पिक्कू मुलतानी पहिलां एथे कांऊंसलिंग दी जौब करदी सी। फिर उसदा परिवार ब्रिटिश कोलंबीआ दे शहिर कैमलूपस चला गिआ। उत्थे उसने कुझ अरसा घरेलू झगड़िआं अते तलाक नाळ संबंधित औरतां दी कांऊंसलिंग कीती। ते फिर उसदी डिऊटी नेटिव भाईचारे दे पीड़त विअकतीआं दी कांऊंसलिंग ’ते लग्ग गई। मैं आपणी इछ्छा बारे उसनूं फोन कीता। उसने ‘इंडीअन रैज़ीडैंशिअल सकूलां’ (Indian Residential Schools) दे अधिआइ दा सुझाअ दित्ता।

कनेडा विच लाइबरेरीआं दा सिसटम वधीआ है। तुसीं मज़मून दस्सो। उह कंपिऊटर विच्चों किताबां दे नां लभ्भ के तुहानूं रैक नंबर दस्स देणगे। जे सहाइता मंगो तां रैकां तों किताबां चुक्क के लिआ वी दिंदे हन। सो मैं संबंधित किताबां इशू करवा के पहड़न ’च रुझ गिआ। उनहां किताबां विच उप्रोकत सकूलां दे साबका विदिआरथीआं दीआं लूं खहड़े करन वाळीआं अनेक दुखांतिक घटनावां दरज सन। कनेडा दे इतिहास दे उस काळे अधिआइ दा सार अंश:

अंग्रेज़ बसतीवादीआं वल्लों कनेडा दे नेटिव लोकां नूं यूरपीन–कनेडीअन जीवन शैली ’च ढालण लई सारे कनेडा विच 130 ‘इंडीअन रैज़ीडैंशीअल सकूल’ खोल्हे गए। हर नेटिव बच्चे दा उनहां सकूलां विच दाखल होणा लाज़मी सी। होसटलां वाळे उनहां सकूलां वासते पैसा कनेडा सरकार मुहई्ईआ करदी सी। सकूलां दा प्रबंध अते पहड़ाउण दा कारज कैथोलिक चरच अते ऐंगलीकन चरच दीआं संसथावां करदीआं सन। इस पिछ्छे मंतव नेटिवां नूं ईसाई बणाउणा सी। बच्चिआं नूं 10 महीने सकूलां ’च सखत डसिपलिन हेठ रख्खिआ जांदा सी। सिरफ दो महीने उह आपणे मापिआं कोळ जा सकदे सन। सकूलां दे नियम अती कठोर सन। बच्चे आपणी भाशा विच गल नहीं सन कर सकदे। आपस विच वी उनहां नूं अंग्रेज़ी ’च ही गल्ल करनी पैंदी सी। उह आपणे ढंग दी पुशाक नहीं सी पा सकदे। आपणे सभिआचार ते रीती–रिवाज़ां नाळ कोई संबंध नहीं सन रख्ख सकदे। सकूलां दी बच्चिआं दे मापिआं नाळ खतोखिताबत अंग्रेज़ी विच ही हुंदी सी। पर उह अंग्रेज़ी जाणदे नहीं सन।

नेटिवां दी भाशा, सभिआचार ते कदरां–कीमतां नूं तहिस–नहिस करन वाळा इह दहिशत भरिआ दौर 100 साल तों वध्ध समें तक्क चलदा रिहा। पहिला सकूल 1876 विच खुल्ल्हिआ सी ते आखरी सकूल 1996 विच बंद होइआ।

इनहां सकूलां ’च पहड़दे लड़के–लड़कीआं नाळ अणगिणत बेइनसाफीआं, हेठीआं ते बदसलूकीआं होईआं। उनहां दा सरीरक, मानसिक ते जिनसी सोशण कीता गिआ। उस अणमनुख्खी विवहार दीआं दब्बीआं–घट्टीआं शिकाइतां आखर लावे वांग फुट्ट पईआं। इंकुआइरीआं, पड़तालां होईआं। आखर सारे सकूल बंद कर दित्ते गए।

पीड़त साबका विदिआरथीआं नूं मुआवज़ा देण दा ऐलान हो गिआ।

2008 विच कनेडा दे ततकाली प्रधान मंतरी सटीफन हारपर नें पारलीमैंट विच नेटिव भाईचारे तों मुआफी मंगी।

उप्रोकत सकूलां बारे विसथारत जाणकारी हासल करन तों बाअद मेरा अगला यतन किसे साबका विदिआरथी नूं मिलणा सी। 2011 विच सबब्ब बण गिआ। साहित सभा कैलगरी नें विशव पंजाबी कानफरंस करवाई। सभा नें उस साल दे ‘इकबाल अरपन यादगारी ऐवारड; वासते मैनूं चुणिआं। इंडीआ, अमरीका ते कनेडा दे होर शहिरां दे साहितकारां तों इलावा वैनकूवर तों साधू बिनिंग, जरनैल सिंघ सेखा, जरनैल सिंघ आरटिसट वी शामल होए। इनहां सज्जणां नें वापसी ’ते कैमलूपस विच्चीं लंघणा सी। उनहां दी वैन विच मैनूं वी राईड मिळ गई। ते मं पिक्कू मुलतानी हुरां कोळ पहुंच गिआ। कैमलूपस विच साहितकार दोसत सुरिंदर धंजल नाळ वी मुलाकात होई।

पहिलां ही बणाए प्रोगराम अनुसार पिक्कू मैनूं इक बैंड ’च ‘इंडीअन रैज़िडैंशिअल सकूल’ दे साबका विदिआरथी दे घर लै गई। पिक्कू नें मेरे बारे उसनूं पहिलां ही दस्सिआ होइआ सी। 55 कु साल दे उस नेटिव नें गल्ल शुरू करन तों पहिलां आखिआ कि उसदे ते उनहां दे बैंड दे नां कहाणी विच नहीं वरते जाणे चाहीदे।

मैं किहा, “किसे वारता ते उस नाळ संबंधित विअकतीआं दी हू ब हू लिखत कहाणी नहीं हुंदी। मैनूं तां सिरफ कहाणी दे मुख्ख पातर दा आधार चाहीदै। तुहाडी वारता दे वी कुझ कु अंश ही वरतांगा, मैं जो किताबां ’च पहड़िआ ते जो हुण तुहाथों सुणना है उस सारे कुझ नूं नवें रूप ’च पेश करना है।”

नसलकुशी दा शिकार होए उस पीड़त दे रूह–नपीड़वें अनुभव सुणन समें मैं उस अंदरले ज़खमां दी पीड़ दे अकस वी उसदे चिहरे ’ते वेखणे चाहुंदा सां।

पाठकां दी सहूलत वासते उस नेटिव दा नां पारकर रख्ख लैंदे हां। पारकर नें सकूल विच आपणे नाळ होईआं बेइनसाफीआं, हतकां–हेठीआं अते इक अधिआपक वल्लों कीती बदफैली बारे दस्सिआ। उसने आपणे वड्डे भरा ते चचेरी भैण दे दुखांत वी फोले। उसदा वड्डा भरा नरक वरगी ज़िंदगी तों दुखी हो के सकूलों भज्ज उठ्ठिआ सी। उसनूं काबू करके प्रिंसीपल नें उसनूं बेरहिमी नाळ कुट्टिआ ते उस दी खुराक घटा दित्ती… । गल्लां करदिआं उह कई वार क्रोधित वी होइआ ते भावुक वी। चचेरी भैण बारे दसदिआं उसदीआं अख्खां कई वार छलकीआं। उनहां विच सके भैण–भरावां वरगा पिआर सी। उसदे चाचे दी इक्को–इक्क संतान सी उह। उसदा असली नां तां होर सी पर सुनख्खी होण करके दादी नें उसदा नां आपणे कबीले दी नेटिव भाशा विच ‘अपोनी’ (तितली) रख्खिआ होइआ सी। अपोनी दे प्रिंसीपल नें उसदा जिनसी सोशण कीता। अपोनी नें विआह तां करवा लिआ पर मन ’च पईआं, जलालत अते दुरगत दीआं, गुंझलां कारन विआहुता ज़िदंगी डावांडोल हो गई। झोरे विच गोते खांदिआ उसने आतमहत्तिआ कर लई। उनहां दे परिवार लई बहुत गहिरा सदमा सी इह। अपोनी दे संताप दी गाथा सुणदिआं मेरीआं ते पिक्कू दीआं अख्खां नम हो गईआं।

पिक्कू खाण–पीण लई ‘टिम हौरटन कौफी हाऊस’ तों कुझ चीज़ा लै गई सी। पर माहौल एना गमरीन बण गिआ कि साडा तिंनां दा खाण नूं दिल ही नां कीता, बस्स कौफी ही पी सके। पिक्कू नूं तां पारकर दे केस बारे पहिलां ही पता सी। मैं वी किताबां विच इस तरहां दीआं त्रासदीआं पहड़ीआं होईआं सन। पर हुण पारकर ते उसदे परिवार दी बरबादी दी रूह–कंबाऊ त्रासदी सुणदिआं अते उसदे चिहरे ’ते प्रतीबिंबत हुंदी अंदरली पीड़ नूं वेखदिआं मैं उदासी विच डुब्ब गिआ। दिली हमदरदी दा इज़हार करदिआं असीं उसदा धंनवाद कीता अते उठ्ठ पए। कार ’च बैठण लग्गिआं मेरे अंदरों हेज दा उछाळा वज्जा ते मैं उसनूं जफ्फी पा लई। उसदीआं बाहां वी मेरे दुआळे लिपट गईआं… ।

कैमलूपस दा टरिप्प मेरी आस तों वध्ध लाहेवंद होइआ। इक पातर दा आधार लभ्भण गिआ सां। तिंन पातरां दे आधार मिळ गए।

अगले दिन मैं बस्स फड़ी अते ऐबसफोरड शहिर ’च आपणे भतीजे मनजीत सिंघ दे घर पहुंच गिआ। दूजा भतीजा गुरदेव सिंघ (वड्डे भरा दा बेटा) सरी ’च सी। सरी ’च होर वी रिशतेदार सन। कुझ दिन सारिआं नाळ मेले–गेले करके टरांटो परत आइअि।

कुझ अरसे बाअद जदों कहाणी मन ’च पक्क गई तां लिखण विच खुभ्भ गिआ। पारकर विच्चों माईकल, अपोनी विच्चों रोज़ैन ते पारकर दे भरा विच्चों डिक्क दे पातर उसार लए। कहाणी विच डिक्क दा माईकल नाळ कोई रिशता नहीं।

माईकल कहाणी दा मुख्ख पातर है ते रोज़ैन उसदी सकी भैण। सरकारी हुकमां अनुसार उनहां दे डैड–मौम उनहां नूं इक इंडीअन रैज़ीडैंशिअल सकूल ’च भेज दिंदे हन। मौम–डैड दे मनां विच उदासी वी है ते बच्चिआं दे बिहतर भव्विख दा सुपना वी।

आपणे इलाके विच झीलां, दरिआवां, जंगलां, पंछीआं ते जानवरां दे इरद–गिरद बेप्रवाह ज़िंदगी माणदे बच्चिआं लई ज़िहल वरगी ज़िंदगी शुरू हो जांदी है। अति कठोर डसिपलिन विच सकूल दे सारे बच्चे आपणी भाशा, कलचर, खुराक ते पहिरावे तों वंचित हो जांदे हन। उनहां ते ईसाई धरम दीआं प्रारथनावां ठोसीआं जांदीआं हन।

इक्क दिन जदों माईकल ते उसदा दोसत अरनी फोरटीअर सकूल दी मैस्स दे ठंढे आलूआं, सुक्के जिहे बेलज्जत मीट, ढेर सारे पाणी ’च रिंनही मछ्छी, फिकलीआं सबज़ीआं ते पाऊडर दुध्ध दी नुकताचीनी कर रहे हन तां खेडां दा अधिआपक अलबरट सुण लैंदा है। तलख हो के उह आखदा है, “तुसीं दो कसूर कीते हन— मैस्स दे खाणिआं दी नुकताचीनी अते आपणी भाशा विच गल्लां। उह दोनां बच्चिआं नूं चमड़े दे पटे नाळ एना कुट्टदा है कि उह विचारे कई रातां बरड़ा–बरड़ा उठ्ठदे रहे। अधिआपकां दे ज़ालमाना विहार दे कुझ होर वाकिआ वी कहाणी विच पेश हन।

डिक्क दा संबंध किसे होर कबीले ते होर सकूल नाळ है। उह नरक वरगी ज़िंदगी तों दुखी हो के सकूलों भज्ज उठ्ठदा है। पुलिस उसनूं फड़ के सकूल दे हवाले कर देंदी है। प्रिंसीपल उसनूं बुरी तरहां कुट्टदा है ते उसदी खुराक घटा देंदा है। रज्जवीं रोटी नां मिलण दी सज़ा उसदे हिरदे विच खुणी जांदी है। ‘उह सज़ा नहीं ज़ुलम सी।’ हर दम हिरदे नूं विनहदी इस रंजश कारन उसदी थोहड़ी उमर ’च ही मौत हो जांदी है। उसदी विधवा बरैंडा, माईकल नाळ संबंध बणाउंदी है। पर उह संबंध थोहड़–चिरा ही है।

माईकल आपणे कांऊंसलर नूं दस्सदा है, “सकूल विच नित्त दे कंम प्रेरना नाळ नहीं हुकम नाळ करवाए जांदे सन, जिस करके असीं पहिल- कदमी, उद्दम ते उतशाह वरगे कोई वी गुण ग्रहिण नां कर सके।”

बच्चे आपणे नाळ हुंदे अणमनुख्खी विहार बाबत मापिआं नूं दस्सदे हन। पर उह सिध्धे–सादे प्राणी सकूलां विच कराई जा रही पहड़ाई नूं आपणे ’ते अहिसान समझदे हन।

खेडां दा अधिआपक अलबरट विलीअम नाळ बदफैली करदा है। रोज़ैन दा दुराचारी प्रिंसीपल उसदा जिनसी सोशण करदा है। उह प्रिंसीपल जदों रोज़ैन दी सहेली कलैरा ’ते कामुक हमला करदा है तां उह डटवां विरोध करदी है। प्रिंसीपल उस उप्पर डसिपलिन भंग करन दा दोश ला के उसनूं सकूलों कढ्ढ देंदा है। किसे होर सकूल दा नेक प्रिसीपल उसनूं आपणे सकूल विच दाखल कर लैंदा है।

