जून 02, 2025

writingDetail.created_by
By: जरनैल सिंघ कहाणीकार

जरनैल सिंघ कहाणीकार - भाग पहिला (सवै जीवनी)

निक्का पर निघ्घा घर

मेरी जनम-मिती कागजां विच 15 जून 1944 है। इह साल तां सही है पर महीना ते तारीख सही नहीं। मेरी बीबी (मां) दसदी हुंदी सी कि मैं कत्तक दे अख़ीर जिहे ’च जनमिआं सां। उस हिसाब नाळ नवंबर महीने दे दूजे हफते दी कोई तारीख बणदी है। उदों जनम-मिती कोई विरले ही नोट करदे सन। जदों बापू जी मैनूं सकूल दाखल करवाउण गए तां मासटर जी नें मैनूं 6 साल दा दिखाउण लई अपणे हिसाब नाळ 15 जून लिख दित्ती।

मेरी मां दा नां भाग कौर ते बापू जी दा नां महिंदर सिंघ सी। मैं उनहां दा चौथा बच्चा हां। सभ तों वड्डी भैण बखशीश कौर, उस तों छोटा भरा बखशीश सिंघ, तीजे थां दूजी भैण गुरदीश कौर, चौथे थां मैं ते पंजवे थां मैथों छोटा भरा कुलदीप सिंघ। साडा घर बहुत छोटा सी। चार खानिआं दा दलान ते दलान पिछ्छे एनी ही कोठड़ी। छत्त शतीरीआं-बालिआं दी सी। दलान विच दो दरवाज़े ते उप्पर दो ही रौशनदान। खिड़की कोई नहीं सी। वरांडा नां होण करके दलान विच दरवाज़िआं ते रौशनदानां राहीं उजाला रहिंदा सी अते थोहड़े कु समें लई धुप्प वी अंदर आउंदी सी। पर कोठड़ी विच दिने वी हनहेरा जिहा रहिंदा। कोठड़ी दा इक पासा साडी दादी दे संदूक, घर दी वरतों लई कणक सटोर करन वाळी पक्की कोठी अते चक्की नें मल्लिआ होइआ सी ते दूजे पासे मक्की, गुड़, शक्कर ते चौलां वाळे मट्ट ते भड़ोले अते मांह, मोठ, मसर, छोले आदि दालां वाळे मिट्टी दे वड्डे-छोटे कुज्जे टिकाए हुंदे सन।

दलान दी इक कंध नाळ साडी मां दा पित्तल दे कोके-पत्तीआं वाळा संदूक ते पलंघ रख्खे होए सन। साहमणली कंध ’ते लक्कड़ दी वड्डी सारी शैलफ उत्ते पित्तल दी गागर ते वलटोह, कैंहें दे थाल, छंने अते होर भांडे टिकाए हुंदे सन। इक खूंजे विच चक्कवीं जाळी, जिस नूं डोळी किहा जांदा सी, विच दुध्ध, घिउ, मख्खण ते वाधू-घाटू दाल-सबज़ी वगैरा रख्खे हुंदे सन।

बचपन ’च हाणीआं नाळ लुकण-मीची खेडदिआं उनहां दे घरीं धुर अंदर जा वड़ीदा सी। उनहां घरां अते दूर-नेड़े दे रिशतेदारां दे घरां दी बणतर ते घरां विचला सामान ते होर सारा कुझ थोहड़े-बहुते फरक नाळ मैनूं आपणे घर वरगा ही लगदे सन। साडे घर दे साहमणे, सांझे विहड़े दे दूजे पासे, ऐनह साडे वरगा घर ताए मोता सिंघ दा सी। उह साडा सका ताइआ नहीं सी। उह ते बापू जी ताए-चाचे दे पुत्तर सन। मोता सिंघ दी बहुत साल पहिलां मौत हो चुक्की सी। साडी विधवा ताई रा कौर आपणे पुत्तर निरमल सिंघ नाळ उस घर ’च वसदी सी। उमर ’च साथों काफी वड्डीआं, ताई दीआं धीआं आपणे सहुरीं वसदीआं सन। दोनां घरां दे लहिंदे पासे गळी सी। दोनां घरां दा सांझा दरवाज़ा उस गळी विच नूं खुल्हदा सी। विहड़े ’च कंध नहीं सी दोवे घर अंदाज़े नाळ अध्धा-अध्धा वरतदे सन। चहड़दे पासे दो गवांढी तरखाणां दे घरां दी पिछवाड़ लगदी सी। उस पिछवाड़ली कंध दे नाळ दोनां घरां दीआं कंधां नूं मेळदा वरांडा-नुमा नीवां जिहा छतड़ा सी। जिस विच दोनां टब्बरां दे चुल्ल्हे-चौंके सन। लक्कड़ दी सांझी पौड़ी इस छत्तड़े तक्क ही जांदी सी। उत्थों असीं आपो-आपणी छत्त ’ते चल्ले जांदे सां।

गळी वल्ल दी कंध घरां दीआं छत्तां दे बराबर होण करके अते खिड़कीआं दी अणहोंद कारन घर विच हवा बहुत घट्ट लगदी सी। गरमीआं विच अंदर बहिणा मुशकल हो जांदा सी। दिन कंमां-धंदिआं ’च लंघ जांदा ते शाम नूं असीं छत्त उप्पर चले जांदे। मंजे पहिलां ही उप्पर चहड़ाए हुंदे सन। रात दी रोटी उप्पर ही खांदे। चहड़दे बंने प्रीतम सिंघ दा घर ते लहिंदे बंने सकिआं ’चों लगदे, सिंघापुरीए ताए दीवान सिंघ दे पुत्तर उजागर सिंघ दा। तिंना घरां दीआं छत्ता नाळ-नाळ लगदीआं सन। तिंनां घरां दे बंदे रोटी खाण दे नाळ-नाळ आपस विच गल्लां वी करदे रहिंदे। असीं बच्चा-पारटी, रोटी फटाफट अंदर सुट्ट के लुकण-मीची खेडण लग्ग जांदे।

घर वांग साडी हवेली वी ताए मोता सिंघ नाळ सांझी सी पर सी काफी खुल्ल्ही। दोनहां टब्बरां दे पंज-पंज खाने दे दलान, मूहरे उने ही वरांडे ते पिछ्छे दो कोठड़ीआं। दोनां दलानां विच आपो-आपणे दरवाज़े सन। खिड़कीआं वी हैगीआं सन। वरांडिआं मूहरे डंगरां दीआं खुरलीआं, हत्थ नाळ पठ्ठे कुतरन वाळे टोके अते होर संद-बेट रख्खण लई खुल्ल्ही थां सी। हवेलीआं पिंड दे सारे जट्टा दीआं खुल्ल्हीआं सन पर चारदीवारी नहीं हुंदी सी। बापू जी माल-डंगर कोळ सौंदे सन। असीं तिंने भरा वी गिआरां-बारां साल दी उमर तों बाअद आपणे बिसतरे हवेली लै गए सां।

साडा घर सिआलां विच निघ्घा हुंदा सी। अंदर बैठणा चंगा लगदा। सारे जणे दलान विच पीहड़ीआं ’ते बैठ के रात दी रोटी खांदे, नाळे गल्लां करदे। भांडा-टींडा धो के दोवें भैणां चरखे डाह लैंदीआं। बीबी गळोटे अटेरन लग्ग जांदी, नाळ गल्लां वी करदी रहिंदी। गल्लां कदी आम जिहीआं हुंदीआं ते कदी सिख्खिआ वालीआं। सिख्खिआ उह सिध्धी नहीं सी दिंदे। दूर दे जां नेड़ले किसे परिवार दे जीआं दे आपसी मोह-पिआर दीआं बरकतां बारे जां किसे परिवार दे जीआं दी बेइतफाकी कारन उस घर विच पई मंदहाली बाबत। बीबी दी गल्लबात दे कुझ शबद बड़े टुंबवें हुंदे जिवें इक रिशते दा दूजे रिशते दे साहीं जिऊणा, किसे दे चावां दा ठीकरीआं-ठीकरीआं हो जाणा। गुस्से विच कुहड़दिआं तौड़ी वांग कंढे साड़ने, वेलणे ’च आई बांह, तड़िंग खाणा, कौडीआं दे भाअ, रट्ट लाउणी, मूंह तोड़वां जवाब देणा, डैंबर जाणा, आंदक-जांदक, हांज खाणी, मूंह भुआउणा वरगे अनेकां शबद ते मुहावरे जो मेरे शबद-भंडार दा हिस्सा बणे। बीबी कुझ औरतां दी सांग बहुत वधीआ लाउंदी सी। जदों उह किसे दी आवाज़ ते ऐकशनां दी हूबहू नकल लाउंदी तां असीं खूब हस्सदे।

बापू जी नें सिख्ख इतिहास पहड़िआ होइआ सी। आपणे उस गिआन विच्चों उह सानूं गुरू साहिबानां, भगतां ते सिदकवान सिंघां दे कारनामे सुणाइआ करदे सन। कदी-कदी उह आपणी जां साडे बाबा जी दे संघरश दी कोई हड्ड-बीती छुह लैंदे।