कलैरा ते माईकल दी दोसती है। उह माईकल नाळ विआह करना चाहुंदी है। पर उह टाळ–मटोल करदा है। कारन? उह कलैरा दे मुकाबले आपणे आप नूं हीणा समझदा है। उह अधिआपक अलबरट दीआं कामुक बदफैलीआं सालां–बध्धी सहिंदा रिहा, ज़लील हुंदा रिहा सी ते कलैरा कामुक हमला करन वाळे प्रिंसीपल ’ते शेरनी बण के झपट पई सी।

रोज़ैन दा दो वारी विआह होइआ। पर मानसिक ते भावनातमिक कलेश कारन दोवें विआह टुट्ट जांदे हन। झूरदी–टुट्टदी उह डिपरैशन दा शिकार हो जांदी है… ते डिपरैशन विच पिंज हुंदी आखर आतमहत्तिआ कर लैंदी है।

ज़लालत ते हीणता दा झंबिआ माईकल डूंघे मनो–संताप दा शिकार हो जांदा है।

धी दी आतमहत्तिआ ते पुत्त दी संतापी ज़िंदगी उनहां दे मापिआं नूं अधमोए कर दिंदी है। माईकल दा डैड शराब ’च डुब्ब के खतम हो जांदा है। सदमिआं दी भंनी होई मां दा दिमाग हिल जांदा है… उसदी जीवन-लील्हा वी खतम हो जांदी है।

होर साबका विदिआरथीआं वांग माईकल नूं वी संबंधित महिकमे वल्लों मुआवज़ा कलेम करन लई फोन आउंदा है। परिवार दी घोर त्रासदी नाळ विआकुल होइआ माईकल चंगिआड़े छड़्ड़दी आवाज़ ’च आखदा है, “साडे ज़खम बहुत डूंघे हन। मुआवज़े नाळ नहीं भरे जाणे। इह तां नेटिवां दीआं रूहां ’ते सदीआं तक्क रिसदे रहिणगे।”

बहुत ज़िआदा अपसैट्ट होण करके उसदी कांऊंसलिंग करवाउण दी तजवीज़ बणदी है। पंजाबी मूल दा कांऊंसलर गुरबाज़ सिंघ सहोता (बाज़) माईकल दा चुणौती भरिआ केस लै लैंदा है। कुझ सैशनां बाअद माईकल कांऊंसलिंग लैण तों नांह कर देंदा है। पर गुरबाज़ उसदी लीहों लत्थी ज़िंदगी नूं मुड़ लीह ’ते पाउण लई द्रिड़ है। काऊंसलिंग दे नियम दी उलंघणा करदा होइआ उह माईकल नाळ दोसती पाउंदा है। गोरे बसतीवादीआं वल्लों भारती गदरी बाबिआं, चीनिआं, जापानीआं ते अफरीकनां नाळ होए नसलवाद दीआं गल्लां करदिआं उह माईकल नूं आखदा है, “इतिहास दे काळे वरकिआं विच उलझे रहिणा ठीक नहीं, लोड़ नवें वरके पलटण दी है… लोड़ अगांह टुरन दी है… जिहड़ीआं बेइनसाफीआं बारे सोच–सोच तूं मंदे हालीं होइआ पिऐं, उनहां नूं बाहर कढ्ढ दे… जदों तूं आपणे दुख्ख-दरद मेरे कोळ फोलेंगा, तेरा मन हलका हो जाएगा… ।”

गुरबाज़ दी अपणत अते इस तरहां दे बोलां तों प्रेरित हो के माईकल आपणे परिवार दी घोर त्रासदी नूं बिआन कर देंदा है।

माईकल दे परिवार दी बरबादी राहीं, मैं नेटिवां दे हज़ारां परिवारां दी बरबादी नूं पेश करन दा यतन कीता है। कांऊंसलिंग दौरान माईकल गुरबाज़ नूं दस्सदा है, “इंडीअन रैज़ीडैंशिअल सकूलां ’च नेटिवां दे हज़ारां पुत्तां–धीआं दा सरीरक, मानसिक, भावनातमिक ते जिनसी सोशण होइआ। साडे परिवार वांग अनेकां परिवार दुख्खां–कळेशां अते आतमहत्तिआवां दा संताप भोग रहे हन।”

कहाणी नूं बिआन गुरबाज़ सिंघ सहोता करदा है। कांऊंसलर होण दे नाते उसनूं माईकल ते उसदे परिवार नाळ होईआं–बीतीआं बारे सभ पता है। इंडीअन रैज़ीडैशिअल सकूलां बारे वी उह जाणदा है।

गुरबाज़ दा कलैरा नाळ वी संपरक है। कहाणी दे अखीर विच उस राहीं कलैरा ते माईकल दा नाता जुड़न दी संभावना उजागर हो जांदी है।

कहाणी ‘हहड़’

इस कहाणी विच मैं विकसित पूंजीवाद दे मानवता दोखी पहिलूआं— पदारथवाद, उपभोगता ते मुनाफाखोरी नूं पेश कीता है। हहड़ दे बहुअरथी प्रतीक राहीं इनहां पहिलूआं नूं गलप विच ढालण दे नाळ–नाळ मनुख्खी रिशतिआं दे बदलदे सरूप नूं वी उजागर कीता है।

कहाणी दा बिरतांत मुख्ख तौर ’ते, हरीकेन कैटरीना नां दे भिआनक तूफान नाळ अमरीका दी सटेट लूईज़ीआना दे शहिर निऊ ओरलीअनज़ दी बरबादी नाळ संबंधत है। अगसत 2005 विच ‘गलफ आफ मैकसीको’ विच्चों उठ्ठे हहड़ नें, पांचाटरेन झील विच्चीं हो के इस शहिर दा अध्धे तों वध्ध हिस्सा 20 फुट्ट पाणी विच डोब दित्ता सी। इस तबाहकुंन हहड़ ’च 1800 लोकां दीआं जानां गईआं। 17 लख्ख घर तबाह होए।

उनहीं दिनीं असीं ‘टरांटो सटार’ अखबार लुआई होई सी। उस विच तसवीरां समेत बरबादी दीआं खबरां अते विशलेशणी लेख छप रहे सन। मैं लगातार पहड़ रिहा सां। इह हहड़ निरी कुदरती आफत नहीं सी, इसदे संबंध विच अमरीकन सरकार अते पूंजीवादी अदारिआं ’ते वी दोश लगदे सन।

उनहां दोशां दा सार–अंश: अध्धा निऊ ओरलीअनज़ शहिर समुंदर दी सतह तों थल्ले होण अते विशाल पाणीआं दी नेड़ता होण करके हहड़ां दी आफत एथे अकसर ही वापरदी रहिंदी है। शहिर दी सुरख्खिआ लई ज़रूरी थावां ’ते बंनह लाए होए हन। बंनहां दी देख–भाळ अमरीकी फौज दी ‘कोर आफ इंजनीअरज़’ करदी है। बंनह कमज़ोर पै चुक्के सन। बंनहां दी मुरंमत अते उनहां नूं होर उच्चे करन लई, कोर नें फैडरल सरकार तों फंड मंगे। पर ततकाली राशटरपती जारज़ बुश दी सोच विच इह कंम जरूरी नहीं सी। उसदा सारा धिआन इराक विच अमरीका दी पुज़ीशन नूं मज़बूत करन ’ते लग्गा होइआ सी। भिआनक हहड़ नें कमज़ोर बंनह तोड़ दित्ते अते नीविआं दे उत्तों दी वग गिआ। हड़ ’च डुब्बे निऊ ओरलीअनज़ दे लोकां नूं फौरी तौर ’ते राहत नां मिळी। शहिर दी 60 प्रतीशत वस्सों काळे लोकां दी है। उह दोश ला रहे सन कि बहुती आबादी उनहां (काळिआं) दी होण करके सरकार नें बचाओ–ऐकशनां विच जाण–बुझ के ढिल्ल कीती सी।

निऊ ओरलीअनज़ दी धरत हेठ अते समुंदरी तट ’ते तेल अते गैस दे विशाल भंडार हन। तेल कंपनीआं नें धरती हेठ पाईपां दा जाळ विछा के धरती खोखली कर छड्डी सी। इसे वजहा करके कई बंनह वी कमज़ोर पै गए सन। छोटे–छोटे टापू ते किनारिआं ते पसरे छंभ, हहड़ां नूं ठल्ल्ह पाउण लई कुदरती रुकावटां सन। तेल कंपनीआं वल्लों हो रही बेतहाशा डरिलिंग उनहां नूं वी खतम करी जा रही सी।

कुदरत दे नकशां दी तोड़–भंन शिपिंग कंपनीआं नें वी कीती सी। उनहां नें समुंदरी जहाज़ां दी वाट घटाउण लई, कुदरती जल–मारगां दी रद्दो–बदल करके सिध्धे मारग बणा लए सन।

तेल, गैस अते शिपिंग कंपनीआं, निरसंदेह लोकां दी रोज़ी–रोटी दे साधन हन। पर कंपनीआं दे मुनाफाखोरी दे हहड़ नें शहिर नूं बरबादी दे हहड़ विच डोब दित्ता सी।

हरीकेन कैटरीना नाळ संबंधित अखबारां दे पंने मैं सांभ के रख्ख लए। कहाणी दा कच्चा माल मिळ गिआ सी। कथाकारी दे आपणे ढंग अनुसार मैनूं कहाणी रचण दी काहळ नहीं सी। डेढ कु साल बाअद कहाणी मन विच चल्ल पई पर पंजाबी मुख्ख पातर दे उसार विच सुभाविकता नहीं सी बण रही। मैं कहाणी अध्ध–विचाळे ठप्प कर दित्ती।

इक्क साल होर बीत गिआ। फिर कुदरती सबब्ब बण गिआ। ए. ऐस. पी सकिउरटी कंपनी दे गुरनाम सिंघ औलख दे बेटे दा विआह सी। मैं वी समेत परिवार शामल सां। एथे लोक विआहां दे मौकिआं ’ते रिशतेदारां ते लागले परिवारां दे मिळ–बैठण लई, दो–चार दिनां वासते घर दे बैकयारड ’च टैंट लगवा लैंदे हन। विआह तों इक दिन पहिलां घर दे अंदर औरतां वल्लों मांईंएं दी रसम चल्ल रही सी। मरद बैकयारड ’च बैठे कौड़े पाणी दे घुट्ट ला रहे सन। गुरनाम दा इक रिशतेदार अमरीका दी सटेट टैकसाज़ दे शहिर हिऊसटन तों आइआ होइआ सी। टैकसाज़ ते लूईज़ीआना गवांढी सटेटां हन। हरीकेन नाळ जिनहां दे घर–घाट तबाह होए, उनहां विच्चों बहुते लोक टैंपरेरी तौर ते हिऊसटन जा टिके सन। फिर उनहां विच्चों कई पक्के तौर ’ते हिऊसटन ’च वस गए। सो मैं उस रिशतेदार नाळ हरीकेन कैटरीना दी गल्ल छेड़ लई। “किसे कहाणी दा चक्कर लगदै।” गुरनाम नें किहा। “हां एदां ही समझ लै।” मैं आखिआ। “मैनूं बहुता नहीं पता। सवेरे मेरे कज़न नें आ जाणै। उस तूफान ’च उह ओथे सी। दुखी होए नें उह शहिर छड्ड दित्ता सी। हुण उह पक्के तौर ’ते हिऊसटन ’च ही रहिंदै।” उस रिशतेदार नें दस्सिआ।

अगले दिन आनंद कारज तों बाअद उसने आपणे कज़न हरभजन सिंघ नाळ मिळाइआ। उस नाळ लंमी गल्ल–बात होई। उसने दस्सिआ कि उह दो–तिंन देशां तों हुंदा होइआ निऊ ओरलीअनज़ पहुंचिआ सी। उसने दो जौबां कीतीआं, इक पीज़ा सटोर ’ते अते दूजी ‘कैंटक्की फराईड चिकन’ सटोर ’ते। सपैनिश मूल दी इक हमदरद कुड़ी नें थोहड़े कु डालर लै के उस नाळ कच्चा विआह कर लिआ। पक्का हो के उसने कंम दे घंटे होर वधा लए… ते फिर पीज़ा सटोर खोल्ह लिआ। विआह तों बाअद उसदी पतनी वी उहदे नाळ सटोर ’च जुट्ट गई। चंगी आमदन हो रही सी।

हरीकेन कैटरीना तों पहिलां उसने पतनी ते निआणे टैकसाज़ ’च आपणे रिशतेदार कोळ भेज दित्ते ते आप सटोर खोल्ह लिआ… ग्राहक तां की आउणे सन तबाहकुंन हहड़ पहुंच गिआ। लागे टरक्क-यारड सी। उह इक टरक्क दी छत्त ’ते चहड़ गिआ। कुझ चिर लई तां बचाअ हो गिआ पर जान नूं हर पल खतरा सी। उसदी चंगी किसमत नूं उत्थों ‘फैडरल ऐमरजैंसी मैनेजमैंट’ दी किशती लंघ रही सी। उनहां उसनूं पनाहगाह बणे ‘सुपरडोम ’च पहुंचा दित्ता। आपणे ते हहड़ बारे जाणकारी देण लई मै हरभजन सिंघ दा धंनवाद कीता।

हरभजन सिंघ विच्चों मैं कहाणी दे मुख्ख पातर सुखपाल नूं उसार लिआ। उसनूं पक्का करवाउण वाळी सपैनिश मूल दी कुड़ी विचों ऐरिका दा पातर सिरज लिआ। ते कहाणी लिखण विच जट्ट गिआ।

कहाणी दा मुख्ख पातर सुखपाल, टब्बर नूं आरथिक मंदहाली ’चों कढ्ढण लई अमरीका पहुंचदा है। ‘कैंटक्की फराईड चिकन’ ते पीज़े दीआं दो जौबां दी करड़ी कमाई करके टब्बर नूं पैरां सिर करदा है।