जदों बापू जी ते बीबी कोई खास गल्ल नां कर रहे हुंदे, साडी भरावां-भैणां दी नोक-झोक शुरू हो जांदी। मैं बोलदा घट्ट, सोचदा ज़िआदा सां। साधारन जिहीआं गल्लां नूं बारीकी नाळ सोचण लग्ग जांदा। छोटे भरा कुलदीप नूं गल्ल फुरदी सी। उह टिच्चर-मसखरी वी कर लैंदा। वड्डा भरा बख़शीश मेले देखण दा शौकीन सी। कुलदीप नें जनवरी दे महीने उस नूं चोभ मार देणी, “लै बई दुसहिरे ’च तां हुण थोहड़े ही दिन रहि गए होणे आं।” दीवाळी तों छेती बाअद आख देणा, “होला-महल्ला वी आइआ समझो… ।”

बीबी दी रीसे उसने सांगां लाउणीआं सिख्ख लईआं सन। जदों उह पिंड दे किसे बंदे जां रिशतेदार दी इंन-बिंन सांग लाउंदा, असीं खूब हस्सदे। साडी गळी दे इक बंदे ते उसदे पत्तां नूं सुहड़के मार के चाह पीण दी आदत सी। उनहां दे लंमे-लंमे सुहड़किआं दी ते हर सुहड़के दे अखीर ’च लंमे साह नाळ निकळी ‘ऐहअ’ दी आवाज़ गळी ’च सुणदी हुंदी सी। चाह पींदिआं कदी-कदी जदों कुलदीप लंमा सुहड़का मार के लंमे साह नाळ ‘ऐहअ’ दी आवाज़ कढ्ढदा साडा हासा निकळ जांदा।

गल्लां-बातां ते हासे-मज़ाक तों बाअद असीं तिंने भरा बापू जी नाळ हवेली चले जांदे। सिआल दीआं लंमीआं रातां ’च बापू जी नूं बात सुणाउण लई आखदे। रजाईआं दा निघ्घ माणदिआं बातां सुणन दा बड़ा अनंद आउंदा। उनहां दीआं बातां बहुत लंमीआं हुंदीआं सन। अध्धी-अध्धी रात लंघ जाणी तां जा के किते बात मुक्कणी। कई वार भरा सौं जांदे पर मैं तोड़ तक्क जागदा ते हुंगारा भरदा। जदों कोई प्राहुणा आइआ हुंदा, उस नूं वी बात सुणन दी लालसा हुंदी। सारे रिशतेदार उनहां दीआं बातां दे प्रशंसक सन।

उह समां परिवार विच आरथिक तंगी वाळा सी। कदी-कदी थुड़ां तों खिझी बीबी दा बापू जी नाळ मन-मुटाव हो जांदा पर दो कु दिनां बाअद उह मुड़ सहिज हो जांदी। बापू जी अडोल विअकती सन। उनहां नें बहुत करड़े दिन देखे होए सन। उनहां दी सिदक दिली वल्ल देखदे असीं भैण-भरा वी हौंसले ’च रहिंदे। निआणपुणे विच साथों गलतीआं हो जांदीआं सन। बापू जी ते बीबी नरम सुर विच झिड़क दिंदे। उनहां दी झिड़कण-घूरन दी सुर प्रेरनामई सी। प्रेरना-अधारित ढंग साडे अंदरों झिड़कां दी कौड़ मिटाउण ते मापिआं प्रती इकसुर होण विच सहाई हुंदा सी।

इक वार मैथों ते कुलदीप तों वड्डी गलती हो गई— बापू जी ते वडा भरा लाविआं नूं लै के कणक वढ्ढ रहे सन। बीबी सानूं कहिण लग्गी, “जीउण लुहार नूं दातीआं दित्तीआं आं दंदे कढ्ढण लई। उत्थों लै के किक्करां आळे खेत ’च फड़ा आओ।” असीं दातरीआं चुक्क के टुर पए। राह ’च साडे दो हाणी गुल्ली-डंडा खेड रहे सन। दातरीआं इक पासे रख्ख के असीं वी उनहां नाळ खेडण ’च मसत हो गए। किसे बेईमान नें मलक देणी दातरीआं चोरी कर लईआं। वाढीआं दे दिनीं दातरीआं दा गुअचणा बहुत वड्डा नुकसान सी। क्रोधित होई बीबी नें साडे करारीआं चपेड़ां मारीआं।

दूजी वार मैं कुट्ट बापू जी तों खाधी। मैं शाइद दूजी जां तीजी जमात ’च सी। वड्डा भरा सत्तवीं ’चों हट गिआ सी। उस वल्ल देख के मैं वी नागे पाउण लग्ग पिआ। इक तों बाअद दूजे पुत्त दा पहड़ाई तों कंनी कतराउणा बापू जी लई प्रेशानी वाळी गल्ल सी। उनहां पिआर नाळ समझाइआ पर मेरे ’ते कोई असर नां होइआ। मैं चार दिन लगातार सकूले नां गिआ। चौथे दिन बापू जी जदों हळ वाह के आए तां मैंनूं देखदे ही लाल-पीळे हो गए। “तूं अज्ज वी पहड़न नहीं गिआ” आखदिआं उनहां हत्थ विचली परैण दो-तिंन वार मेरीआं लत्तां ’ते मारी। मैं उसे वेले फट्टी-बसता चुक्क के सकूल नूं दौड़ गिआ ते उस दिन तों बाअद सकूल नाळ पक्के तौर ते जुड़ गिआ। कुलदीप वी मेरे नाळ जाण लग्ग पिआ पर लंङे-डंग। बापू जी नें बथेरा प्रेरिआ ते दो वारी कुट्टिआ वी पर उसने सकूल तों पक्के तौर ते मूह मोड़ लिआ… ते खेती ’च खुभ्भ गिआ।

भैणां विचारीआं नूं सकूल नसीब ही नां होइआ। बापू जी तां उनहां नूं पहड़ाउणा चाहुंदे सन पर बीबी कुड़ीआं नूं सकूल भेजण दे हक्क ’च नहीं सी। दरअसल उदों कुड़ीआं नूं पहड़ाउण दा रिवाज ही नहीं सी।

मां अते भैणां लई रसोई तों बिनां होर वी कई कंम हुंदे सन— मझ्झां लई गतावा करना, धारां कढ्ढणीआं, दुध्ध रिड़कणा, खेतां विच्चों कपाह चुगणी, कपाह वेल के रूं ते वड़ेवें अलग्ग करने। वड़ेवें रिंनह के मझ्झां नूं चारे जांदे सन। उदों हुण वांग मझ्झां-गाईआं लई ‘फीड’ नहीं सी हुंदी। वड़ेवें, अळसी अते वड़ेविआं दी खळ मझ्झां दी खुराक हुंदी सी।

कुड़ीआं दे कंमां विच कढाई-कसीदाकारी वी शामल सी। साडी वड्डी भैण तां विआह तों बाअद सहुरीं चली गई सी। दूजी भैण, पिंड दीआं होर कुड़ीआं वांग आपणे दहेज लई फुलकारी, पख्खीआं, मेज़-पोश, बिसतरिआं दीआं चादरां आदि दी कढाई-कसीदाकारी करदी हुंदी सी। दाज दी रसम है तां गलत पर उस समें मुटिआरां वल्लों कढाई-कसीदाकारी दा शानदार विकास होइआ।

संघरशमई विरसा

साडे पड़दादे हुरीं दो भरा सन— टहिल सिंघ ते मींहां सिंघ। मींहां सिंघ छड़ा सी। टहिल सिंघ दे चार पुत्तर सन— भगवान सिंघ, हरनाम सिंघ, खेम सिंघ ते दीवान सिंघ। भगवान सिंघ ते हरनाम सिंघ विआहे होए सन, खेम सिंघ छड़ा सी। दीवान सिंघ फौज ’च भरती हो गिआ सी। नौकरी दे तीजे साल, भर जवानी विच ही पहिली संसार जंग उस नूं निगळ गई। आखरी समें, घर-परिवार तों हज़ारां मील दूर उसदा मन पता नहीं किध्धर किध्धर दौड़िआ होवेगा।

साडे बाबा जी हरनाम सिंघ किसे सकूल ’च नहीं सी गए। आपणी लगन नाळ ही पंजाबी ते उरदू ’च मुहारत हासल कर लई सी। उह गुरू ग्रंथ साहिब दा शुध्ध पाठ कर लैंदे सन। उह ते उनहां दे दोवें भरा खेती दे कंमां नूं मूहरे लाई फिरदे। किहड़े खेत ’च की बीजणा अते खेती सबंधी होर सकीमां बाबा जी दी हुंदीआं सन।

अचानक ही बाबा जी नाळ त्रासदी वापर गई। साडी दादी ते बापू जी तों वड्डी उनहां दी भैण (जिसने साडी भूआ बणना सी) पलेग दी महांमारी नें डस्स लईआं। बाबा जी दी दुनीआं विच हनहेरा छा गिआ। त्रासदी नें उनहां दा मन उचाट कर दित्ता। बापू जी उदों सत्त महीनिआं दे सन। उनहां दी भूआ उनहां नूं आपणे पिंड जैतपुर (हुशिआरपुर) लै गई। पर उह ठीक तरहां संभाल नां कर सकी। बाबा जी दे दूरों लगदे चाचे दा पुत्तर मंगल सिंघ पिंड लिद्दड़ां (हुशिआरपुर) रहिंदा सी उस दी पतनी धंन कौर बापू जी नूं लिद्दड़ीं लै गई ते आपणे बच्चिआ वांग पालण-पोसण कीता। पुत्तर दी सलामती लई दुआवां करदे बाबा जी भरावां नाळ वाही करवाउंदे रहे। जदों मन ज़िआदा उचाट हो जांदा, दूर-नेड़े दे गुरदवारिआं जां जोगीआं दे डेरिआं विच साधूआं-जोगीआं दी संगत करन चले जांदे। कदी-कदी नेड़ता वाळा कोई साधू उनहां नूं मिलण आ जांदा। कुझ साधू हिकमत वी करदे सन। बाबा जी नें उनहां कोलों कुझ आम जिहीआं बिमारीआं दा इलाज सिख्ख लिआ सी। उह लोकां दा मुफ़त दवा-दारू करदे सन। उनहां नूं बुल्ले शाह, शाह हुसैन ते सुलतान बाहू दीआं किताबां पहड़न दी चेटक शाइद किसे जोगी कोलों ही लग्गी सी।

जदों बापू जी दी सकूल जाण दी उमर होई तां बाबा जी उनहां नूं पिंड लै आए। उनहीं दिनीं साडे इलाके विच इक्को-इक सकूल हुंदा सी शामचुरासी। उस सकूल नूं बापू जी गिआरां किलोमीटर टुर के जांदे, टुर के आउंदे। जे उनहां दी मां जां भैण हुंदी तां चाअ नाळ सवेरे वेले सिर तिआर करदी, रोटी खुआ के सकूल नूं तोरदी। भगवान सिंघ दी पतनी, यानि बापू जी दी ताई अते ताई दीआं धीआं रोटी बणा तां देंदीआं पर कई वार देर कर देंदीआं। बापू जी लेट हो जांदे। जे उह ताए कोळ गिला करदे तां उह मूहरिउं नहोरे मारन लग्ग जांदा, “मैं ते खेमा (खेम सिंघ) खेतां ’च जान हीलदे आं ते बापू तेरा साधां दे डेरिआं नूं तुरिआ रहिंदै। तूं बसता चुक्क के सकूले जा वड़दैं। पहड़ के किहड़ा तूं कानूंगो बण जाणै, साडे नाळ खेतां नूं चल्लिआ कर। मोते (मोता सिंघ) नें हळ दी कीली फड़ ही लई आ।”

पर बापू जी अंदर पहड़न दी रीझ सी। उदों भठ्ठीआं सारा दिन तपदीआं सन। जदों देर हुंदी दिसदी, उह मक्की जां छोलिआं दे दाणे नाळ लै जांदे ते शामचुरासी किसे भठ्ठी तों भुना के बुत्ता सार लैंदे। पर कदी-कदी देर नाळ रोटी पक्कण दी गल्ल जदों हर तीजे-चौथे दिन दी कहाणी बण गई तां नित्त दाणे चब्ब के दिहाड़ी लंघाउणी बापू जी लई औखी हो गई। खिच्च-धूह के उह मसां छे जमातां ही पहड़ सके ते खेती ’च पै गए। उह उरदू वधीआ पहड़-लिख लैंदे सन। हौली-सहिजे अंग्रेज़ी दे शबद बझ्झ लैंदे सन। पंजाबी उनहां घर विच ही सिख्ख लई सी।

बाबा जी दा इक दोसत सिंघापुर ’च सी। उसने गुरदवारे दे प्रबंधकां नूं बेनती कीती। उनहां बाबा जी नूं पाठी दे कारज लई सद्द लिआ… पंज साल ला के जदों उह सिंघापुरों परते, भरा भगवान सिंघ नें उनहां नूं हत्थां ’ते चुक्क लिआ। पैर-पैर ’ते हेज जताउंदिआं उनहां दी खूब टहिल-सेवा कीती। बापू जी नूं वी वाधू अपणत्त दिखाउण लग्ग पए। बापू जी उनहां दी अपणत्त नूं शक्क नाळ देखदे सन पर बाबा जी नूं भरा ते उसदे परिवार तों मिलदे आदर-माण नें कील लिआ। सांझे घर दीआं कुझ कंधां कच्चीआं सन। जदों उह घर पक्का करवा के हटे तां इक दिन भरा-भरजाई नें डाढे ही निताणे जिहे हो के धीआं दे विआह दी गल्ल छेड़ लई, “भरा हरनाम सिआं। तैनूं पता ई ऐ तेरीआं दोवें भतीजीआं वड्डे घरीं मंगीआं आं। साडे मन ’च वी सी, विचोले वी कहिण लग्गे पई सुख्ख नाळ कुड़ीआं दा चाचा सिंघापुर ’च ऐ। साडे ’च तां एनी हिंमत नईं तेरे आसरे ही बेड़ा बंने लग्गणै।” बाबा जी पसीज गए। बापू जी नें उनहां नूं हिसाब नाळ खरचा करन लई किहा। पर उह भरा-भरजाई दीआं गल्लां विच आ चुक्के सन। उनहां भतीजीआं दे विआहां ’ते वाधू खरचा कर दित्ता। फिर आपणे पुत्तर (साडे बापू जी) दा विआह कीता।

सिंघापुर दी कमाई मुक्कण दी देर सी कि बाबा जी दी टब्बर ’च बणी विशेशता फिक्की पै गई। भरा-भरजाई दे तौर बदल गए। फसल-वाड़ी दी वेच-वटक दा हिसाब भगवान सिंघ कोळ ही हुंदा सी। जदों बापू जी ते बीबी नें किते जाणा हुंदा जां कोई चीज़ खरीदणी हुंदी उह ताए (भगवान सिंघ) तों पैंसे मंगदे। उह थोहड़े कु पैसे दे के सांझे टब्बर दे खरचे वधा-चहड़ा के दस्सण लग्ग पैंदा। बापू जी ते बाबा जी नें अलग्ग होण दी गल्ल आख दित्ती। भगवान सिंघ नें टाल-मटोल कीती पर इह पिउ-पुत्त अड़ गए।

ज़मीन तकसीम हो गई। बापू जी ते बाबा जी नें करड़ी मिहनत करके ज़मीन वधीआ बणा लई। इनहां दे खेतां विच लहिलहाउंदीआं फसलां देख के भगवान सिंघ ते उसदा पुत्तर मोता सिंघ ईरखा ’च सड़ गए। मोता सिंघ नें रट्टा पा दित्ता— आखे चाचे हरनाम सुंह नें आपणे हिस्से वधीआ खेत पुआ लए ते सानूं माड़े दित्ते आ। ज़मीन दी वंड मुड़ के कीती जावे। वंड रिशतेदारां दी हाज़री विच दोनां धिरां दी रज़ामंदी नाळ होई सी। बाबा जी नें नांह कर दित्ती। उनहां दीआं खारबाज़ीआं वधदीआं गईआं… खूह सांझा सी। खूह दीआं वारीआं दा रट्टा पाउण लग्ग पए। बापू जी नूं गुस्सा चहड़ जांदा। बाबा जी उसनूं सांत रहिण लई आख दिंदे। उनहां दा छड़ा भरा खेम सिंघ वी भगवान सिंघ दी हमाइत ’ते सी। दूजी धिर भारी होण करके बाबा जी लड़ाई तां टालदे रहे पर उनहां अंदरला गुबार वधदा गिआ। भगवान सिंघ दे खोटे विहार नें उनहां दा दिल तोड़ दित्ता। उनहां नूं झोरा लग्ग गिआ कि उनहां नें सिंघापुर दी कमाई, खोटी नीअत वाळे भरा दीआं धीआं दे विआह अते होर सांझे खरचिआं ’च किउं रोहड़ी? उह कमाई पुत्तर वासते किउं नां रख्खी? बापू जी नें बथेरा किहा कि जो हो गिआ सो हो गिआ, इस गल्ल नूं छड्ड दिओ। पर उह झोरे तों मुकत नां हो सके… इक दिन दिल दा दौरा पिआ ते चल्ल वसे।

ज़मीन बापू जी दे बाबे टहिल सिंघ ते उसदे छड़े भरा मींहां सिंघ दे नां बोलदी सी। टहिल सिंघ दी मौत तों बाअद भगवान सिंघ, खेम सिंघ ते साडे बाबा जी दे नावां ’ते नहीं सी चहड़ी। भगवान सिंघ नें पटवारीआं, गरदावरां नूं चहड़ावा चाहड़ के पिउ दी सारी ज़मीन आपणे नां करवा लई, जदों कि तीजा हिस्सा साडे बाबा जी ते अगांह बापू जी दा बणदा सी। बापू जी वासते बहुत वड्डा झटका सी पर उनहां हौंसला नां हारिआ ते मुक्कदमा कर दित्ता। उस समें साडी मां दी गोद विच साडी वड्डी भैण ते वड्डा भरा सन। बापू जी नें तिंनां नूं साडे नानकीं छड्ड दित्ता ते आप यू. पी दी किसे खंड-मिल्ल विच नौकरी कर लई। मुकद्दमे दा मुखतिआरनामा साडे मामे नूं दे दित्ता। बापू जी ते बीबी लई उह समां बहुत ही करड़ा सी।