उसदे नाळ वाळे अपारटमैंट ’च रहिंदी गोरी मुटिआर ऐरिका नाळ उसदी दोसती पै जांदी है। ऐरिका दी मौम 9/ 11 दी भिआनक त्रासदी विच खतम हो चुक्की है। ऐरिका उसदी इकलौती औलाद है। होर पीड़त परिवारां वांग ऐरिका नूं वी विती सहाइता मिळदी है। 21 लख्ख डालर दी राशी नाळ अमीर होई ऐरिका रज्ज के ऐश करना चाहुंदी है, पर सुखपाल उसनूं बिज़निस करन लई प्रेरदा है। उसदी सलाह नाळ ऐरिका ‘कैंटक्की फराईड चिकन’ (के. ऐफ. सी) सटोर खरीद लैंदी है। बहुता कंम, सुखपाल आपणे सिर लै लैंदा है। चोखी कमाई होण लगदी है। सुखपाल दी मिहनत, ईमानदारी ते भरोसेयोगता तों प्रभावित होई ऐरिका उस नाळ विआह कर लैंदी है। उह जैकजीत (जेजी) नां दे पुत्तर नूं जनम दिंदी है। बिज़निस वधाउण लई उह के. ऐफ. सी दा इक होर सटोर खोल्ह लैंदे हन। सुखपाल मद्दद वासते छोटे भरा जिंदर नूं वी अमरीका सद्द लैंदा है।

पंजाब विच लोकां दीआं फोकीआं शानां अते दिखावे दी रीसे, सुखपाल दा शेखीखोर डैडी पिंड विच वधीआ कोठी बणवा रिहा है अते धी दे विआह ’ते बेहिसाबा खरच करन लई तुलिआ होइआ है। टब्बर दे दोवें कारज सिरे चाहड़न लई, जिंदर दे नाळ सुखपाल वी सत्ते दिन कंम ’च रुझ जांदा है।

“पौल! पंज दिन दी हड्ड–तोड़वीं मिहनत बाअद मसां ही तां वीक–ऐंड आउंदै। आपां किते घुंमण–फिरन जाणा हुंदै, कोई फंन करना हुंदै।” ऐरिका पती नूं टोकदी है। पर उह आपणे फैसले ’ते द्रिड़ है।

बोरीअत महिसूसदी ऐरिका कैंटक्की कंपनी दे मारकीटिंग मैनेजर जैफरी नाळ संबंध बणा लैंदी है।

खतरनाक हरीकेन कैटरीना बारे चितावनीआं सुण ऐरिका पुत्त जेजी नूं लै के इक सुरख्खिअत होटल नूं चल्ल पैंदी है। उसदी ते जैफरी दी होटल ’च इकठ्ठे रहिण दी पलान है। सुखपाल वधेरे कमाई दे लालच विच सटोर खोल्ह लैंदा है।

तबाहकुंन हहड़ नाळ सुखपाल दा सटोर तहिस–नहिस हो जांदा है। मौत दे मूंह ’चों निक्कळ उह पनाहगाह सुपरडोम ’च पहुंच जांदा है। इह पता लग्गण ’ते कि ऐरिका इक हसपताल ’च दाखल है, सुखपाल ओथे पहुंचदा है। सरीरक ते मानसिक दुख्खां दी झंबी होई ऐरिका तों पता लगदा है कि होटल नूं जांदिआं उह ते जैफरी हहड़ विच घिर गए सन। बेईमान जैफरी नें आपणे पुत्तर नूं बचा लिआ ते जेजी नूं रुहड़ जाण लई छड्ड दित्ता।

“जेजी नां मरदा तूं मर जांदी।” पतनी दी बेवफाई ’ते लोहा–लाखा होइआ सुखपाल आखदा है।

ऐरिका गुनाह कबूलदी है, मुआफी मंगदी है… नवें सिरिओं ज़िंदगी शुरू करन लई कहिंदी है।

“नहीं, होर नहीं। मेरे लई तूं मर गई। तेरे लई मैं मर गिआ।” पतनी नूं फिटकारदा सुखपाल उस कोलों उठ्ठ पैंदा है।

ऐरिका दा सवैमाण झंजोड़िआ जांदा है। उह आखदी है, “तूं सारा दोश मैनूं देई जानै, आपणे अंदर झाती नहीं मार रिहा।… तेरीआं नां मुक्कण वाळीआं सकीमां दा हशर है इह। डालरां दी दौड़ विच पै के जे तूं मैनूं इकल्ली नां छड्डदा तां इह दुखांत नहीं सी वापरना… हुण जे तूं तोड़–विछोड़ा ही करनै, तेरी मरजी”।

गुस्से अते गम ’च भुज्जदा–तड़पदा सुखपाल पतनी नूं छड्ड के हसपताल ’चों निक्कळ जांदा है।

कहाणी दी आखरी सतर, ‘तुरे जांदिआं उस नूं इंज लग्गा जिवें किसे नें पिछ्छिओं आवाज़ मारी होवे’ राहीं मैं इह कहिण दी कोशिश कीती है कि पती–पतनी दे रिशते दीआं तंदां बहुत बारीक ते पीडीआं हुंदीआं हन। शाइद सुखपाल अंदरली अजिही कोई तंद ही उसदी तवक्को बण गई होवे— पतनी दी ‘पौल कम्म बैक’ (पाल वापस आ जा) आखदी आवाज़ सुणन दी तवक्को।

तबाही मचा रहे ‘हरीकेन कैटरीना’ हहड़ दे नाळ–नाळ, मैं हहड़ दे प्रतीक नूं कहाणी विचले होर प्रसंगां नाळ वी जोड़िआ है जिवें डालरां दा हहड़, फोकीआं शानां ते दिखावे दा हहड़, दुख्खां दा हहड़, मुनाफाखोरी दा हहड़ ते चीज़ां दा हहड़ …।

जदों हहड़–पीड़त, तेल कंपनीआं दी अलोचना कर रहे हन कि उनहां नें मुनाफाखोरी दे हहड़ विच निऊ ओरलीअनज़ दी धरती खोखळी कर छड्डी ए ते बंनह वी कमज़ोर कीते हन तां इक खामोश जिहा बंदा आखदा है, “तेल, पैटरोल, गैस अते होर बणदीआं–विकदीआं बेशुमार चीज़ां खरीददा कौण है? असीं। लोड़ तों किते वध्ध। साडी चीज़ां दी वधदी भुख्ख दा फाइदा उठा के वपारक अदारिआं नें चीज़ां दा हहड़ वगा दित्तै ते असीं उस हहड़ विच रुहड़ गए हां।”

इह कहाणी भारती साहितय अकादमी दिल्ली वल्लं हिंदी ’च अनुवाद करवा के आपणे परचे ‘भारतीय साहित’ विच छापी गई।

कहाणी ‘नदीन’

इस कहणी विच मैं पंजाबीआं दी, हर जाइज़–नाजाइज़ तरीका वरत के बदेशीं पहुंचण दी अंनही लालसा नूं पेश कीता है। पंजाबीआं नें आपणे पुत्तां–धीआं नूं बदेशां विच भेजण ते पक्के करवाउण दे चक्करां विच आपणी इज़त, अणख ते मरयादा नूं मिट्टी विच रोळ दित्ता है।

कनेडा दे इमीग्रेशन सिसटम दी आपणे विआहुता साथी–साथण अते परिवार दी सपांसरशिप प्रणाली राहीं पंजाब दे लख्खां लोक कनेडा आए होए हन। उदों उह लोक कनेडा दीआं एअरपोरटां ’ते पहुंचदिआं ही एथों दे पक्के इंमीग्रांट बण जांदे सन। शुरू विच लोक इस प्रणाली नूं सही ढंग नाळ वरतदे रहे पर समां पा के दुरवरतों शुरू हो गई। भैण–भरावां नें इक –दूजे नूं विआहुता साथी दरसा के रिशतिआं नूं कलंकित कीता। कनेडा वसदे कुझ लड़के–लड़कीआं नें इस प्रणाली नूं वपार बणा लिआ। इंडीआ दे लड़कीआं–लड़किआं नाळ जाअली विआह करवा के तकड़ीआं रकमां बटोरीआं, सौदेबाज़ीआं नाळ वट्टे सट्टे वी चलदे रहे। ते फिर इह प्रणाली अनारकी दा रूप धार गई। कनेडा दे जिहड़े परिवार आपणे धीआं–पुत्तां दा इंडीआ जा के विआह करदे, उनहां नाळ हेराफेरीआं ते धोखेबाज़ीआं होण लग्ग पईआं। कनेडा तों गए परिवारां नाळ इंडीआ ’च बणे रिशतेदार बहुत ही हलीमी ते पिआर–सतिकार नाळ वरतदे। नव–विआहे लड़के–लड़कीआं कनेडा परत के आपणे साथीआं नूं सपांसर कर देंदे। पर उही साथी ते साथणां कनेडा पहुंच के, पलान कीतीआं धोखेबाज़ीआं वरत के एअरपोरटां जां सहुरा-परिवारां दे घरां तों गाइब हो जांदे। इस वरतारे नाळ मिळदी–जुलदी इक कहाणी साडे नाळ वी वापर गई… भरा सुहेल सिंघ ते दोवें भैणां दे अध्धे कु बच्चे कनेडा आ चुक्के सन। भरा दलजीत सिंघ दे दो बच्चे हन। बेटी आपणे सहुरे-घर वसदी है। बेटा गुरदेव कनेडा आउणा चाहुंदा सी। असीं सकीम बणाई… दलजीत सिंघ नें आपणी सांझ वाळे इक बंदे दे दोसत दी लड़की नाळ गुरदेव दा रिशता पक्का कर लिआ। भाईचारे विच कोई रसम नां कीती। असीं उस लड़की नूं कनेडा सद्द लिआ। ढाई साल आपणे घर रख्खिआ। आपणीआं नूंहां दे बराबर समझिआ। कोई खरचा नहीं लिआ।

इंमीगरेशन मिलण ’ते उस लड़की नूं पर निकळ आए। रिशता पक्का करन समें उस लड़की नें गुरदेव नूं किहा सी, “जी मैं आपणे आप नूं लक्की समझदी आं जिहड़ा तुसीं मैनूं पसंद कर लिआ।” हुण उही गुरदेव उसनूं पछड़िआ जिहा लग्गण लग्ग पिआ। आपणी पसंद दे लड़के नाळ विआह करन दी नीअत सी उसदी। उसदे मापे उसदी चाल नाळ सहिमत सन। उह इक फरनीचर फैकटरी ’च जौब करदी सी। आपणे पेका परिवार दी सपांसरशिप वासते मद्दद लैण लई उसने फैकटरी दे मालक नाळ अवैध संबंध बणा लए। मेरे भरावां नें विचोले नूं तुणकिआ अते उस राहीं लड़की दे बाप नूं सुनेहा भेज दित्ता कि धोखेबाज़ी तैनूं महिंगी पएगी… साडा लड़का कनेडा पहुंचणा चाहीदै। लड़की दे बाप नूं आसिउं–पासिउं मेरे भरावां दे लोकां विच असर–रसूख दा पता लग्ग गिआ। उसने लड़की नूं इंडीआ सद्द के विआह कर दित्ता। लड़की नें कनेडा आ के गुरदेव नूं सपांसर तां कर दित्ता पर साडे घरों पतरा वाच गई। साडे लई इह हैरानी वाळी गल्ल नहीं सी। सानूं उसदी चाल दा पता सी।

गुरदेव कनेडा आ गिआ। उस लड़की दे तलाक तों बिनां उह दुबारा विआह नहीं सी कर सकदा। लड़की दा बैंक खाता मेरी पतनी नाळ सांझा सी। खाते विच इक्की हजार डालर जमहां सी। पतनी नें बैंक नूं लिख के दे दित्ता कि उसदी सहिमती तों बिनां उस लड़की नूं कोई रकम नां दित्ती जावे। आखर असीं उस लड़की नाळ गल्ल निबेड़ी। उसने आपणे वल्लों गुरदेव नूं तलाक लिख दित्ता ते असीं अकाऊंट दी सारी रकम उसनूं छड्ड दित्ती।

मेरा मंतव तां सिरफ भरा दी मद्दद करना ही सी पर इस मामले विच मैनूं ते मेरे परिवार नूं बहुत टैनशन झल्लणी पई।

‘नदीन’ कहाणी दे कुझ वेरवे उप्पर लिख्खी कमीनगी भरी गाथा वाळे हन अते बाकी मेरी कलपना विच्चों उपजे हन। कहाणी तिंन भरावां जवाहर सिंघ, रतन सिंघ ते सुच्चा सिंघ दे संखेप जीवन–वेरविआं नाळ आरंभ हुंदी है। जवाहर सिंघ खेती करदा है, रतन सिंघ ईमानदार वण रेंज अफसर है ते सुच्चा सिंघ सच्चा–सुच्चा थाणेदार। सुच्चा सिंघ वल्लों अतिवादीआं नूं झूठे पुलिस मुकाबलिआं ’च मारन तों नांह करन ’ते महिकमा उसनूं तंग करन लग्ग जांदा है। सचाई–ईमानदारी बदले मिळी खज्जल–खुआरी तों अक्क के उह कुझ अतिवादीआं लई बदेश भज्जण दा राह पध्धरा करदा है ते चंगे हत्थ रंग के नौकरी नूं लत्त मार देंदा है। राजनीती अते सरकारी महिकमिआं ’च लिंक बणा के उह चलदा–पुरजा विअकती बण जांदा है।

रतन सिंघ साधारन ज़िंदगी बसर करनी चाहुंदा है पर उसदा परिवार सुच्चा सिंघ दे कारोबार ते पदारथक सुख्ख–सहूलतां वल्ल देख के पदारथक चकाचौंध दा शिकार हो जांदा है। बच्चिआं दीआं लालसावां पूरीआं करन लई उह पुआइंट सिसटम ’ते इंमीगरेशन लै के परिवार नूं कनेडा लै आउंदा है।