बापू जी दे बाबे दा भरा मीहां सिंघ सारी ज़मीन दा अध्ध दा मालक सी। बुढापे विच उसदी निगहा बहुत कमज़ोर हो गई सी। बापू जी नाळ होई हेराफेरी नें उस अंदर हलचल मचा दित्ती। जदों बाप जी मिल्ल तों कुझ दिनां दी छुट्टी आए तां उसने परदे नाळ मुक्कदमे बारे पुछ्छिआ। बापू जी नें दस्सिआ कि तारीखां पाई जांदे आ, लंमा चक्कर ऐ। चिंतातुर होइआ बज़ुरग कहिण लग्गा, “भगवाने बेईमान नें मुकद्दमे विच वी चाल खेल्ह जाणी आं ते मेरे हिस्से दी ज़मीन ’ते वी हत्थ मार जाणा आं। पर मैं इह धक्का नईं होण देणा। तूं मेरा हिस्सा आपणे नां करवा लै”। “सोच लै बाबा” बापू जी नें किहा। “बहुत सोच लिआ। तूं छेती लिखवा लै। सुआसां दा की भरोसा।”

बापू जी उसनूं अख्खां दे डाकटर कोळ लिजाण दे बहाने हुशिआरपुर लै गए। उसने आपणे हिस्से दी ज़मीन दा हेवा बापू जी दे नां कर दित्ता। बापू जी अध्धी ज़मीन दे मालक बण गए। लंबड़दार, जीहने गुपत तौर ’ते गवाही पाई सी, नें पहिलां तां गल्ल दब्ब रख्खी पर बाअद विच मोता सिंघ नूं दस्स दित्ता। उसदे सत्तीं कप्पड़ीं अग्ग लग्ग गई। उस नें बज़ुरग मीहां सिंघ नूं गळ घुट्ट के मार दित्ता ते छेती नाळ ससकार कर दित्ता। बापू जी वापस मिल्ल ’च चले गए सन। कहिंदे हन कि करनीआं भरनीआं पै जांदीआं हन। कुझ कु महीने बाअद ही मोता सिंघ दी अचानक मौत हो गई।

बापू जी नें खेती शुरू कर लई सी। उनहां बाबे मींहां सिंघ नूं हमेशा याद रख्खिआ। उस दी याद विच हमेशा नतमसतक हुंदे रहे। टब्बर ’च बैठिआं कदी-कदी आप-मुहारे ही उनहां दे मूंहो निक्कळ जांदा, “शरीक तां मैनूं उजाड़न ’ते तुल्लिओ सी, बाबे मींहां सिंघ नें वसदा रख्ख लिआ।”

शुरू विच जदों बापू जी कोळ खेती दे सारे संद-बेट नहीं सन तां साडे नानकिआं नें बहुत मद्दद कीती। कदी नाना भगवान सिंघ ते कदी मामा बिक्कर सिंघ आपणे संद बेट लिआ के बापू जी नाळ कंम करवा जांदे। उंज वी उह साडा बहुत खिआल रख्खदे सन। इक वार तंगीआं-तुरशीआं दे दिनीं जदों साडे घर दुध्ध-घिओ दी तोट आई तां मामा आपणी सज्जर सूई मझ्झ साडे किल्ले ’ते बंनह गिआ सी।

नानका-पिंड पंडोरी रुकमान साडे पिंडों मसां 6 किल्लोमीटर है। पिंड छोटा ते ज़मीनां खुल्ल्हीआं। हरेक घर विच तिंन-तिंन, चार चार मझ्झां हुंदीआं सन। नाने दे तां बलद वी बहुत भारे सन। उह पहिलीआं ’च गड्डा वाहुंदा रिहा सी। उह दस्सदा हुंदा सी कि कांगड़ा, हुशिआरपुर, जलंधर, पठानकोट ते होर शहिरां विचकार वपारीआं दे माल दी ढोअ-ढुआई गड्डिआं राही हुंदी सी। पंज-पंज, सत्त-सत्त गड्डिआं वाळे काफला बणा के जाइआ करदे सन। बलद सारीआं वाटां दे अभिआसी बणे होए सन। रातां नूं गड्डिआं वाळे सौं जांदे ते बलद आपणे आप ही पैंडिआं ’ते टुरे रहिंदे। उदों वाहनां दा टरैफिक बहुत घट्ट हुंदा सी। फिर वी सड़क ’ते आपणी होंद दरसाउण लई उह लालटैण बाळ के गड्डिआं नाळ लटका रख्खदे

नानकिआं नाळ बणे मोह-पिआर सदका असीं कई-कई दिन नानकीं जा के रिहा करदे सां। नसराला हाई सकूल तों तां पंडोरी सिरफ दो किलोमीटर सी। मैं कई वार सकूल तों नानकीं चला जांदा सां।

मेरा पिंड

साडा पिंड मेघोवाल गंजिआं हीर गोत दे जट्टां दे वडेरिआं नें वसाइआ सी। साडे दो गवांढी पिंड राजोवाल ते रहिसीवाल वी हीर गोती हन। साडे पिंड दी आबादी बहुत संघणी सी। पतंगां दे पेचे लाउंदिआं असीं नाळ-नाळ जुड़ीआं छत्तां तों हुंदे होए पिंड दे इक पासे तों दूजे पासे जा पहुंचदे सां। पिंड ’च सारीआं जातां दे लोक वसदे सन— जट्ट, तरखाण, लुहार, ब्राहमण, जुलाहे, आधरमी, नाई, झिउर, छींबे, सुनिआरे, घुमिआर आदि। लोकां विच माड़े-मोटे वैर-विरोध तां हैगे सन पर कुल्ल मिळा के पिंड दा माहौल ठीक सी। लोक इक-दूजे दे कंम आउंदे सन, दुख्ख-सुख्ख दे सांझी सन। सारीआं जातां दे निआणे रळ-मिळ के खेडदे सन।

पिंड विच नळके दो-चार घरां ’च ही सन। चार सांझे खूह सन जिथों झिउर पाणी ढोअ के घरां ’च वरता देंदे। साडे पासे बतना झिउर ते उस दी पतनी ईसरी सवेरे, सांझे खूह तों पाणी ढोअ के हर घर ’च दो-दो घड़े भर जांदे। बतना चुप्प-चुपीता सी ते ईसरी गल्लां दी गलाधड़। पाणी वरताउण दे नाळ-नाळ उह किसे घर ’च वापरी नवीं-ताज़ी वी सारे घरीं नशर कर जांदी। जे किसे सुआणी नें पाणी बाबत जां किसे होर गल्लों ईसरी दी नुकताचीनी करनी तां उह मूहरिउं इक दीआं दो सुणाउंदी। कप्पड़े-लीड़े धोण जां नहाउण लई जदों ज़िआदा पाणी दी ज़रूरत पैंदी तां बुहड़ीआं-कुड़ीआं आप खूह तों पाणी भर लिआउंदीआं। मरद खेतां विच लग्गे हलटां जां सांझे खूह ते नहा लैंदे। खूह ’ते घिरड़े लग्गे होए सन जिनहां राहीं लोक आपो आपणे, डोल ते लज्ज (लंमा रस्सा) नाळ पाणी कढ्ढ लैंदे। डंगरां नूं वी पाणी उसे खूह ’ते डाहिआ जांदा सी। सानूं खूह ’ते बहुता नहीं सी जाणा पैंदा। गवांढ विच ताए दीवान सिंघ सिंघापुरीए दे घर नळका हैगा सी, उत्थों बालटीआं भर लिआईदीआं सी।

पाणी ढोण वाळे झिउर विआहां-शादीआं ’ते भांडे धोण दा कंम वी भुगताउंदे सन। उनहां नूं हाहड़ी-साउणी सेपी वजों दाणे अते विआहां दे मौकिआं ’ते लाग वजों पैसे दित्ते जांदे सन।

ज़िंदगी सादी सी। लोड़ां सीमत सन, तकरीबन पिंड ’च ही पूरीआं हो जांदीआं। पहिनण वासते घरां दे कत्ते होए सूत दा खद्दर, पिंड दे जुलाहे ते आधरमी खड्डीआं ’ते बुण दिंदे। उह बिसतरिआं वासते चिट्टे ते रंगदार डब्बीआं वाळे खेस-खेसीआं ते चौतहीआं वी बणा दिंदे सन। मिहनत वजों दाणे लैंदे सन। आम जीवन ’च खद्दर तों सिवाइ ससते सूती कप्पड़े पहिने जांदे सन जो कि साईकलां ’ते डग्गीआं रख्ख के वेचण वालिआं तों खरीद लए जांदे। दाज-वरी लई जां विआहां ’च पहिनण वासते कपड़ा खरीदण लई ही लोक शहिर जांदे सन।

औरतां दी पुशाक सलवार-कमीज़ हुंदी सी। मरद कमीजां-कुड़तिआं नाळ चादरे बंनहदे सन। मुंडे आम तौर ते कमीज़ां-पजामे पहिनदे। पैटां नौकरी-पेशा बंदे जां कालजां दे कुझ विदिआरथी ही पाउंदे सन।

कप्पड़े सिउंण लई परिवारां दे आपो-अपणे पक्के दरजी हुंदे सन, जिनहां नूं हाड़ी-साउणी दाणिआं दी सेप दित्ती जांदी सी। विआह समें दरजी कुझ दिन पहिलां ही आपणी मशीन लै के विआह वाळे घर आ जांदा। दो दिन लग्ग जाण, चार लग्ग जाण, उह टब्बर दे सारे जीआं दे कप्पड़े सिउं के ही मशीन चुक्कदा।

जुत्तीआं धौड़ी (सखत चमड़ा) ते कुरम (नरम चमड़ा) दीआं हुंदीआं सन जो पिंड दे आधरमी मोची बणा दिंदे। उह मुख्ख तौर ’ते सेपी ’ते कंम करदे सन। पैसे सिरफ खास जुत्ती दे ही लैंदे सन।

हळ-पंजाळीआं ते जिमींदारां दे संद-बेट बणाउण ते मुरंमत दा कंम पिंड दे तरखाण करदे सन। हळां दे फाळे ते टोके दे गंडासे चंडण, दातरीआं दे दंद कढ्ढण दे कंम लुहार करदे सन, सेपी ’ते ही।

आटा पीहण लई पिंड ’च तिंन खरास सन। खरासां दे मालक पिसाई दे पैसे नहीं, आटे दा भाड़ा लैंदे सन। कुझ सालां बाअद पिंड ’च आटा पीहण वाळी चक्की वी लग्ग गई सी पर ज़िआदा लोक खरास दे आटे नूं तरजीह दिंदे सन।

इक वेरां बापू जी नें आटा पीहण बाअद दोवें बलद इक दूजे नाळ नत्थी करके मेरे मूहरे ला दित्ते। कहिण लग्गे, “इनहां नूं खुरली ते बंनह दईं। मैं ठहिर के आउना।” उनहां नूं पिंड ’च कोई कंम सी। उदों असीं बरसातां ’च माल-डंगर हवेली तों खूह ’ते लै जांदे सां। खूह ते पहुंच के जद मैं बलदां नूं खुरली ’ते बंनण लग्गा तां नारा बलद मैनूं पै गिआ। उह बलद मारखंडा नहीं सी। उसनूं बंनह के जदों पिछांह हटणा तां उह सिर नूं हलूणा जिहा मारदा सी। उस दिन पता नहीं उसनूं की होइआ कि उसने मैनूं सिंगां नाळ लिताड़ सुट्टिआ। मेरीआं लेरां सुण के लागले खेत ’च हल वाहुंदा बंदा दौड़ के आइआ ते बलद नूं काबू कीता। मेरे नक्क ’ते ज़खम हो गिआ सी, बाकी सट्टां गुझ्झीआं सन। साडे पिंड दा देसी दवा-दारू करदा गिआनी (नां भुल्ल गिऐ) रोज़ ज़खम नूं साफ करके दवाई ला जांदा। गुझ्झीआं सट्टां सेक नाळ ठीक होईआं। बीबी चुल्ल्हे दी अग्ग ’च इक रोड़ा गरम कर लैंदी ते उसनूं कप्पड़े ’च लपेट के मेरीआं सट्टां ’ते सेक देंदी। मैं कई दिन मंजे ’ते रिहा। पिंड दे प्राइमरी सकूल विच चौथी जमात ’च पहड़दा सी उदों मैं।

घर दे गुज़ारे लई गंने दी फसल सारे किसान बीजदे सन। मिल्ल ’ते सुट्टण लई खुल्ल्हीआं ज़मीनां वाळे ही बीजदे। घरां विच गुड़-शक्कर ही वरतिआ जांदा सी। चाह वी गुड़ दी ही हुंदी सी। खंड दी चाह सिरफ प्राहुणिआं वासते ही बणदी सी। घिउ-शक्कर खास ‘डिश’ हुंदी सी।

पिंड दे आम किसान घर दी वरतों लई मांह, मोठ, मसर, मूंगी, काले छोले, रौंगी, अळसी, तिळ, मेथे आदि आप बीजदे सन। बहुतीआं सबज़ीआं वी आपणीआं ही उगाउंदे सन। साग अते तेल वासते सरहों बरसीम दे किआरिआं दीआं वट्टां अते कणक दे खेतां दीआं ओलीआं ’च बीजी जांदी सी। परिवार दी आम वरतों अते विआहां समें पकवान बणाउण लई घर दी सरहों दी घाणी दा तेल वरतिआ जांदा सी। साडे पंजां भैण-भरावां दे विआहां ’ते घर दी सरहों दे तेल नाळ ही सर गिआ सी।

रजाईआं-तळाईआं भरन लई रूं, खेस-खेसीआं ते दरीआं बणाउण लई मोटा सूत अते पहिनण वासते खद्दर दीआं लोड़ां पूरीआं करन लई आम किसान कपाह वी बीजदे सन। सूत कत्तण लई हर घर विच इक-दो चरखे हुंदे सन। सिआलां दीआं लंमीआं रातां विच कुड़ीआं त्रिंझणां ’च जुड़ के चरखे कत्तदीआं ते नाळ-नाळ इकसुर होके मधुर गीत गाउंदीआं।

रस्से-रस्सीआं नाईलन दे नहीं सण दे हुंदे सन। आम किसान आपणी सण बीजदे सन। सण दे गरहने बणा के, छप्पड़ विच डोब दित्ते जांदे। कुझ हफतिआं बाअद गरहने बाहर कढ्ढ के सुका लए जांदे। सुक्के होए गरहनिआं दी इक-इक सीख तोड़ के, किसान सण दीआं लिटां दीआं जूड़ीआं बणा लैंदे। फिर लोड़ पैण ’ते सण दीआं लिटां नूं हत्थां नाळ वट्ट के लोड़ींदे साईज़ दीआं रस्सीआं बणा लैंदे। रस्से वी रस्सीआं दा जोड़ हुंदे सन। रस्सीआं दीआं तिंन-तिंन, चार-चार लड़ीआं नूं इक-दूजी विच मेल के, दरमिआने ते मोटे रस्से बणा लए जांदे।

कुझ किसान घर दी वरतों लई खरबूजे-हदवाणे वी बीजदे सन। ‘छड्ड के देस दुआबा अंबीआं नूं तरसेंगी’ दा अखाण साडे पिंड ’ते वी ढुक्कदा सी। अंबां दे घट्टो-घट्ट तिंन चार द्रखत तां हरेक किसान दे हुंदे सन। कईआं दे बाग वी सन। साडे आपणे बाग विच पंजाह तों वध्ध द्रखत अंबां दे अते दो जामणां दे सन। बाग दे अंब आम जिहे वी सन ते विशेश वी जिवें सौंफ दे सवाद वाळा सौंफीआ अंब, वड्डे साईज़ दा खरबूजा अंब, संधूरी अंब, अजोके दुसहिरी वरगा लंमा छल्ली अंब। साडे अनपहड़ वड्डे-वडेरिआं वल्लों इहो जिहे सुआदी अंबां दीआं किसमां तिआर करनीआं करामात वरगी गल्ल सी। अंबां नूं सांभण-वेचण दा कंम किसानां लई औखा सी। पिंडां दे ही वपारी किसम दे लोक अंब खरीद लैंदे। जिवें-जिवें अंब पक्क दे हेठां डिगदे, वपारी टोकरीआं ’च भर के मंडी लै जांदे। जदों अंब पक्क के हेठां डिगण लग्ग पैंदे तां किहा जांदा सी कि ‘टवका’ शुरू हो गिआ।

बागां दे मालकां नूं आपणे चूपण ते अचार वासते जिंनी लोड़ हुंदी, उह सौदा करन समें वपारी नूं दस्स दिंदे कि सानूं एने मण जिणस दी लोड़ पएगी। उदों कुइंटल ते किल्लो नहीं ‘मण ते सेर’ हुंदे सन। 40 सेर दा मण ते 16 छटांक दा सेर। जिद्दण साडा अंब चूपण दा मन बणदा, वपारी कोलों आपणी पसंद दे चार-पंज सेर तुलवा लिआउंदे ते ठंढे पाणी दी बालटी विच डोब के, सारे जणे मज़े नाळ चूपदे। जलंधर ज़िले दे साडे रिशतेदार अंब चूपण लई विशेश तौर ’ते गेड़ी मारदे। कच्चे अंब दी चटणी तों इलावा शिश्शा वी बणदा सी। शिश्शा की सी? कच्चे अंबां नूं पाणी ’च उबाल के जां भुब्बल विच भुंन के, उसदा गुद्दा पाणी ’च घोल लिआ जांदा। उस घोल विच रगड़िआ पूदना, पिआज, लूण, मसाला ते थोड़ी कु शक्कर पा के जो ‘डिश’ बणदी, उस नूं ‘शिश्शा’ आखदे सन। उह रोटी दे नाळ जां बाअद विच पींदे सां। हाज़मे वासते बहुत वधीआ चीज़ सी।