जवाहर सिघ आपणी खेती दे सिर ’ते सादी ते संतुशट ज़िंदगी जिउ रिहा है। पर उसदे पुत्त हरजाप नें बाहर आउण दी ज़िद फड़ी होई ए। रतन सिंघ दा पुत्तर गुरनेक आपणे दो बच्चिआं वासते नीतू नां दी कुड़ी नूं नैनी वजों कनेडा सद्द लैंदा है। रतन सिंघ दा परिवार नीतू नूं आपणा अंग समझदा है। नीतू दा विहार वी उनहां नाळ ठीक है। पर इंमीगरेशन मिलण बाअद उसदे तौर-तरीके बदल जांदे हन। पहिलां उह फोन ’ते हरजाप नाळ, पिआर नाळ गल्ल करदी सी पर हुण रोहब नाळ करदी है। रतन सिंघ दे परिवार नाळ वी उसदा विहार पहिलां वाळा नहीं रहिंदा। उह नीतू ’च आए बदलाव नूं समझदे तां हन पर सखती नहीं कर सकदे। अजिहा करन नाळ नीतू नूं उडारी मारन दा बहाना मिळ जाणा सी। पर नीतू नें उडारी मारन दी सकीम पक्की कीती होई ए। उसदी जौब बेकरी ’च है। उह बेकरी दे मालक जैदेव सिंघ नाळ जिसमानी संबंध बणा लैंदी है। उसदे पेका परिवार नूं सपांसर करन लई जैदेव सिंघ नें लोड़ींदी आमदन बणा देणी है। हुण आखरी सटैप्प रतन सिंघ दे घरों उडारी मारन दा है। उसदा डैडी शिंगारा सिंघ उसदी सकीम नूं चिठ्ठी राहीं पुशट करदा है। चिठ्ठी गुरनेक दे हत्थ आ जांदी है। उह क्रोध ’च बळ उठ्ठदा है। रतन सिंघ दा विचार है कि जवाहर सिंघ पंज-सत्त पंचाइती इकठ्ठे करके शिंगारा सिंघ नूं वचन पूरा करन लई कहे। हरखिआ होइआ गुरनेक आखदा है, “डैडी! वचनां-वुचनां दी कौण परवाह करदै। लोकीं किसे वी कीमत ’ते इंमीग्रेशन हथिआउणी चाहुंदे आ। इंमीग्रेशन खातर ज़बान तों मुक्करना, रिशते तोड़ने, इज़तां दाअ ’ते लाउणीआं मामूली गल्लां हन। इसतों वी अगांह लोकां नें इमीग्रेशन नूं वपार बणा लिऐ…।” नीतू दी उडारी मारन दी सकीम नूं फेल्ह करन लई उह आपणे चल्लदे-पुरजे चाचे सुच्चा सिंघ नूं फोन करदा है। सुच्चा सिंघ वल्लों डांटण ’ते शिंगारा सिंघ धी नूं इंडीआ सद्द के हरजाप नाळ विआह देंदा है।

हरजाप कनेडा पहुंच जांदा है। उह नीतू नूं पिआर करदा है। पर हरजाप दे परिवार वल्लों धक्के नाळ कीता विआह नीतू नूं मनज़ूर नहीं। उसदी ते उसदे डैडी दी सोच अनुसार कनेडा दी इंमीगरेशन हथिआउण लई उनहां दीआं चलाकीआं ते हेराफेरीआं ज़ाइज़ हन।

उह जैदेव सिंघ नाळ संबंध बणाई रख्खदी है। इक बच्चे नूं जनम दिंदी है। पर उसदा विहार एना शक्की हो जांदा है कि हरजाप नूं जापदा है कि बच्चा उसदा खून नहीं। नौबत बच्चे दा डी. ऐन. ए करवाउण तक्क पहुंच जांदी है। डी. ऐन. ए दी रिपोरट हरजाप दी शक्क नूं सही साबत करदी है। कहाणी दे अखीर विच गुरनेक हरजाप नूं जफ्फी ’च लै के गहड़कवीं आवाज़ विच आखदा है, “बेईमानी, धोखेबाज़ी दा मूंह काळा।”

उप्रोकत पंज कहाणीआं विच्चों तिंन कहाणीआं ‘पत्तिआं नाळ ढके‘मुहाज़’ ते ‘काले वरके’ मैं ‘पंजाबी कहाणी मंच’ दीआं बैठकां विच पहड़ीआं। अगलीआं दो मेरे पिआरे दोसत परमिंदर दिल दे घर पहड़ीआं। परमिंदर दिल पंजाबी ते हिंदी साहित दा सुळझिआ पाठक है। इंडीआ ’च उसदा सबंध दिल्ली नाळ है। उस नूं मेरे बारे दिल्ली दे साहितकार इकबालदीप नें दस्सिआ सी। उस नाळ पहिली मुलाकात ‘पंजाबी कलमां दा काफला’ दी इक मीटिंग ’च होई। उसदे बोलां विच सनेह सी। हाल–चाल पुछ्छण–दस्सण बाअद उसने मेरीआं सारीआं कहाणीआं पहड़न दी इछा प्रगटाई। ते नाळ इह वी आखिआ कि उह किताबां मुफत नहीं लएगा… उसने मेरे पहिले कथा संग्रहि ‘मैनूं की’ दी पहिली कहाणी तों लै के पंजवें संग्रहि ‘टावरज़’ दी आखरी कहाणी तक्क, सारीआं कहाणीआं निठ्ठ के पहड़ीआं। ते फिर मेरे हर नवें संग्रहि दीआं कहाणीआं विच पहिलीआं कहाणीआं नालों नज़र आउंदी बिहतरी बारे भावपूरत टिप्पणीआं कीतीआं। टिप्पणीआं दे अखीर विच उसदे इह शबद, “तुहाडी अगली कहाणी पहड़न–विचारन दा प्रोगराम मेरे घर होएगा” सुणदिआं मैं समझ गिआ कि कहाणीआं नें साडे विच दोसती बणा दित्ती सी।

“नां परमिंदर जी, तुहानूं एनी तकलीफ नहीं देणी।” मैं आखिआ।

‘तकलीफ नहीं, मैंनूं खुशी होएगी।”

इह उसदा गूहड़ा सनेह ही सी कि पहिलां उसने कहाणी ‘नदीन’ ते फिर डेढ कु साल बाअद ‘हहड़’ कहाणी ’ते प्रोगराम करवाए। दोनां कहाणीआं ’ते ढुकवीं चरचा होई। परमिंदर दिल दे परिवार नें दोनां प्रोगरामां विच शामल साहितकारां लई खाण-पीण दा वधीआ प्रबंध कीता।

कहाणी संग्रहि ‘काळे वरके’

10 साल पहिलां छपिआ कथा संग्रहि ‘टावरज़’ निरंतर चरचा विच सी। इह किताब पंजाब यूनीवरसटी चंडीगहड़, गुरू नानक देव यूनीवरसिटी अंम्रितसर, कुरूकशेतर यूनीवरसटी कुरूकशेतर विच ऐम. ए पंजाबी दे विदिआरथीआं नूं पहड़ाई जा रही सी। कुझ विदिआरथीआं नें इस किताब ’ते ऐम. फिल वी कीतीआं सन।

‘दो टापू’ संग्रहि वी कुझ प्राईवेट यूनीवरसिटीआं दे सिलेबसां ’च सी।

दोनां किताबां दी लंमेरी चरचा मेरे लई वड्डेरे माण ते उतशाह वाळी गल्ल सी। इह माण ’ते उतशाह रचनावी पध्धर होर उच्चा करन लई मेरी ऊरजा बण गए। अंतरराशटरी विशिआं बारे भरपूर जाणकारी हासल करनी ते उनहां नूं गलप विच ढालणा चुणौतीपूरन कारज सी। पर चुणौतीआं ही तां साडी समरथा वधाउंदीआं हन।

उप्रोकत कहाणीआं नूं संपूरन करन लई 10 साल लग्गे। हरेक कहाणी नूं वार–वार सोधिआ ते संवारिआ। डा. करमजीत सिंघ ते डाकटर बलदेव सिंघ धालीवाल तों रावां वी लईआं। कहाणीआं ‘सिरजणा’ ते ‘हुण’ परचिआं विच छपीआं। हर कहाणी बारे हां–पख्खी प्रतीकरम आए। परचिआं ’च छपण तों बाअद अते किताब छपण समें परूफ पहड़दिआं वी सोधां करदा रिहा। 2015 दे शुरू विच ‘लोक गीत प्रकाशन’ नें ‘काले वरके’ किताब छाप दित्ती। पहिलीआं किताबां वांग, इस किताब ’ते वी, छपदिआं ही चरचा शुरू हो गई।

डा. रघबीर सिंघ सिरजणा वल्लों सरवरक ’ते लिखे शबदां विच्चों कुझ अंश… ।

‘हथले संग्रहि दीआं सारीआं ही कहाणीआं मुनाफे नूं परनाए आदरश–विहूणे पूंजीवादी मुल्ल–विधान नूं नकारदीआं हन। पूंजीवाद दी बेलगाम चहड़त दे दौर विच इस तरहां दीआं अरथ भरपूर कहाणीआं लिखण लई जरनैल सिंघ वधाई दा हक्कदार है।”

ढाहां साहित इनाम

‘काळे वरके’ पुसतक ‘अंतरराशटरी ढाहां साहित इनाम’ वासते भेजी होई सी। सतंबर 2016 ’च इस संसथा दी अहुदेदार हरिंदर कौर हुरां दा फोन आइआ। कहिण लग्गे, “तुसीं जो किताब इनाम लई भेजी होई ए उस संबंध ’च आपणे ते आपणीआं कहाणीआं बारे संखेप जाणकारी भेजो।” उनहां इह नां दस्सआ कि इनाम पहिला है जां दूजे दोंह विच्चों इक। मैं वी पुछ्छणा ठीक नां समझिआ।

दो कु हफतिआं बाअद डा. रघबीर सिंघ हुरां दा फोन आइआ। उह संसथा दे कोआरडीनेटर सन। उनहां दस्सिआ कि ‘काळे वरके’ कथा संग्रहि पहिले इनाम (25 हजार डालर) लई चुणिआं गिआ है। खुशखबरी सुणदिआं मेरा मन 23 साल पिछांह चला गिआ… 1993 विच कनेडा ’च लिखी पहिली कहाणी ‘दो टापू’ ‘सिरजणा’ परचे नूं भेजी सी। कहाणी दी पहुंच बारे लिखी चिठ्ठी विच डा. रघबीर सिंघ नें कहाणी दी सिफत कीती सी ते नाळ इह वी लिखिआ सी, “मैं कोई रिआइत नहीं दे रिहा।” उस तों बाअद मेरीआं बहुतीआं कहाणीआं ‘सिरजणा’ विच ही छपीआं। हर कहाणी नूं उतशाही हुंगारा मिळिआ। विदवानां वल्लों कहाणीआं दे गुणां बाबत लेख लिखे गए। कहाणीआं राहीं ही डा. साहिब नाळ दोसती बण गई। जिहड़ा परचा मेरी कहाणी-कला नूं उजागर करन ते निखारन ’च सहाई होइआ अज्ज उसे परचे दे संपादक ते पंजाबी साहित दे प्रौड़ विदवान मैनूं वड्डे इनाम दी खुशखबरी दे रहे सन। पर मैं इह वी जाणदा सां कि उनहां दा रिआइतां नां देण दा असूल अज्ज वी काइम सी। इसे करके ही तां ‘ढाहां इनाम संसथा’ नें उनहां नूं सलाहकार कमेटी दा चेअरमैन बणाइआ होइआ सी। उनहां नूं आखे धंनवादी शबद मेरे धुर अंदरों निकळे सन।

कुझ्झ दिनां बाअद इस इनाम दे संसथापक बरज ढाहां हुरां काल कीता। वधाई देंदिआं उनहां खुशी प्रगटाई कि ‘ढाहां साहित इनाम’ दे पध्धर दा साहित कनेडा विच वी रचिआ जा रिहा है। उनहां वलों पंजाबी साहित लई कीते जा रह वड्डे परउपकार दी मैं शलाघा कीती अते तहि दिलों उनहां दा धंनवाद कीता। उनहां दस्सिआ कि सनमान समारोह 29 अकतूबर शाम नूं होवेगा। दूजे इनाम दे जेतू सिमरन धालीवाल ते पाकिसतान तों ज़ाहिद हसन सन।

समारोह दे प्रोगराम अनुसार मैं 26 अकतूबर नूं वैनकूवर पहुंच गिआ। कुलवंत ते दोनों बेटे 27 नूं पहुंचे। नूंहां ते बच्चिआं दा जाणा संभव नहीं सी।

दूजे इनाम जेतूआं विच्चों सिमरन धालीवाल ही पहुंचिआ। 27 अकतुबर नूं ‘ओमनी टी वी’ वाळिआं मेरी ते सिमरन दी इंटरविऊ रिकारड कीती। 28 अकतूबर नूं ‘यूनीवरसिटी आफ ब्रिटिश कोलंबीआ’ दे साऊथ एशीअन सटड्डीज़ विभाग विच पंजाबी साहित दे विदिआरथीआं नाळ साडा रू ब रू करवाइआ गिआ।

सनमान समारोह दा सथान उप्रोकत यूनीवरसिटी दा खूबसूरत हाल सी। ब्रिटिश कोलंबीआ सूबे दी मुख्ख धारा दे अते उत्थों दी पंजाबी कमिऊनिटी दे पतवंते सज्जण, साडे पंजाबी साहितकार, यूनीवरसिटी दे कई प्रोफैसर परिवारां समेत शामल होए। सरी ते ऐबसफोरड रहिंदे मेरे भतीजे मनजीत ते गुरदेव, छोटा भरा सुहेल सिंघ, साडी मासी दा जवाई भजन सिंघ, उसदे कुड़म, अमरीका तों कुलवंत दी भरजाई सुरिंदर कौर, उसदे दोवें बेटे डा. भुपिंदर सिंघ ते कुलविंदर सिंघ, नूंह रुपिंदर, मेरी भतीजी कुलवीर दा दिउर बिट्टू, अमरप्रीत दा दोसत हरजीत ते होर कई रिशतेदार शामल होए।

आपणिआं दी शमूलीअत नाळ इनाम दी खुशी दूण–सवाई हो गई। पर सनमान–चिंनह लैण समें जदों मैं सटेज तों, साहमणे हाल विच बैठे सरोतिआं वल्ल तक्किआ, मैनूं उह सारे ही आपणे लग्गे। समारोह दा मूंह–मत्था खाली कुरसीआं नाळ नहीं, कुरसीआं ते बैठे सरोतिआं नाळ बणिआं सी। गल्ल सिरफ उनहां दी हाज़री दी ही नहीं सी। जिनहां कहाणीआं लई मैनूं सनमानित कीता जा रिहा सी, उह कहाणीआं उनहां अते उनहां वरगे लोकां बारे ही तां सन। आपणे भाशण दे अखीर विच ‘ढाहां पुरसकार संसथा’ दा धंनवाद करन बाअद मैं हाल विच हाज़र सारिआं दा धंनवाद कीता।

काळे वरके: वसतू, बिरतांत ते संरचना

2018 विच डा. करमजीत सिंघ वल्लों संपादित इस आलोचना पुसतक विच 17 नामवार विदवानां दे लेख शामल हन। कुझ विदवानां दे विशेश विचार पेश हन:

डा. सरबजीत सिंघ: जरनैल सिंघ दी अंतर–सभिआचारक भाशा बहुत धिआन खिच्चदी है… इनहां कहाणीआं विच उसने समाजक अते सभिआचारक विहार विच्चों जिवें विकसत पूंजीवाद दी जीवन द्रिशटी अते अवचेतन नूं समझिआ अते कुशल शिलपकारी विच रुपांतरित कीता है, उस नाळ पंजाबी कहाणी बौधिक अते चिंतन दे खेतर विच प्रवेश करदी है।