पिंड विच चार भठ्ठीआं सन। साडे पासे ईसरी ते बतने दी भठ्ठी सी। बतना बालण झोकदा ते ईसरी कड़ाही दी गरम रेत विच मक्की, कणक ते छोलिआं दे दाणे भुंनदी ते नाळ दी नाळ गल्लां करी जांदी। नवीं अणसुकाई मक्की दे आभू, मुरमुरे ते पुराणी मक्की दीआं खिल्लां,निआणे-सिआणे कमीज़ां-कुड़तिआं दीआं ज़ेबां जां कौलीआं ’च पा के मज़े नाळ चब्बदे। थोड़ी कु मखणी ते लूण लग्गे दळे होए छोले अते कणक दे गरम-गरम दाणिआं नूं गुड़ ला के बणाए ‘रोड़’ सुआद वी हुंदे सन ते सिहत लई गुणकारी वी।

बरसात दी रुत्ते पंज-सत्त गभरू इकठ्ठे हो के आपणे खेतां विच्चों छल्लीआं तोड़दे ’ते उत्थे ही किसे छांदार द्रख़त हेठ धूणी ला के आपणे हत्थीं भुंन-भुंन चब्बदे। इसे तरहां सिआलां विच आपणे ते कदी-कदी बिगाने खेतां विच्चों छोलिआं दे जाड़ पुट्ट के धूणी उत्ते होलां बणा लैंदे। होलां चब्बण बाअद धूणी दी कालख इक-दूजे दे मूंह ’ते मळ के अते नां ते कुनां पा के हासा-मज़ाक वी कर लईदा सी। मूंगफली दी फसल वाळे पिंडां विच लोक मूंगफली दीआं होळां चब्बदे सन। तिउहारां मौके पकौड़े घरां ’च बणा लए जांदे ते जलेबीआं पिंड दे दुकानदार सपैशल तौर ’ते बणाउंदे।

रासां

पिंड ’च दस-बारां घर मरासीआं दे सन। देश दी वंड समें उह पाकिसतान नहीं गए सन। पिंड वाळिआं उनहां दी रख्खिआ कीती सी। उनहां दे बज़ुरग विआहां मौके घर-घर जा के सद्दा दिआ करदे सन। विआह वाळे घर वल्लों आपणे भाईचारे दे परिवारां नूं रोटी खुआउण अते मांईंएं, लावां, डोली तोरन वरगीआं रसमां ’च शामल होण लई मरासीआं-मरासणां जां किसे होर लागी राहीं सद्दा भेजिआ जांदा सी।

अध्धखड़ ते जवान मरासीआं दीआं दो मंडलीआं सन— इक वाजा वजाउण वालिआं दी ते दूजी रासधारीआं दी। वाजा-मासटर दारा

धुनां बणाउण दा निपुंन कलाकार सी। उस नें सारे साजिंदिआं विच वधीआ तालमेल बणाइआ होइआ सी। उनहां दे साज़ां विच्चों उभर्रदीआं नवें-पुराणे फिलमी गाणिआं, बोलीआं ते टप्पिआं दीआं मनमोहक धुनां सुण के लोकीं आप मुहारे नच्चण-झूमण लग्ग जांदे। साडे इलाके विच वीह-वीह मील तक्क इही वाजा जांदा सी।

रासधारीआं विच करमा मरासी साडे ज़िल्हे दा मशहूर नचार सी। उस दा छोटा भरा अनवर ते ताए दा पुत्तर आदिल अते खानपुर दा नसीबा आधरमी वी चंगे नचार सन। इह नचार कुड़ीआं वाळे कप्पड़े पा के फिलमी गाणे गाउंदे ते गाणिआं दे बोलां अनुसार चिहरे ते सरीर दीआं ढुक्कवीआं अदावां बणा के नच्चदे। हरमोनीअम ते तबले वाळे मेचवीआं सुरां नाळ मिऊज़िक देंदे। उनहां दे दिन दे प्रोगराम नूं ‘नकलां’ किहा जांदा सी। नकलां ’च उह गाउण-नच्चण दे नाळ-नाळ पेंडू ज़िंदगी नाळ संबंधित टिच्चरां-टोटके ते चुटकले सुणा के लोकां नूं खूब हसाउंदे। रहिमे मरासी दा पुत्तर नज़ीर आम जिहीआं गल्लां विच्चों हासरस पैदा कर लैंदा सी।

रात दे शोअ नूं रास किहा जांदा सी। करमे हुरां दी रास मंडली दा इंचारज पंडत मोहण लाल हंढिआ होइआ कलाकार सी। रास दे आरंभ विच जदों उह सुरीली ते वैरागमई आवाज़ विच भगत सिंघ दी घोड़ी अते गुरू गोबिंद सिंघ जी दे छोटे साहिबज़ादिआं दा शहीदी साका पेश करदा तां जोश अते वैराग दीआं भावनावां विच गड़ुच्च होए लोक आप मुहारे कहि उठ्ठदे, “वाह ओए मोहण लाला”, “जिउंदा रहि ओए सुहणिआं।”

फिर नचारां दा गाउण-नच्चण आरंभ हो जांदा ते जदों रात टिक जांदी, डरामा शुरू हो जांदा। पंडत मोहण लाल, शेरा मरासी, करमा नचार ते खानपुरीआ नसीबा डरामिआं दे मंझे होए कलाकार सन। राजा हरीश चंदर, पूरन भगत, राजा भरथरी आदि डरामिआं दे हिरदे वेधक सीन वेखदिआं लोकीं हंझू केरन लग जांदे। मेरीआं अख्खां वी नम हो जांदीआं सन। होले दे तिउहार ’ते पिंड विच पंज-छे दिन लगातार रासां दा प्रोगराम चल्लदा। प्रोगराम पिंड दे विचकार खुल्हे थां ते हुंदे सन। कोई सटेज नहीं सी हुंदी। रासधारीए आपणे लई दरीआं विछा लैंदे ते दरशक घंटिआं-बध्धी भुंजे बैठ के रासां देखदे। औरतां लागले घरां दे बनेरिआं ’ते बहि के देखदीआं। लागले पिंडां दे लोक वी आइआ करदे सन। वेल करवाउण वाळे इक रुपए दा नोट उंगलां ’च फड़ के हत्थ उतांह चुक्कदे। नचार उस बंदे कोळ पहुंच के उस दा नां पुछ्छदा ते रुपईआ फड़ के बांह उच्ची करदिआं आखदा, “वेल, फलाणे दी वेल, इक रुपईए दी वेल, रब्ब इहदी वेल वधावे।” दूर नेड़े दे होर पिंडां विच वी इस मंडली दीआं रासां पैंदीआं रहिंदीआं। रासां दे प्रोगरामां दी खबर कंनो-कंनी लागले पिंडां ’च पहुंच जांदी। रास दे शौकीनां लई तिंन-चार मील दी पैदल वाट मामूली गल्ल सी। मेरा हाणी सोहण रासां बारे पूरी सूह रख्खदा। उस तों खबर मिलण ’ते मैं ते भरा कुलदीप बापू जी नूं दस्स के आपणी टोली दे करतार, जीत, मोहण ते सोहण नाळ रास देखण चले जांदे। मैनूं नाच-गाणिआं नाळों डरामे वधेरे पसंद सन। भावें पिंडों होर निआणिआं दा साथ वी मिल जांदा पर उदों निआणिआं दी टोली नूं रातां समें वी राहां ’च कोई खतरा नहीं सी हुंदा।

कमिऊनिसट पारटी दे डरामे

कमिऊनिसट पारटी दी डरामा टीम दा प्रसिध्ध कलाकार ‘जोगिंदर बाहरला’ साडे पिंडां दा सी। मनोरंजन ते राजनीतक चेतना वाळे उनहां दे डरामे पिंडां विच हुंदे रहिंदे सन। उह डरामे लोकीं रासां नाळों वी वध्ध शौंक नाळ देखदे, कई-कई मील दी वाट गाह के। साडे पिंड दा दलीप सिंघ कमिऊनिसट पारटी दा हुशिआरपुर ज़िले दा सैकटरी सी। 1959 विच उसने पिंड दे अंबां दे बागां ’च पारटी दी वड्डी कानफरंस करवाई सी। दूरों-नेड़िओं अनेकां लोक हुम-हुमा के पहुंचे सन। रात नूं जोगिंदर बाहरले ते उसदे साथीआं दा डरामा देख के लोक अश-अश कर उठ्ठे सन।

साडे पिंड गूगा पीर दी छिंझ पैंदी सी। गूगा नौमी दी सारी रात टमक (वड्डा ढोल) वज्जदा। टमक दी उच्ची आवाज़ नाळ नेड़ले पिंडां नूं छिंझ बारे पता लग्ग जांदा। अगले दिन लौढे कु वेले छिंझ शुरू हो जांदी। दूरों-नेड़िओं अनेकां लोक देखण आउंदे। गरम-गरम पकौड़िआं ते जलेबीआं दीआं दुकानां ’ते भीड़ लग्गी हुंदी। इलाके दे भलवानां दीआं कुशतीआं हुंदीआं। प्रबंधकां वल्लों हर जेतू नूं इनाम वजों पंज-सत्त रुपए दित्ते जांदे। अखीरला घोल रुमाली दा हुंदा। रुमाली-जेतू दा इनाम ज़िआदा हुंदा सी।