डा. बलदेव सिंघ धालीवाल: इह कहाणीआं मुकाबलतन आपणी प्रौढ बिरतांतक संरचना अते मानव–पख्खी उत्तर–बसतीवादी द्रिशटी नाळ पंजाबी कथा–चिंतन नूं होर परिपक्क बणाउंदीआं हन।

डा. सुखपाल सिंघ थिंद: जरनैल सिंघ दी कथाकारी चिंतन अते रचनातमिकता दे ढुकवें सुमेल दी कहाणी है। जद मनुख्खी वरतारिआं प्रती चिंतन होवेगा तां इनहां वरतारिआं पिछलीआं राजनीतक पेचीदगीआं दा हंघाल होणा तैअ है। इह हंघालण दी प्रकिरिआ उसदीआं कहाणीआं दा उह बौधिक जलौअ है जो इसनूं अनूठे रंग नाळ भरदा है… जरनैल सिंघ कहाणी दे कलातमिक पख्ख ’ते बहुत मिहनत करदा है।

डा. गुरपाल सिंघ संधू: काळे वरके कहाणीआं समकाली परवासी अते पंजाबी कहाणी दे नवें द्रिशां दी सिरजणा करदीआं हन। इह द्रिश परवास नूं वी नवें संदरभ विच पेश करदे हन अते पंजाबी कहाणी नूं वी।

डा. कुलदीप सिंघ धीर: ‘काळे वरके’ दीआं बहुपरती, बहुदिशावी, भाशाई, चिहनातमक, कलातमक महत्तव वाळीआं कहाणीआं दी सुर उत्तर–आधुनिक है जिस विच दूजे लई सपेस है। इनहां दीआं थीमां दुहराअ मुकत हन अते कथा जुगतां बहुभांती।

डा. जे. बी. सेखों: इनहां कहाणीआं नें परवासी जीवन दे नवें सरोकारां ते चुणौतीआं नूं पेश करन दे नाळ–नाळ विशव विआपी महत्तता वाळे विशिआं नूं आधार बणा के पंजाबी कहाणी दा कैनवस विसत्रित कीता है। अजिही कहाणी दी सिरजणा जरनैल सिंघ दे विशव–चिंतन दी टोह दिंदी है।

डा. परमजीत कौर सिध्धू: इस कहाणी संग्रहि राहीं जरनैल सिंघ नें अंतरराशटरी अते गलोबल विशिआं नूं पंजाबी मानसिकता अते जीवन शैली दे संदरभ विच रुपांतरित करके पंजाबी कहाणी नूं बहुसभिआचारक विलीनता अते पार–राशटरी, पार–सभिआचारक मुहांदरा प्रदान कीता है।

डा. सतिंदर सिंघ रैबी: इस कथा संग्रहि राहीं प्रौढ कहाणीकार जरनैल सिंघ, आपणी अंतरराशटरी सरोकारां प्रती सूझ–समझ, राजसी ते इतिहासक चेतना अते मानव संवेदना दे गुणां सदका आपणे मिआर नूं होर उचाई ’ते लै गिआ है।

डा. बलविंदर सिंघ थिंद: जरनैल सिंघ दीआं कहाणीआं दे कलातमक पख्ख ’ते नज़र मारीए तां इह गल सपश्शट हो जांदी है कि उस कोळ कहाणी नूं बिआन करन दा भरपूर हुनर है।

डा. करमजीत सिंघ: ‘काले वरके’ संग्रहि दीआं कहाणीआं दा अधिऐन दरसाउंदा है कि जरनैल सिंघ दी मिहनत उसनूं ‘टावरज़’ दे पड़ाअ तों होर अगांह लै आई है। जित्थे उह पहुंच गिआ है, उत्थे भावें संपूरणता दा अहिसास हुंदा है। आस है कि लेखक दा अगला कदम होर अगांह वधेगा, पाठकां नूं इसदा इंतज़ार रहेगा।

मेरी रचना प्रकिरिआ

मेरे विचार अनुसार रचना प्रकिरिआ नूं हू ब हू बिआन नहीं कीता जा सकदा किउंकि इह अमल किसे निशचित पैटरन जां गिणतीआं–मिणतीआं विच बझ्झ के नहीं उसरदा। इस विच रहस्समई अंश वी हुंदे हन। खैर आपणे अनुभव अनुसार इस अमल नूं बिआन कर रिहां।

जदों कोई घटना, मुद्दा जां विचार मेरे संवेदनशील मन नूं टुंबदे हन तां मैं उनहां नूं आपणे मन दीआं डूघाईआं अंदर सुट्ट लैंदा हां। अंदर सुट्टी होई उह गल्ल कदी हफतिआं, कदी महीनिआं ते कदी सालां बाअद, मुड़ मेरे मन दी उप्परली सतह ’ते आ जांदी है। इह गल्ल जिउं–जिउं वजूद फड़न लगदी है, मैनूं आपणे मन अंदर अनोखी जिही हलचल महिसूस हुंदी है— इध्धर–उध्धर तारीआं ला रहे मछ्छी दे पूंग नाळ पाणी विच पैदा होण वाली हलकी जिही हलचल वरगी। रूह अंदर इक हुलारे जिहे दा अहिसास होण लगदा है। आपणी कलपना राहीं मैं रचना दे इस मुढले आकार नूं, इसदे अंगां, रंगां ते प्रसंगां नूं पासारन–उसारन लग्ग जांदा हां। पर कलपना दे आकाशीं उड्डदा होइआ वी मै धरती नूं मुखातिब हुंदा हां।

आपणे साहितक सफर दे मुढ्ढले सालां विच मैं इकहिरी कहाणी लिखदा सां। मेरे पहिले कथा संग्रहि ‘मैनूं की’ (1981) दीआं कहाणीआं 4 तों 6 सफे दीआं हन। दूजे कथा संग्रहि ‘मनुख्ख ते मनुख्ख’ (1983) ’च कहाणीआं दी लंबाई 8 तों लै के 13 सफे दी हो गई। अते तीजे कथा संग्रहि ‘समें दे हाणी’ (1987) तक्क अप्पड़दिआं इह लंबाई 20–25 सफे तक्क पहुंच गई। अगले संग्रिहां दीआं कहाणीआं 30–32 सफे दीआं हन। सो समें दे नाळ–नाळ इकहिरा बिरतांत जट्टिल हुंदा गिआ।

इकहिरी परत दीआं कहाणीआं मैं दो–तिंन बैठकां ’च मुका लैंदा सां। पर हुण वाळीआं जट्टिल कहाणीआं कई–कई महीने ला के मुक्कदीआं हन। लिखण लई इकल्लता ज़रूरी है। मन ’च कोई कशट जां झंजट नहीं होणा चाहीदा।

पहिले तिंन संग्रिहां दीआं कहाणीआं किसानी ते फौजी जीवन बारे हन। इनहां दोनां खेतरां दे वसतू–यथारथ बारे मैनूं नेड़ला अनुभव सी। संबंधित मसलिआं बारे हर तरहां दी जाणजारी सी। इंडीआं ’च लिखण दा समां तड़के दा सी।

पर कनेडा आ के मेरा कहाणी ते कंम करन दा ढंग ते रुटीन बदल गिआ। एथों दा लाईफ–सटाईल भारत नाळों वखरा है। तड़के उठ्ठ के लिखणा संभव नहीं सी। सवेरे–साझरे जौब ’ते जाणा हुंदा सी।

रिटाइर होण बाअद वी तड़कसार लिखण वाळी गल्ल संभव नहीं । मेरे उठ्ठण नाल नूंहां–पुत्तां दी नींद खराब हो सकदी है।

कनेडीअन जीवन नाळ संबंधित विशा–वसतू वी गुंझलदार हन। एथों दे जीवन–वरतारिआं दीआं जहड़ां तक्क जाण लई काफी घोख–पड़ताल करनी पैंदी है। सो हुण मेरे कहाणी ते कंम करन दीआं दो सटेजां हन। पहिली सटेज ’ते मैं संबंधित विशे बारे वध्ध तों वध्ध जाणकारी इकठ्ठी करदा हां। लोड़ अनुसार नोटस वी बणाउंदा हां।

जाणकारी हासल करके संबंधित विशे ’ते मेरी पूरी पकड़ बण जांदी है। कहाणीआं दे झउले रूप विच्चों पातर अते सथित्तीआं उघ्घड़ पैंदे हन। मैं कहाणी दे मख्ख पातर दा आधार लभ्भण दी कोशिश वी करदा हां।

दूजी सटेज ’ते मैं ते कहाणी इक–दूजे नाळ इकमिक्क हो चुक्के हुंदे हां। बहिंदिआं–उठ्ठदिआं, खांदिआं–पींदिआं, कुदरत दे अंग–संग सैर करदिआं मन अंदर कहाणी दा अमल चल्ल रिहा हुंदा है। सथितीआं अनुसार मैं आपणे पातरां संग कदी मुसकरा रिहा हुंदा हां, कदी हउके भर रिहा ते कदी हंझू वहा रिहा हुंदा हां।

ते जदों कहाणी मन विच पूरी तरहां पक्क जांदी है, इकांत ’च बैठ मैं कहाणी नूं कागजां ’ते उतारन लग्ग जांदा हां। कहाणी लिखदिआं मैं घटना नूं घटना दे तौर ’ते नहीं बिआनदा। घटनावां सथित्तीआ ’च ढळ जांदीआं हन।

पातरां दे तणाउ, टकराउ अते दवंद गुंझलदार सथितीआं विच्चों ही उपजदे हन। कहाणी लंमी होण करके इसदा पहिला रूप लिखण नूं कई महीने लग्ग जांदे हन। ते फिर शुरू हुंदा है कहाणी नूं कांट–छांट, गुंदण–तरतीबण अते इस नूं संगठित बणाउण दा कारज। इस कारज दौरान मेरे अंदरला आलोचक आपणे आप ही सरगरम हो जांदा है।

छांट–संवार के लिखी कहाणी मैं आपणे खास मित्तरां नूं पहड़ाउंदा हां। उनहां दे विचारां दी नाप–तोल करके ही कोई तबदीली करदा हां। जदों तक मेरी तसल्ली नहीं हुंदी कहाणी नूं वार–वार लिखदा हां।

फलैश बैक, प्रतीकीकरन, कहाणी नूं पहड़न दे नाळ–नाळ दिखाउण, वारतालाप राहीं कहाणी दे अहिम पहिलूआं ’ते फोकस करन अते कथा–चिंतन दीआं जुगतां, मेरीआं कहाणीआं नूं कलातमिकता ते सूखमता प्रदान करदीआं हन।

गरमी अते पतझड़ दे मौसमां विच मैं हर रोज़ लंमी सैर करदा हां। सैर दौरान आकाश दी विशालता नूं वी निहारदा हां। सरदीआं दे अति ठंढे दिनीं घर दे बेसमैंट विच गेड़ा बंनह लैंदा हां।

सैर, सिहत दे नाळ–नाळ मेरीआं कहाणीआं लई वी फाइदेमंद है। कहाणी लिखदिआं जे कदी रुकावट पै जाए जां बिरतांत दी ठुक्क नां बणे तां सैर दौरान उस हिस्से नूं सोच विच घुमाउंदा हां…

कनेडा दी पूरब तों पछ्छम तक्क यातरा

अलबरटा सूबे ’च सथित कनेडा दे सभ तों पुराणे ते प्रसिध्ध ‘बैंफ नैशनल पारक’ नूं देखण लई असीं दो वार प्रोगराम उलीके पर सिरे नां चहड़ सके। जे जहाज़ ’च जाणा हुंदा, तां आपणी सुविधा अनुसार प्रोगराम बणा के जा सकदे सां। पर असीं आपणे सूबे ते इस तों अगले तिंन सूबिआं दी प्रकिरतक सुंदरता नूं वेखण–माणन लई कारां ’च जाणा चाहुंदे सां। 2015 विच जदों किरन दे भरा संनी दे विआह ’ते कैलगरी गए, अमरप्रीत आपणी फैमिली नाळ ओथों बैंफ पारक देख आइआ सी।

हुण साडे अध्धे परिवार दा प्रोगराम सिरे नां चहड़न दा कारन इह वी सी कि असीं मेला देखण वांग ढाणी बणा के जाणा चाहुंदे सां, जिस वासते कुझ होर परिवारां दे साथ दी लोड़ सी। टूर–प्रोगराम 10 दिन दा सी। दोवें भाणजे जसपाल सिंघ, तजिंदर सिंघ ते भाणजी जसविंदर कौर दे परिवार कोशिश तां कर रहे सन पर परिवारां दे मुख्ख मैंबरां नूं एने दिनां लई कंमां तों छुट्टी नहीं सी मिळ रही। खैर दूजी भाणजी राजविंदर कौर ते उसदे पती नूं छुट्टी मिळ गई।

सो मैं ते कुलवंत कौर, हरप्रीत सिंघ ते रिकबाल कौर, उनहां दीआं बेटीआं भवलीन, हरलीन, भाणजी ते भाणज-जुआई राजविंदर कौर–

राजविंदर सिंघ, उनहां दीआं बेटीआं अवनीत, नवदीप, बेटा साहिब अते जसपाल सिंघ दी बेटी सिमरन नें तिआरीआं कस्स लईआं।

14 जुलाई 2017: सवेरे साझरे ही असीं बरैंपटन तों उनटेरीओ सूबे दे उत्तर वल्ल नूं दो वड्डीआं कारां विच चाले पा दित्ते। इस सूबे दा 80% एरीआ उत्तर विच पैंदा है। पैरी साऊंड, सडबरी आदि कसबिआं विच्चीं हुंदे होए, पथरीलीआं ते हरीआं–भरीआं मधरीआं पहाड़ीआं, जंगलां, दरिआवां अते हयूरोन झील दे मनमोहक द्रिशां नूं माणदिआं हाईवेअ-17 ’ते पै गए। अगला सफर डाढा ही सुहावणा सी। हाईवेअ दे सज्जे पासे उच्चीआं–उच्चीआं हरिआली लद्दीआं पहाड़ीआं सन ते खब्बे पासे अख्खां नूं कूळे–कूळे लगदे पाणी दी, उत्तरी अमरीका दी सभ तों वड्डी ‘सुपीरीअर’ नां दी झील। दुमेल तक्क पसरे इसदे पाणी नूं नेड़िओं देखण–माणन लई असीं तिंन थाईं इसदे किनारिआं ’ते घुंमें। हाईवेअ नें सडबरी तों ही पछ्छम दी दिशा दा रुख कर लिआ सी। रात असीं मैराथन पिंड दे इक मोटल ’च बिताई।