साडे जीजे फूला सिंघ नाळ उहदे पिंड संघवाळ (ज़िला जलंधर) दे नामवर भलवान जगीरी ते नंजू हर साल साडे महिमान हुंदे। रुमाली आम तौर ’ते जगीरी ही जित्तदा सी।

छिंझ दे दिनां विच गूगा पूजण दी प्रथा वी सी। इक हत्थ ’ते सेवीआं वाळी थाली ते दूजे हत्थ विच कच्ची लस्सी दा गिलास उठाई पिंड दीआं औरतां, गवांढी पिंड पिआळां नाळ लग्गदे बसीवें ’ते पहुंच जांदीआं। ओथे मल्ले होए घाह-फूस विच दोवें चीज़ां उलद्द के आखदीआं, “हे गूगा पीर ! आपणी सप्पां दी परजा एथे ही रख्ख। साडे घर नां भेजीं।”

बापू जी ते पिंड दे चार कु बंदे गूगा-पूजा दे विरोधी सन। इक वेरां सवेरे-सवेरे साडे घर सप्प निक्कळ आइआ। घर विच मै ते बीबी ही सां। असीं दहिल गए। बीबी मैनूं कहिंदी, “जाह पिआरा सुंह नूं बुला लिआ।” उह खेती नहीं सी करदा। घर ही हुंदा सी। मैं दौड़ के गिआ पर उस वकत उह घर नहीं सी। मैं मुड़ के आइआ तां बीबी नें उतसुकता नाळ पुछ्छिआ, “आउंदै?” “उह घर नहीं।” मेरे बोल सुण के बीबी निराश हो गई पर दो कु पलां बाअद उहदे ’च पता नहीं किध्धरों हिंमत आ गई। उसने डांग चुक्क लई। एने नूं सप्प दलान ’चों निक्कल के चौंके ’च जा वड़िआ। बीबी दी डांग सिध्धी सप्प दी सिरी ’ते वज्जी। पैंदी सट्टे उस नें तिंन-चार वारी डांग वरहा दित्ती। सप्प मर गिआ। पिंड विच बीबी दे हौसले दी प्रशंसा करन वाळे वी सन ते साडे टब्बर नूं दोश जिहा देण वाळे वी— जद गूगा नहीं पूजणा तां सप्पां नें घर ’च आउणा ही आउणा… देख लओ गिआ वी चुल्ल्हे वल्ल नूं सेवीआं दी महिक लैण।”

पिंड ’च हर चार-पंज साल बाअद बाज़ी पैंदी सी। लागले पिंड बादोवाल ’च बाज़ीगरां दे कुझ घर सन। उह साडे पिंडां ’चों दाणिआं ते पैसिआं दी उगराही करके बाज़ी दा प्रोगराम विढ्ढ लैंदे। नौजवान बाज़ीगर लक्क नूं घुंगरू बंनह के मैदान ’च नित्तरदे। पहिलां उह ढोल दी ताल ’ते आपसी मुकाबले विच इक-दूजे तों वध्ध के उच्चीआं-लंमीआं छालां मारदे ते फिर त्रेटीआं छालां लग्गदीआं। ज़मीन दे लैवल तों लेदवें रुख मिट्टी दा मज़बतू रैंप बणा के उसदे सिखर ’ते लचकदार फट्टा बीड़िआ हुंदा सी। खिडारी दूरों ज़मीन ’ते दौड़ के रैंप ’ते चहड़दे अते लचकदार फट्टे ’ते जंप लै के उतांह नूं उल्लर जांदे ते हवा विच बंदबाज़ी जां पळसेटा मार के पूरे संतुलन नाळ ज़मीन ’ते आ खहड़दे। मेरे पिंड वांग, बाज़ी पंजाब दे अनेकां पिंडां विच पैंदी सी। लोक बड़े शौक नाळ देखदे सन।

हुण जदों मैं उलंपिक ते होर कौमांतरी खेडां विच जिमनासटिक खिडारीआं दे जौहर देखदा हां तां मैनूं 60 साल पहिलां दीआं बाज़ीगरां दीआं बाकमाल कलाबाज़ीआं याद आ जांदीआं हन। उनहां विच वधीआ जिमनासटिक खिडारी बणन दीआं भरपूर संभावनावां सन। पर सरकारां नें बाज़ी-कला नूं विकसत करन जां होणहार बाज़ीगर जवानां नूं मौके देण दा कोई उपराला नां कीता। लोक हितां नूं विसार के आपणे हित्त पालण वाळे राजनीतकां दीआं खामीआं कारन बाज़ी दी अमीर परंपरा दा अंत हो गिआ।

झगड़े-झेड़िआं दे निपटारे

पिंड दे आम झगड़े-झेड़े पंचाइत विच ही निपटा दित्ते जांदे। साडे बापू जी 27-28 साल दी उमर तों लै के आपणे आखरी समें तक्क पंचाइत दे मैंबर रहे। पिंड दी मुरब्बेबंदी समें उह ‘मुरब्बेबंदी कमेटी’ दे मीत प्रधान सन।

पिंड वालिआं दो वार उनहां नूं सरपंच वी बणाउणा चाहिआ पर उनहां परिवार प्रती आपणीआं ज़िंमेवारीआं दे मद्देनज़र नांह कर दित्ती सी। नेक-नीती ते साफगोई करके उनहां दी पुछ्छ सरपंच नाळों घट्ट नहीं सी। घरेलू फुट्ट, बंनिआं दे रट्टिआं, गाळी-गळोच ते डांग-सोटे दीआं लड़ाईआं दे मसले लै के लोकीं पहिलां उनहां कोळ ही आउंदे। उह इक धिर दी सुण के दूजी धिर नूं वी पुछ्छदे। जदों मसला पंचाइत ’च जांदा तां निख्खर के आपणी राइ दस्सदे। बहुती वार सरपंच ते होर मैंबर फैसला उनहां ’ते छड्ड दिंदे। उह जिस धिर दा वाधा हुंदा उसनूं मुआफी मंगण ते हरजाना भरन लई आख के मामला निपटा देंदे। थाणिआं-कचिहरीआं दे चक्करां तों बचण दी सलाह देंदे। कदी-कदी कोई धिर आपणी हैंकड़ जां किसे दी चुक्क ’च आ के अड़ वी जांदी पर आम तौर ’ते राज़ीनामा हो जांदा। अहिम गल्ल इह वी सी कि उदों पिंडां विच अज्ज वांग धड़ेबंदीआं नहीं सी हुंदीआं।

बापू जी गुरपुरबां मौके धारमिक कवतिावां लिख के गुरदवारे विच सुणाइआ करदे सन। पिंड अते इलाके दे लोक उनहां नूं ‘भाई महिंदर सिंघ’ कहि के बुलाउंदे सन। उह जात-पात दे विरोधी सन।

सिआणी उमर दा नंद सिंघ जुलाहा उनहां नाळ खेती दा कंम करवाउंदा सी। पर साडे लई उह कामा नहीं परिवार दा मैंबर सी। असीं भैण-भरा उसनूं बाबा कहि के बुलाउंदे सां। उदों खेतां ’च कंम करन आउंदे नीवीआं जातां दे लोकां नूं आपणा कौली-गलास नाळ लिआउणा पैंदा सी। पर बापू जी इस कुरीत दे विरोधी सन। साडे खेतां विच आउंदे कामिआं नूं, असीं आपणे भांडिआं ’च रोटी खुआउंदे सां। कुझ जात अभिमानी जट्ट बापू जी दी नुकताचीनी करदे। पर जदों बापू जी गुरबाणी दे हवालिआं रहीं ऊच-नीच नूं गलत करार देंदे तां उनहां नूं कोई जवाब नां औड़दा।

जैतों मोरचे दे सहिभागी

गुरदवारा सुधार लहिर समें बापू जी तों पहिली पीहड़ी दा टकसाली सिख्ख दलीप सिंघ कुझ कु वार मोरचिआं विच गिआ सी। उस तों प्रेरित हो के बापू जी, शरीके ’चों साडे ताइआ जी अमर सिंघ ते गंडा सिंघ जैतों मोरचे विच गए। बापू जी ते गंडा सिंघ नाबालग होण करके पुलिस दे तशद्दद तों बच गए ते उनहां नूं रिहाअ वी छेती कर दित्ता गिआ। पर सवा छे फुट्ट लंमे भर जवान अमर सिंघ ’ते बहुत तशद्दद होइआ। बापू जी दस्सदे हुंदे सन कि कि जदों उह सज़ा कट्ट के आइआ तां कई महीने उसनूं पब्बां भार ही तुरना पिआ । अड्डीआं ज़मीन ’ते लग्गण नाळ उसदीआं लत्तां विच चीसां पैण लग्ग जांदीआं सन। गंडा सिंघ अफरीका चला गिआ सी। अमर सिंघ हुरां दे घर विच गरीबी बहुत सी। दुखी हो के उह पिंडों निकळ गिआ। घुंमदा-घुमाउंदा पटना साहिब जा टिकिआ। टरक्क डराईवर बण के करड़ी मिहनत कीती। पहिलां दो टरक्क लए ते फिर हौली-हौली वड्डा टरांसपोरटर बण गिआ। उह कुझ साल पटना साहिब दे मुख्ख गुरदुआरे ‘हरिमंदर साहिब’ दा प्रधान वी रिहा। बापू जी नाळ उसदा बहुत पिआर सी जो आखरी समें तक्क निभिआ।