15 जुलाई: सवेरे फिर हाईवेअ–17 नाळ दोसती पा लई। 560 किलोमीटर लंमी, 257 किलोमीटर चौड़ी अते औसतन 483 फुट्ट डूंघी सुपीरीअर झील, थंडरबेअ शहिर तक्क बहुत समां साडे नाळ–नाळ ही रही। उच्चीआं–उचीआं घणी हरिआवल वाळीआं पहाड़ीआं ते झील दे खूबसूरत नज़ारिआं नूं माणदिआं, साडे दिलां ’चों आपमुहारे ही “कमाल ऐ, कमाल ऐ” दे शबद उभ्भरदे रहे।

थंडरबेअ शहिर तों बाहर असीं कनेडा दे महान सपूत टैरी फौकस दी यादगार ’ते आपणी शरधा दे फुल्ल भेट कीते। कैंसर दी बिमारी कारन टैरी दी सज्जी लत्त कट्ट गई सी। बुलंद जेरे ते असीम द्रिड़ता नाळ पहिलां उह कैंसर नाळ जूझिआ ते फिर सज्जी लत्त नकली होण दे बावजूद उसने लंमी दौड़ आरंभ कर लई। दौड़ दा मंतव कैंसर दी खोज करन लई धंन इकठ्ठा करना सी। उह 143 दिन दौड़दा रिहा। कैंसर दुबारा होण कारन उसनूं दौड़ बंद करनी पई।… आखर 28 जून 1981 नूं कनेडा दा उह नैशनल हीरो इस दुनीआं तों रुखसत हो गिआ। पर लोकां नें उसनूं सदा लई दिलां ’च वसा लिआ। उसदी दौड़ नूं ‘Marathon Of Hope’ (आस–उमीद दी लंमी दौड़) आखिआ गिआ। कनेडा सरकार नें उसनूं ‘औरडर औफ कनेडा’ दे मैडल नाळ सनमानिआं। ‘औरडर आफ मैरिट’ तों बाअद कनेडा दा सभ तों वड्डा दूजा माण–सनमान है इह। इह मैडल प्रापत करन वाळा उह सभ तों छोटी उमर (22 साल) दा नैशनल हीरो है। होर वी कई इनाम–सनमान उसदी झोळी पए। कनेडा दीआं अनेकां बिलडिंगां, सड़कां ते पारकां दे नां उसदे नां ’ते रख्खे गए हन। उसदी याद विच 1981 तों शुरू होई सलाना ‘टैरी फौकस रन्न’ (दौड़) 60 मुलकां तक्क पहुंच चुक्की है, जिस विच लख्खां लोक भाग लैंदे हन। ते इस दौड़ राहीं कैंसर दी खोज लई हुण तक्क करोड़ां डालर उगराहे जा चुक्के हन।

थंडरबेअ तों उत्तरी उनटारीओ दा अगला इलाका ज़िआदातर मैदानी सी पर जंगळ काफी सन। राह ’च आई कनोरा झील, रात होण करके भरवें तौर ’ते देख नां सके। अध्धे कु घंटे बाअद मैनीटोबा सूबा शुरू हो गिआ। मैराथन तों 983 किलोमीटर दा सफर मुका के असीं इस सूबे दी राजधानी विनीपैग्ग पहुंच गए। डिनर कीता ते पहिलां ही बुक्क कीते मोटल दे कमरिआं विच जा टिके।

16 जुलाई: नाशता करके असीं अगले सफर लई ‘टरांस कनेडा हाईवेअ–1’ वैसट ’ते पै गए। मैनीटोबा कनेडा दा मैदानी सूबा है। हाईवेअ दे दोनीं पासीं मीलां तक्क पसरे कणक ते सोइआबीन दे हरे–भरे फारम सन। सरहों–परिवार दी फसल निकोला दे फारमां विच पीळे फुल्लां दे विशाल द्रिश पंजाब दा चेता करवा रहे सन। इस धरती ’ते द्रखत बहुत घट्ट हन। मैनीटोबा दे उत्तर विच तां विशाल झील हैगी ए पर पछ्छम विच कोई नहीं। कोई दरिआ वी नहीं। 300 किलोमीटर तों बाअद ससकैचवन सूबा शुरू हो गिआ। 270 किलोमीटर होर डराईव करके इस सूबे दी राजधानी रिजाईना शहिर पहुंच गए। लंच कीता ते फिर चल्ल पए। ससकैचवन वी मैदानी सूबा है ते फसलां वी मेनीटोबा वाळीआं ही। दोवें सूबे खेती–प्रधान हन। रिजाइना तों साढे कु तिंन घंटे बाअद अलबरटा सूबा शुरू हो गिआ। विनीपैग्ग तों कुल्ल 1038 किलोमीटर दा सफर मुका के असीं मैडीसन हैट नां दे इक कसबे विच जा ठहिरे।

17 जुलाई: मोटल तो नाशता करके मुड़ ‘टरांस कनेडा हाईवेअ—1’ वैसट फड़ लिआ। अलबरटा दे मुख्ख शहिर कैलगरी तों हुंदे होए 400 किलोमीटर दी वाट मुका के आखर ‘बैंफ नैशनल पारक’ पहुंच गए। बैंफ दीआं पथरीलीआं पहाड़ीआं उत्तर उनटेरीओ दीआं हरिआवली पहाड़ीआं नालों किते वध्ध उच्चीआं हन। असीं सिध्धे ‘जौहनसटन कैनयन’ लोकेशन ’ते चले गए। डूंघी खड्ड ’च वगदी सवछ्छ पाणी दी कूल्ह दे सज्जे–खब्बे असमान छुंहदीआं तिख्खीआं पथरीलीआं पहाड़ीआं हन। खड्ड अते पहाड़ीआं दे विरले–विरले चील्ह दे द्रखत सारे द्रिश नूं होर सुहावणा बणाउंदे हन। यातरीआं दे उप्पर जाण वासते खब्बे पासे दीआं पहाड़ीआं दे नाळ–नाळ 4 फुट्ट चौड़ा पक्का रसता है। साडे अग्गे–पिछ्छे काफी यातरी उप्पर जा रहे सन। लोकेशन दी अनूठी खूबसूरती नूं माणदिआं असीं तिंन किलोमीटर उतांह गए। ओथों परत के, बुक्क कीते होटल ‘रमाडा इन’ ’च सामान रख्खिआ। लागले भारती रैसटोरैंट ‘सपाईस हट्ट’ ’च डिनर कीता। ते बिसतरिआं विच जा वड़े।

18 जुलाई: लंमे सफर दा थकेवां होण करके सवेरे देर नाळ उठ्ठे। नहा–धो के नाशता कीता ते ‘बैंफ पारक’ दी लोकेशन ‘लेक लुई’ ते जा पहुंचे। विशव भर विच प्रसिध्ध इस झील दे अलौकिक द्रिश नें मैनूं पहिली नज़रे ही मोह लिआ। निख्खरी धुप्प विच झील दा फिरोज़ी रंगा पाणी लिशक रिहा सी पर इह लिशक अख्खां नूं चुभ्भवीं नहीं कूळी–कूळी लग्गदी सी। झील दे सज्जे–खब्बे दीआं बुलंद पहाड़ीआं अगवाड़ विच फासले ’ते हन पर पिछांह नूं नेड़े–नेड़े हुंदीआं तीजी पहाड़ी नाळ जा मिळदीआं हन। सज्जे–खब्बे दीआं पहाड़ीआं दे हेठले हिस्सिआं ’ते झूलदे द्रखत जित्थे पहाड़ीआं नूं खुरन तों बचाउंदे हन ओथे समुच्चे द्रिश दी खूबसूरती वी वधाउंदे हन। पहाड़ां दीआं चोटीआं ’ते किते–किते बरफ नज़र आ रही सी। सरदीआं विच तां इनहां पहाड़ीआं ’ते कई-कई फुट उच्ची बरफ जमहां हो जांदी है। उस बरफ दे गलेशीअर ही झील दे पाणी दा सरोत बणदे हन।

कुझ्झ देर बैंचां ’ते बैठ असीं झील दे अलौकिक नज़ारे नूं माणिआं ते फिर सज्जे पासे दी इक पहाड़ी ’ते हाईकिंग शुरू कर दित्ती। वळ–वलेवे खांदी पगडंडी ’ते संभल–संभल तुरदे मैं ते कुलवंत पहाड़ी दे अध्ध तक्क ही जा सके। हेठां उत्तर के ज़रा कु आराम करन बाअद पहाड़ी दे पैरां विच लेक दे नाळ–नाळ बणी पटड़ी ’ते तुर पए। करीब तिंन किलोमीटर पिछांह वाळी पहाड़ी वल नूं जा के वापस मुड़े। जांदिआं–आउदिआं वख्ख–वख्ख थावां तों पहाड़ीआं अते पाणी दे मनमोहक द्रिशां नूं निहारदे रहे। कुझ तसवीरां वी खिच्चीआं।

हाईकिंग–टोले नें वापस आ के दस्सिआ कि उनहां नूं पहाड़ी दी चोटी ’ते पहुंचण लई चार किलोमीटर तुरना पिआ। चोटी तों दूर–नेड़े दीआं पहाड़ीआं दीआं टीसीआं, लुई झील अते पहाड़ी तों परले पासे वाळी ऐगनैस्स झील दे लुभावणे द्रिशां बारे दस्सदिआं उनहां नें सानूं तसवीरां वी दिखाईआं।

हरप्रीत ते राजविंदर कौफी लै आए। नाळ वाले बैंच ’ते अध्धखड़ उमर दे गोरा–गोरी बैठे सन। “कित्थों आए हो?” गोरे नें पुछ्छिआ।

“टरांटो तों, कारां ’च आए हां।”

“ओ वाओ” दे शबद नाळ दोनां नें हैरानगी प्रगटाई। “बहुत लंमा सफर करके आए हो। किवें लग्ग रिहै बैंफ।” गोरे दे बोल सन।

“बहुत ही खूबसूरत। तुसीं कित्थों आए हो?”

“ कैलगरी तों।” गोरी नें दस्सिआ

“सारीआं लोकेशन देखोगे?”

“अध्धीआं कु असीं पहिलां देखीआं होईआं नें। बाकी दीआं हुण देख के जावांगे।” गोरे नें दस्सिआ।

भीड़ विच कुझ पंजाबी परिवार वी दिस रहे सन। कोळ दी लंघदे इक पंजाबी परिवार नाळ वी बोल सांझे कीते। उह वैनकूवर महांनगर दे शहिर सरी तों गए सन।

त्रिकालां पै गईआं सन। गोरे–गोरी नूं ‘बाइ’ करके असीं उठ्ठ पए। होटल ’च पहुंच पीज़ा मंगवा के खाधा ते सौं गए।

19 जुलाई: सवेरे होटल दे कमरे विच्चों बाहर वेखिआ, वातावरण विच हलका–हलका धूंआं फैलिआ होइआ सी। गवांढी सूबे बी. सी दे जंगलां दी अग्ग दा धूंआं, एधर नूं वगी हवा आपणे नाळ उडा लिआई सी। बैंफ दी धुंदलाई प्रकिरती नूं वेखण दा मज़ा नहीं सी आउणा। हरप्रीत नूं कनेडा दे भूगोल बारे भरपूर जाणकारी है। कंपिऊटर ’ते कुझ समां ला के उसने कुझ होर रमणीक सथान चुण लए। ‘हाईवेअ–93 आईसफीलड पारकवेअ’ ’ते 150 किलोमीटर डराईव करके क्रमवार करोअफुट गलेशीअरज़, बोअ लेक, पीडुटो लेक ’ते कुदरत दे अनूठे नज़ारे देखे। ते फिर हाईवेअ दे लागे पैंदी, बी. सी सूबे दी ‘ऐमालड लेक’ वी देखी। पंजे थावां ’ते झीलां दे किनारिआं ’ते उचीआं-उचीआं पहाड़ीआं हन। झीलां दे नाळ–नाळ चील्ह दे जंगल हन। पहाड़ीआं उप्परली बरफ दा पाणी झीलां नूं तालो–ताल भरी रख्खदा है। ते इस पाणी नाळ जंगल हरे–भरे रहिंदे हन। झीलां अते जंगल पहाड़ीआं दी सुंदरता नूं वधाउंदे हन। तिंनां दी इकमिकता कुदरत दी अलौकिक खूबसूरती बणदी है। खूबसूरती दे नाळ–नाळ इह थावां कनेडा दे पाणीआं ते जंगलां दी अमीरी वी दरसाउंदीआं हन। असीं इनहां नज़ारिआं नूं रज्ज के माणिआं। सैरां वी कीतीआं ते बोटिंग वी।

20 जुलाई: अज्ज वातावरण साफ सी। ‘रमाडा इन होटल’ सानूं तिंन रातां वासते ही मिळिआ सी। अगलीआं दो रातां लई ‘बैसट वैसटरन होटल’ ’च बुकिंग कीती होई सी। नाशते उप्रंत असीं समान बंनह के दोनां गड्डीआं विच रख्ख लिआ ते सकीम अनुसार 20 कु किलोमीटर दी दूरी ’ते पहिलां छोटी झील ‘टू जैक लेक’ वेखी ते ओथों लागे पैंदी वड्डी झील मिन्नेवांका–लेक ’ते चले गए। किनारे ’ते बैठ दूर तक्क पसरी झील दे नीले–पाणी नूं निहारदिआं चोखा चिर सकून माणदे रहे। बैंफ दे टूर दौरान कुदरत दी खूबसूरती नूं वेखदिआं–माणदिआं मैं इह महिसूस कीता कि मानव जाती दी सुंदरता नाळों कुदरत दी सुंदरता वधेरे उच्ची–सुच्ची है। झील किनारिओं उठ्ठ, असीं झील ’च पैंदी इक कूल्ह दे नाळ–नाळ जंगल विच्चीं, उतांह वल्ल नूं जांदी पगडंडी राहीं दूर तक्क पहाड़ीआं चहड़दे गए। सुहावणे मौसम ’च वगदी हवा नाळ द्रखतां विच्चों उभ्भरदी सरसराहट अते कूल्ह दी धीमी जिही आवाज़ मेरे कंनां विच, रूह नूं आनंदित करन वाळे मधुर संगीत वांग पै रही सी। ओथों मुड़ के कारां ’च रख्खे सनैकस खाधे अते होटल नूं आ गए। मैं ते कुलवंत थकेवां महिसूस कर रहे सां। बाकी मैंबर ‘टनल माऊंटेन’ नां दे पहाड़ ’ते हाईकिंग करन टुर गए।

21 जुलाई: होटल तों नाशता करके असीं ‘सलफर माऊंनटेन’ नां दा पहाड़ वेखण चले गए। इह पहाड़ 8400 फुट्ट उच्चा है। सिखर ’ते पहुंचण लई 5. 8 किलोमीटर दी चहड़ाई वाली वाट है। मेरे ते कुलवंत लई इह कठिन सी। साडी वड्डी पोतरी भवलीन दी सिहत ठीक नहीं सी। बाकी मैंबरां नें हाईकिंग शुरू कर दित्ती अते असीं तिंने गौंडोला ’ते सवार हो गए। पंघूड़े वरगे गौंडोला दे पहीए मोटे रस्से वरगी लोहे दी केबल ’ते दौड़दे हन। 6 कु मिंटां ’च असीं गौंडोला दे उप्परले टरमीनल ’ते सां। असीं चार–मंजले उस टरमीनल दीआं दीवारां ’ते लग्गीआं कनेडा दे इतिहास अते बैंफ दीआं लोकेशनां दीआं तसवीरां ते वीडीओ देखीआं। आपणे बंदिआं दी हाईकिंग टीम पहुंचण ’ते असीं 400 मीटर चहड़ाई चहड़ के ‘सैनसन पीक’ टीसी ’ते जा पहुंचे। ‘सैनसन पीक’ तों लागलीआं पहाड़ीआं नूं असीं बहुत नेड़िओं वेख रहे सां। पहाड़ीआं ते खड्डां नूं सिखर तों वेखण दा वख्खरा ही मज़ा है। टैंपरेचर 17 डिगरी सैलसीअस होण करके उप्पर ठंढ सी। टरमीनल ’च परत के असीं कैफेटेरीआ तों कौफी नाळ सनैकस खाधे। फिर थीएटर विच बैंफ दीआं विशेशतावां बारे मूवी देखी अते सारे जणे गौंडोला राहीं हेठां उत्तर आए। बाज़ार ’च घुंमे, डिनर कीता ते होटल ’च पहुंच सौण दीआं तिआरीआं करन लग्ग पए।

22 जुलाई: साडी यातरा दा आखरी दिन सी। नाशते उप्रंत असीं सामान बंनह के गड्डीआं ’च रख्खिआ अते छोटा मिऊज़ीअम अते गुफा वेखण चले गए। ‘बैंफ पारक’ ’च जौब करदे कुलवंत दे भाणजे अमरदीप दी डिउटी इस लोकेशन ’ते सी।। उह साडे नाल ही रिहा। निआणे ‘हौट सपरिंग’, जो ‘सलफर माऊंटेन’ दे पैरां ’च है विच नहाउणा चाहुंदे सन। उनहां नूं ओथे छड्ड के असीं लागे पैंदे ‘बफ्फलो नेशनज़ लकसटन’ मिऊज़ीअम वेखण चले गए। चित्तरां, बुत्तां ते मूरतीआं राहीं इस कबीले दे नेटिवां दे मुढले जीवन बारे जाणकारी हासल करन दे नाळ–नाळ असीं मिऊज़ीअम दी कला नूं वी माणिआं।

‘हौट सपरिंग’ तों निआणिआं नूं लै के असीं लंच कीता ते वापसी दी तिआरी कस्स लई। टुरन लग्गिआं मेरा मन आप-मुहारे बोल उठ्ठिआ,‘पिआरे बैंफ नैशनल पारक! असीं जिहड़े चावा नाळ तैनूं मिलण आए सां उह सौ प्रतीशत पूरे होए हन। तेरी खूबसूरती दे विराट अते अलौकिक रूप नूं माण के सानूं बहुत सकून मिळिआ। असीं समझदे हां कि हर साल, दूरों–नेड़िओं, तैनूं मिलण–वेखण आउंदे हज़ारां यातरी इसे तरहां दे अहिसास लै के मुड़दे होणगे। तेरी खूबसूरती, कला अते प्रकिरतक जलौअ नूं प्रणाम… अलविदा।’

41 साल बाअद मित्तर पिआरे नाळ मिलाप

मैं एअरफोरस 15 साल बाअद छड्ड दित्ती सी पर मेरा खास मित्तर मनजीत सिंघ संधू सरविस करदा रिहा। 1974 विच जदों उसदी पोसटिंग हिंडन (गाज़ीआबाद) सी, मैं ते कुलवंत उनहां नूं मिलण गए सां। उदों उनहां दी तीजी बेटी रोज़ी कुझ महीनिआं दी सी। उस तों बाअद साडा संपरक टुट्ट गिआ।

कनेडा विच मैनूं किसे कोलों पता लग्गा कि मनजीत दी वड्डी बेटी मनदीप विआह करवा के कनेडा दे शहिर मैनीटोबा आ गई। उस राहीं साडा संपरक शुरू हो गिआ। मनजीत नें, हरप्रीत दा रिशता साडे दोनां दे नेड़ले मित्तर मछ्छर सिंघ ढींडसा दी बेटी नाळ करन लई मैनूं चिठ्ठी लिखी। असीं पहिलां ही किसे नूं हां कर चुक्के सां। चिठ्ठी दा जवाब लिखण समें मैं काहळी विच सां। राज़ी–खुशी तों बाअद सिरफ एना ही लिखिआ कि साडी किसे नाळ गल्ल हो चुक्की है। इह नां लिख होइआ कि मेरी नांह तो उह दोवें मित्तर इह नां समझ लैण कि मेरे दिल विच उनहां लई पहिलां वाळा पिआर नहीं। मनजीत नूं मेरी चिठ्ठी खुशक जिही लग्गी। उहने इह समझ लिआ कि मैं आकड़ दिखाई है। उसने चिठ्ठी–पत्तर बंद कर दित्ता। मैनूं इह हिरख हो गिआ कि मनजीत नें मेरी मजबूरी नहीं समझी। मैं वी होर चिठ्ठी नां लिखी।

मनजीत हुरां दीआं पंज बेटीआं हन। दूजी बेटी दा विआह कैलेफोरनीआं ते चौथी दा कैलगरी ’च हो गिआ सी। सभ तों छोटी मुहाळी ’च है। 10 कु साल पहिलां विच उह ते उसदी पतनी हरदीप कौर कनेडा-अमरीका घुंमण आए। कुझ दिन बरैंपटन विच रहिंदे रिशतेदारां कोल वी ठहिरे। गलत फहिमी कारन संपरक ही टुट्टिआ सी। दिलां विचले गूहड़े पिआर दीआं तंदां नहीं सन टुट्टीआं… साडा बरैंपटन दा जिहड़ा ऐडरैस ते फोन नंबर उनहां कोळ सी, ओथों असीं मूव हो गए सां। मनजीत बरैंपटन, मिसीसागा, ईटोबिक्को ते सकारबरो शहिरां दीआं ‘फोन–बुक्कां’ विच्चों ‘जरनैल सिंघ हीर’ दा नां लभ्भदा रिहा। पर मैं गोत लिखणा बंद कर दित्ता सी। हुण सारे थाईं मेरा नां जरनैल सिंघ ही चल्लदा है। सो मिलाप नां हो सकिआ।

मोह–पिआर दीआं तंदां मेरे दिल विच वी बरकरार सन। आपणे इंडीआ दे गेड़िआं दौरान दिल तां करदा रिहा कि राएकोट तों उनहां दा पता करां। पर परिवारक ते साहितक रुझेविआं कारन समां नां कढ्ढ सकिआ।

आखर 2014 विच साडा प्रोगराम बण गिआ। मैं, कुलवंत, दलजीत सिंघ ते साडा नेड़ला साथी शमिंदर सिंघ सिंगड़ीवाला (साबका एअर फोरस) राएकोट जा पहुंचे। गुरदवारा टाहलीआणा साहिब लागे मैनूं उनहां दे घर दा पता सी। पर ओथे पहुंच के असीं देखिआ कि सारा कुझ ही बदल चुक्का सी। उनहां दी ज़मीन विच कोठीआं दीआं लाईनां नज़र आ रहीआं सन। मैं गुरदवारे दे इक सेवादार नूं पुछ्छिआ कि एथे मनजीत सिंघ ते उसदे भरा जसपाल सिंघ दा घर हुंदा सी। उनहां दी अल्ल दुआबीए सी। उह सेवक उनहां नूं जाणदा सी। उसने दस्सिआ कि उनहां नें ज़मीन वेच के किते होर थां खरीद लई है पर रहिंदे एथे ही हन। गुरदवारे तों बाहर आ के उसने सानूं उनहां दीआं कोठीआं बारे समझा दित्ता। असीं कार उस पासे मोड़ लई। छोटी सड़क दे उत्ते ही इक घर–हवेली दे गेट ’ते जसपाल सिंघ संधू दी नेम–पलेट देख के असीं रुक गए।। जसपाल विहड़े विच भईए नूं कंम बारे समझा रिहा सी। उंज तां मैथों पछाण नहीं सी होणा पर नेम–पलेट तों तसल्ली सी। उह वी मैंनूं पछाण नां सकिआ। नां दस्सण ’ते उसनूं फट्ट चेता आ गिआ। गरमजोशी नाळ हत्थ मिलाउदिआं उसने पहिली गल्ल इह आखी, “वीर जी (मनजीत) नें तुहानूं बहुत लभ्भिआ।”

“हुण छेती मिळा दे।” मैं आखिआ।

सड़क तो हटवीं नाळ वाळी कोठी मनजीत दी सी। मैं उसनूं कहि दित्ता कि मनजीत ते भैण जी हरदीप नूं साडा नां नां दस्से। देखणा चाहुंदा सां कि की उह सानूं पछाण लैंदे नें। गेट खोल्ह के जसपाल सानूं अंदर लै गिआ। ऐने जणिआं दी बिड़क सुण के हरदीप भैण जी डराइंग रूम दे दरवाज़े विच आ खलोए। “भाबी जी! महिमान आए आ, भला पछाणो तां।” जसपाल नें आखिआ।

भैण जी कुझ पल सानूं तक्कदे रहे… चेता आउण ’ते कुलवंत नूं बाहां ’च भरदे बोले, “पछाण लिआ, धंनभाग।”

मनजीत आपणे जवाई (रोज़ी दे पती) नाळ इक विआह ’ते मलेरकोटले गिआ होइआ सी। जसपाल नें उसनूं फोन कर दित्ता। उह उसे वेले टुर पए ते घंटे कु विच ही पहुंच गए। जफ्फी विच बझ्झण वेले दे उह पल साडे दोनां लई गहिरे सकून वाळे सन।

41 साल बाअद साडे चौहां दे मुहांदरिआं विच काफी फरक पै चुक्का सी। पर दिलां विचले गूहड़े पिआर विच कोई फरक नहीं सी पिआ। उस पिआर दे चिंनह साडे प्रसंन चिहरिआं ’ते रूपमान हो रहे सन। ऐने साल पहिलां देखी कुझ महीनिआं दी रोज़ी दो बच्चिआं दी मां बण चुक्की सी। उनहां दी कोठी वी लागे ही सी। रोज़ी ते उसदे पती दे आखे इह शबद, “डैडी–मंमी हमेशा ही तुहाडीआं गल्लां करदे रहिंदे आ।” सुण के मैं आखिआ सी, “असीं वी इनहां नूं हमेशा याद करदे रहे आं।”

पुराणीआं गल्लां ते यादां बहुत जमहां होईआं पईआं सन। पर थोहड़ीआं ही सांझीआं हो सकीआं। मनजीत नें जदों दस्सिआ कि साडे पुराणे मित्तर मछ्छर ढींडसा ते राज ढिल्लों दुनीआ तों रुखसत हो गए सन, मेरा गच्च भर आइआ। उसने दस्सिआ कि अजीत अते गिआनी धरम सिंघ अमरीका ’च हन। मैं उनहां नूं जोगिंदर सिंघ ढिल्लों बारे दस्सिआ कि उह परिवार समेत सरी ’च है।

कुझ्झ दिनां बाअद मनजीत–हरदीप साडे पिंड आए। साडे परिवार नूं चाअ चहड़ गिआ। गल्लां करदिआं पता ही नां लग्गा कि कदों त्रिकालां पै गईआं। उनहां दा वापस मुड़ना ज़रूरी सी।

साडी नूंह राणी किरन दे भरा संनी दा सहुरा-परिवार कैलगरी रहिंदा है। उसदा विआह 2015 च कैलगरी विखे ही होइआ सी। उसे साल मनजीत–हरदीप धीआं नूं मिलण लई अमरीका-कनेडा आए होए सन। पहिलां ही बणाए प्रगराम अनुसार विआह दे दिनां विच उह कैलगरी ’च सन। मैं अगाऊं उनहां नूं विआह दा सद्दा दित्ता होइआ सी। उनहां दी शमूलीअत बहुत चंगी लग्गी। इक दिन ते रात असीं उनहां दी बेटी भोलां दे घर रहे। मनजीत हुरां नाळ सुहणा वकत बीतिआ।

2016 ’च साडी इंडीआ फेरी दौरान फोन ’ते गल्लां बातां हुंदीआं रहीआं। मारच विच उनहां दे विआह दी 50वीं वरहे–गंढ सी। मनजीत नें सानूं सद्दिआ। पर उसे दिन दलजीत सिंघ वलों रखवाए आखंड पाठ दा भोग सी। असीं बाअद विच गए। मनजीत दे पैर ’ते इनफैकशन सी। शूगर दा मरीज होण करके दवाईआं पूरी तरहां काट नहीं सी कर रहीआं। उंज उह चहड़दी कला विच सी। असीं ऐनिवरसरी दीआं वधाईआं दित्तीआं। पुराणीआं यादां ताज़ा करदे रहे।

अप्रैल विच असीं वापस कनेडा आ गए। मई विच मैं उसनूं फोन कीता। उसदी बेटी मनदीप नें चुक्किआ अते दस्सिआ कि डैडी नूं हारट अटैक हो गिआ सी। इलाज बाईपास अपरेशन सी। पर शूगर कारन, पैर दी इनफैकशन देखदिआं डाकटर इस सटेज ’ते अप्रेशन नूं हत्थ नहीं सी पा रहे। मनदीप नें मेरे नाल गल्ल कराई, मनजीत तों ठीक तरहां बोल नहीं सी हो रिहा। परिवार नें बहुत दौड़–भज्ज कीती। मनजीत नूं कई हसपतालां ’च लै के गए। पर सारे डाकटर अपरेशन नां करन दे हक्क विच सन। दवाईआं चल्ल रहीआं सन। कुझ दिनां बाअद दूजा हारट अटैक हो गिआ जो जानलेवा साबत होइआ।

इह तसल्ली तां है कि गूहड़े मित्तर दे जिउंदे जीअ मेरा उस नाळ मिलाप हो गिआ पर उसदे छेती टुर जाण दा बहुत दुख्ख है। असीं तां हर साल मिलण दे दाईए बंनहे होए सन… ।

2017 दी इंडीआ फेरी दौरान असीं अफसोस करन राएकोट गए। भैण जी ते जसपाल नाळ दुख सांझा करदिआं, मनां ’च बैठे मनजीत नूं गल्लां दीआं लड़ीआं राहीं याद करदे रहे।

भैण जी ज़िआदातर अमरीका ’च बेटी कोल रहिंदे हन। उनहां नाळ फोन ’ते गल्ल हुंदी रहिंदी है। साडे इंडीआ दे गेड़े दौरान जे उह राएकोट होण तां मिळ वी लैंदे हां।

एअरफोरस दे दो साथीआं विच्चों गिआनी धरम सिंघ 2018 ’च टरांटो आइआ। बहुत सनेह नाळ मिळिआ। अजीत सिंघ नाळ फोन ’ते गल्ल हो जांदी है।

बैंक दे दोसतां विचों बलवंत राए बंगा असटरेलीआ चला गिआ सी। कुझ साल पहिलां उह ते लाला ओम प्रकाश वी संसार नू अलविदा आख गए। बचपन दा दोसत राजिंदर सिंघ लैफटीनैंट करनल दे अहुदे तों रिटाइर हो के जलंधर ’च वसदा है। उह कनेडा वी गेड़ा मार जांदा है।

समकाल

करोना महांमारी

दसंबर 2019 विच चीन दे शहिर वूहान तों शुरू होइआ इह घातक वाइरस दिनां विच ही सारे विशव विच फैल गिआ। इह महांमारी साडे समिआं दी सभ तों वध्ध जानलेवा साबत होई है। हुण तक्क विशव विच मौतां हो चुक्कीआ हन। कनेडा विच मौतां दी गिणती है। जानी नुकसान तों इलावा इसने विशव दे अरथचारे नूं वी वड्डी ढाह लाई है। लोकां दा समाजक जीवन वी नियमां-परहेज़ां विच घिर गिआ है।

साडे लाणे दे सत्त परविारां विच मेल-मिलाप ठप्प है। दो सालां तों असीं इंडीआ वी नहीं जा सके जदों कि साडा जाणा बहुत ज़रूरी सी— इंडीआ ’च जीजा जी जोगिंदर सिंघ, भाबी सुखदेव कौर (सुपतनी दलजीत सिंघ) ते कुलवंत दा भरा रघबीर सिंघ सदीवी विछोड़ा दे गए हन। इनहां मौतां दा कारन करोना नहीं सी। पर करोनां दीआं पाबंदीआं कारन, दुख्ख दीआं घड़ीआं विच भैण-भरावां संग बहिणा संभव नां हो सकिआ। लाक डाऊन कारन कनेडा वसदे नेड़ले रिशतेदारां ते दोसतां वलों वी अफसोस दा इज़हार फोनां राहीं ही हो सकिआ।

किसान अंदोलन

लाकडाऊनां दौरान कनेडा दा प्रधान मंतरी जसटिन टरूडो लोकां दे खातिआं विच डालर पाऊंदा रिहा जिस नाळ घट्ट तनखाहां वाळिआं दा वी खाण-पीण चलदा रिहा।

भारत दे प्रधान मंतरी नरिंदर मोदी नें गरीबां लई अंन-पाणी दा प्रबंध तां की करना सी सगों देश दे अंनदाते नूं कारपोरेटां दी झोळी विच पाउण दी कारवाई विढ्ढ लई। किसानां दे हक्क खोहण लई उसने पहिलां तिंन आरडीनैंस इशू करवाए ते फिर पारलीमैंटरी नियमां नूं छिक्के टंग के पारलीमैंट विच कानूंनां दा रूप दे दित्ता। पंजाब दे किसानां नूं उनहां दी विरासत नें हलूणिआं… उनहां इस अनिआं विरध्ध दिल्ली बारडरां ’ते इतिहासक अंदोलन दा मुढ बंनह दित्ता। हरिआणा, यू पी, उतराखंड, राजसथान, महांराशटर ते होर कई सूबिआं दे किसान वी आ जुड़े। किसानां दीआं सारीआं जथेबंदीआं इकजुट्ट हो गईआं। सिदक सिरड़, हौसले, सिआणप, ईमानदारी ते इकजुट्टता नाळ चल्ल रिहा शांतमई किसान अंदोलन लोक–अंदोलन बण गिआ। अंदोलन विच औरतां नें महत्तवपूरन भूमिका निभाई। अनेक तरहां दीआं मुशकलां-औकड़ां झल्लदे किसान हक्क-सच्च दी लड़ाई लई होर द्रिड़ हुंदे गए। लंमे संघरश ’च जुटे किसानां दी सूरमगती मूहरे आखर मोदी नूं झुकणा पिआ। संघरश दे पूरे इक साल बाअद तिंने खेती कानूंन पारलीमैंट विच रद्द कर दित्ते गए। इस इतिहासक संघरश नें इह धारना वी गलत साबत कर दित्ती है कि अंदोलन किसे राजनीतक पारटी दी अगवाई नाळ ही सफल हो सकदे हन। किसान अंदोलन भविख्ख दे नवें अंदोलनां लई रोल माडल बण गिआ है।

किसान अंदोलन दे प्रसंग विच मैं आपणीआं दो कहाणीआं ‘काणसूते वगदे बळद’ अते ‘बोहळ दे राखे’ दा ज़िकर करना चाहुंना। इनहां कहाणीआं दी मुख्ख चूळ किसानी दा आरथक संकट है। इस संकट दा वड्डा कारन इह है कि किसानां नूं उनहां दी उपज दा वाजब मुल्ल नहीं मिळ रिहा। 1983 विच छपे दूजे कथा संग्रहि दी कहाणी ‘काणसूते वगदे बळद’ विच किसान आपणे हक्क हासल करन लई जथेबंद तां हो रहे हन पर इकजुट्टता दी घाट कारन सफल नहीं हुंदे।

1987 विच छपे तीजे कथा संग्रहि ‘समें दे हाणी’ ’च दरज कहाणी ‘बोहळ दे राखे’ विच इकजुट्टता नाळ संघरश दे राह पई किसान जथेबंदी दा अहिम द्रिश चित्तरिआ है।

कहाणी दा सार–अंश: गहड़िआं दी मार नाळ कणक दी फसल तबाह हो चुक्की है। सरकार वल्लों ऐलानिआं निगूणा मुआवजा किसानां दे रोह दा कारन बणदा है। प्रधान मंतरी उस इलाके ’च बणी खाद-फैकटरी दा उदघाटन करन आ रिहै। किसानां दी सिध्धी आवाज़ प्रधान मंतरी तक्क पहुंचाउण लई किसान जथेबंदी मुज़ाहरा आयोजित करदी है। कहाणी दा मुख्ख पातर शमीर अनेक किसानां वांग, पहिलां ही आरथिक मंदहाली दा भंनिआं होइआ ए। औखे–सौखे घर दा गुज़ारा चलाउण लई उसने कणक दी फसल ’ते आस लाई होई सी। पर हुण फसल तबाह होण कारन, पुत्तर दी पहड़ाई ते होर खरचिआं दी चिंता ’च छटपटाउंदा उह ज़मीन वेचण दा फैसला करदा है।

उसनूं अजिहा करन तों रोकदा किसान जथेबंदी दा आगू रेशम सिंघ आखदा है, “नां नां शमीर सिआं! इह साडे इमतिहान दीआं घड़ीआं नें। पहिलां आपां बोहळ कमाउंदे तां रहे आं पर इसदी राखी नहीं कीती। हुण करांगे… बड़ा लंमा घोळ ऐ। किसान जथेबंदी हर तरहां नाळ लैस हो रही ए।”

रेशम सिंघ राहीं प्रेरित होइआ शमीर सिंघ… टरैकटरां–टरालीआं अते साईकलां ’ते फैकटरी वल्ल नं जा रहे किसानां दे जलूस विच शामल हो जांदा है।

कहाणी दीआं आखरी सतरां: जलूस विच साईकल चलाई जांदे शमीर नें आपणे अग्गे–पिछ्छे वेखिआ, मीलां तीकर फैलिआ किसानां दा हजूम इक दरिआ वांग अग्गे वध रिहा सी। आपणे अंदर सरूर जिहा अनुभव करदिआं उसनूं इंज महिसूस होइआ जिवें उह इस दरिआ दी इक लहिर बण गिआ होवे।

मेरे लई इह सुखद अहिसास वाळी गल्ल है कि कहाणी विच कलपना राहीं सिरजिआ किसानां दा संघरश विशाल रूप ’च हकीकत बण गिआ है।

कहाणी कला ’ते प्रकाशत पुसतकां

‘कथा पंध’ (जरनैल सिंघ दीआं प्रतीनिध कहाणीआं): संपादक डा. बलदेव सिंघ धालीवाल, मनप्रीत प्रकाशन दिल्ली।

‘दो टापू दे प्रसंग विच जरनैल सिंघ दी रचना द्रिशटी’: संपादक डा. गुरमीत कल्लरमाजरी, परसेम सिंघ फोरमैन यादगारी प्रकाशन भादसों (पटिआला)— 2001

‘टावरज़— वसतू, विधी अते द्रिशटी’: संपादक डा. करमजीत सिंघ, डा. हरसिमरन सिंघ रंधावा, ऐम पी प्रकाशन दिल्ली— 2006

‘जरनैल सिंघ दा कथा जगत’: प्रो. हरप्रीत कौर, वारस शाह फाऊंडेशन अंम्रितसर—2006

‘जरनैल सिंघ दीआं कहाणीआं दे सिरजणातमक पासार’: डा.इकबाल सिंघ संधू, सपतरिशी पबलीकेशनज़ चंडीगहड़— 20013

‘कहाणी सिधांत अते जरनैल सिंघ दी कथा संवेदना’ डा. बलविंदर सिंघ थिंद— 2017

‘काळे वरके— वसतू, विधी ते संरचना’: संपादक डा. करमजीत सिंघ, 5 आब प्रकाशन जलंधर— 2018

खोज कारज

पी ऐच डी

डा. बलविंदर सिंघ थिंद: कहाणीकार जरनैल सिंघ अते बलबीर सिंघ मोमी दा तुलनातमिक अधिऐन, कुरूकशेतर यूनीवरसिटी कुरूकशेतर— 2011

डा. दीपा कुमार: परवासी पंजाबी कहाणी मनोविशलेशणातमक अमनपाल सारा दीआं कहाणीआं दे विशेश संदरभ विच), दिल्ली यूनीवरसिटी— 2014

ऐम फिल

तीरथ सिंघ चंदी: जरनैल सिंघ दे कहाणी संग्रहि ‘दो टापू’ दा आलोचनातमिक अधिऐन, दिल्ली यूनीवरसिटी— 2001

परविंदर कौर रंधावा: जरनैल सिंघ दा कथा-जगत, गुरू नानक देव यूनीवरसिटी अंम्रितसर— 2000

तीरथ सिंघ चंदी:

कुशल लता शरमा: जरनैल सिंघ दा कथा जगत — इक अधिऐन, कुरूकशेतर यूनीवरसिटी, कुरूकशेतर— 2000

दलबीर कौर: जरनैल सिंघ दीआं कहाणीआं विच परवासी मसले, पंजाबी यूनीवरसिटी पटिआला— 2004

तजिंदर कौर: जरनैल सिंघ दी कथा द्रिशटी, पंजाबी यूनीवरसिटी पटिआला—2004

अवतार सिंघ: जरनैल सिंघ दा कहाणी संग्रहि टावरज़— विचारधारक परिपेख, पंजाबी यूनीवरसिटी पटिआला— 2006

कुलविंदर कौर: जरनैल सिंघ दी कहाणी रचना दी रूपाकरन होंद-विधी दा मुलांकण, पंजाबी यूनीवरसिटी पटिआला— 2006

रविंदर कौर: जरनैल सिंघ दी कहाणी विच परवासी जीवन, कुरूकशेतर यूनीवरसिटी, कुरूकशेतर— 2007

अमनदीप कौर: जरनैल सिंघ दी गलप-चेतना, पंजाब यूनीवरसिटी चंडीगड़— 2008

चरनजीत कौर:‘जरनैल सिंघ दीआं कहाणीआं दा थीम विगिआनक विशलेशण, दिल्ली यूनीवरसिटी— 2011

नवपरीत कौर: जरनैल सिंघ रचित ‘काळे वरके’ कथा संग्रहि दा अधिऐन, पंजाब यूनीवरसिटी चंडीगहड़— 2016

दुजीआं भाशावां विच अनुवादित कहाणी संग्रिह ते कहाणीआं

‘दो टापू’ कथा संग्रहि दा हिंदी अनुवाद: अनुवादक सोमा सबलोक, चेतना प्रकाशन पंजाबी भवन लुधिआणा— 2004

‘दो टापू’ कथा संग्रहि दा शाहमुखी लिपीअंतरण: समरत्थ पाकिसतानी कहाणीकार इलिआस घुंमण, पंजाबी भाशा अते सभिआचार विभाग, 24 अमीर रोड बिलाल गंज, लाहौर— 2001

‘दो टापू’ कथा संग्रहि दा हिंदी अनुवाद: अनुवादक सोमा सबलोक, चेतना प्रकाशन पंजाबी भवन लुधिआणा— 200

'प्रतीनिध कहाणीआं दा अंग्रेज़ी अनुवाद ‘Towers’ Stories Beyond Borders: Edited by Dr. Gurpal Sandhu, Dr. jasminder Dhillon, Unistar Books Pvt. Ltd.— 2013

भारती साहितय अकादमी दिल्ली नें ‘टावरज़’ कहाणी दा अंग्रेज़ी अनुवाद अते ‘हहड़’ कहाणी दा हिंदी अनुवाद करवा के इनहां कहाणीआं नूं आपणे परचिआं ‘इंडीअन लिटरेचर’ अते ‘भारतीय साहित’ विच छापिआ।

‘मेरीआं चोणवीआं कहाणीआं’ दा शाहमुखी लिपीअंतरण’: मुहंमद आसिफ रज़ा— 2020