उदों साडे पिंड दो गुरदवारे सन। इक पिंड ’च ते दूजा पिंडों बाहर। बाहरले गुरदवारे विच गुरू ग्रंथ साहिब दा प्रकाश नहीं कीता जांदा। लोकां नूं उपदेश देण लई उनहां आपणी बाणी रची होई है। डेरे दे मोढी संत ईशर दास गुरदवारे वाळी थां ’ते कुल्ली ’च भगती करदे सन। गुरदवारे दे मौजूदा जां-नशीन संत दास वल्लों पिंड दे उसारू कंमां ’च पाइआ वड्डा योगदान शलाघायोग है पर गुरू ग्रंथ साहिब दा प्रकाश नां होण करके साडे परिवार समेत पिंड दे कई परिवार उस गुरदवारे नहीं जांदे सन।

पिंड विचला गुरदवारा बाबा रूप देव जी दा है। बाबा जी उच्चे- सुच्चे जीवन वाळे भगत सन। अगांह उनहां दे वंश विच्चों तिंन परिवार सन। वंश दे साडे समें दे जांनशीन दा नां संत बावा सिंघ सी। उसनूं गुर-इतिहास ते गुरबाणी बारे काफी गिआन सी। पर उसने अते वंश दे दूजे परविारां नें बाबा जी दे जीवन नाळ जो कथा जोड़ी होई सी, उह इतिहासक नहीं सी। कथा इह सी कि इक वार अचानक ही बाबा रूप देव जी दी गुरू नानक देव जी नाळ मुलाकात हो गई। उपरंत गुरू साहबि बाबा जी दे घर आए सन। दलीप सिंघ नें इस कथा नूं चुणौती देंदिआं वंश वाळिआं नूं ठोस सबूत पेश करन लई किहा। पर कथा मनघड़त सी, उह सबूत पेश नां कर सके। गुरू साहिब पंजाब विच जिहड़ीआं थावां ’ते गए सन उनहां विच साडे पिंड दा नां किते वी दरज नहीं। अनपहड़ता कारन पिंड दे काफी लोक उस कथा नूं सही मंनी जांदे सन। पर दलीप सिंघ वांग बापू जी, हजारा सिंघ, निधान सिंघ, मलकीअत सिंघ, संता सिंघ, हौलदार नंद सिंघ ते पिंड दे होर सूझवान बंदे इस कथा ’ते किंतू करदे रहे। उुनहां दा किंतू गुरदवारे दी मरयादा ’ते वी सी— गुरदवारे ’च बाबा रूप देव जी दा मठ बणिआ होइआ है। उनहां दे वंश वलों चलाई रीत अनुसार लोक पहिलां मठ नूं मत्था टेकदे सन ते बाअद विच गुरू ग्रंथ साहिब नूं। अरदास वी गुरू ग्रंथ साहिब दी हज़ूरी विच करन दी बजाइ मठ मूहरे खलो के कीती जांदी सी। इह मरयादा सिख्खी सिधांतां दी उलंघणा सी। बापू जी ते उनहां दे हमखिआली जदों बावा सिंघ नूं मरयादा ठीक करन लई कहिंदे, उह आख देंदा कि गुरदवारा पिंड दा नहीं उनहां दे वंश दा है। इस दी मरयादा विच लोकां नूं दखल देण दा कोई हक्क नहीं। बाबा जी ते उनहां दे सहियोगीआं नें सलाह करके संगरांदां ते गुरपुरब जंजघर ’च मनाउणे शुरू कर दित्ते।

मेरी पहड़ाई

चार जमातां मैं पिंड दे प्राइमरी सकूल ’च पास कीतीआं। मुख्ख अधिआपक दा नां चरंजी लाल सी। उसदा पिंड तां कोई होर सी पर उह पक्के तौर ’ते मेघोवाल-निवासी बण गिआ। उसदी सारी नौकरी साडे सकूल ’च ही पूरी होई। उह पहड़ाउंदा तां वधीआ सी पर कुट्टदा हुंदा सी। असीं तप्पड़ां ’ते बैठ के पहड़दे सां। लिखण वासते लक्कड़ी दी फट्टी, काने दी कलम ते घोळ के बणाई सिआही दी दवात हुंदी सी। लिखिआ होइआ मासटर नूं दिखाउण बाअद फट्टी धो के गाचणी मळ लईदी सी। गाचणी लग्गी फटी ’ते अख्खर बहुत सुहणे उघ्घड़दे सन। हिसाब दे सवाल हल्ल करन लई सलेटां हुंदीआं सन, लिखिआ सलेटीआं नाळ जांदा सी।

पहाड़े याद करवाउण दा ढंग सादा वी सी ते निआरा वी। कलास दे दो गरुप्प बणा के आहमो-साहमणे खहड़ा दित्ते जांदे। इक गरुप्प दे सारे बच्चे उच्ची देणी उचारदे, “इक दूणी दूणी, दो दूणी चार आ।” दूजे गरुप्प दे बच्चे वी उसी टोन ’च उचारदे, “तिंन दूणी छे आ, चार दूणी अठ्ठ आ।” इसे अंदाज़ विच सोलां दूणी बत्ती कहि के तीए, चौके, पांजे, छीके ते अगले पहाड़े उचारे जांदे।

शबद-जोड़ां वासते लगां-मातरां दी सही वरतों सिख्खण लई इसे ढंग नाळ मुहारनी उचारी जांदी सी। कलास दे दोवें गरुप्प सहिगान वांग वारो-वारी उचारदे:

इक गरुप्प दूजा गरुप्प

स मुकता सा कंना स सिहारी स बिहारी

सु औंकड़ सू दुलैंकड़

से लावां सै दुलाईआं

सो होड़ा सौ कनौड़ा

सं टिप्पी सां बिंदी

इसे तरहां ‘ड़’ तक्क सारे अख्खरां दी मुहारनी उचारी जांदी

चौथी जमात पास होण तक्क 2 तों 16 तक्क दे पहाड़े विदिआरथीआं नूं मूंह-ज़बानी याद हो जांदे सन ते लगां-मातरां दी सही वरतों वी दिमाग ’च पक्की तरहां बैठ जांदी सी।

सुचज्जे जीवन दी टकसाल

पंजवीं तों दसवीं तक्क दी पहड़ाई मैं टी. ऐच. ऐम (तेजा सिंघ हरकिशन लाल मैमोरीअल) हाई सकूल नसराला तों कीती। उदों इह प्राईवेट सकूल सी। बाअद विच सरकारी सीनीअर सैकंडरी सकूल बणिआं। उस समें साडे इलाके विच तिंन हाई सकूल हुंदे सन— शामचुरासी, नसराला ते पुर हीरां। नसराला सकूल विच छोटे-वड्डे तकरीबन पंदरां पिंडां दे मुंडे पहड़दे सन। कुड़ीआं वी सन पर बहुत थोहड़ीआं। सिख्खिआ लाज़मी नां होण करके पिंडा दे कई मुंडे अणपहड़ रहि जांदे सन।

नसराला साडे पिंडों पंज किलोमीटर दी दूरी ’ते है। मैं टुर के जांदा ते टुर के आउंदा। मेरे वांग ही सारे पिंडां दे मुंडे पैदल मारच ही करदे सन। साईकल किसे-किसे नूं ही जुड़दा सी। इह सकूल हुशिआरपुर तों 10 किल्लोमीटर दे फासले ’ते जलंधर-हुशिआरपुर रोड ’ते सथित्त है। सकूल दे गेट नाळ लगदे खुल्ल्हे विहड़े विच घाह ते फुल्लां दे लाअन सन। सज्जे-खब्बे ते साहमणे कलास-रूमां दीआं कतारां यू (U) शकल बणाउंदीआं सन। सवेरे प्रारथना ’च तिंन विदिआरथी गुरबाणी दा कोई शबद उचारदे सन। बाअद ’च इक विदिआरथी अरदास करदा सी। अंग्रेज़ी दा मज़मून पंजवीं जमात ’च शुरू होइआ। इसदा पीरीअड हैडमासटर कुंदन सिंघ सीहरा लिआ करदा सी। बलैक बोरड ’ते चाक नाळ चार लकीरां वाह के उह इक-इक अख्खर नूं सही ते सुथरा लिखण दा ढंग दरसाउंदा। सुहणा हैंडराईटिंग हुंदा तां कुदरती ए पर अख्खरां नूं लिखण दी ढुकवीं सिखलाई, हैंडराईटिंग नूं जे सुहणा नहीं, सुथरा तां बणा ही दिंदी है।

स. कुंदन सिंघ सीहरा B.SC B.T सी। उस नूं आपणे कित्ते नाळ इशक सी। उह लगन, मिहनत, सचाई ते ईमानदारी दा मुजस्समा सी। उह किताबी पहड़ाई दे नाळ-नाळ इनहां गुणां दीआं रिशमां वी विदिआरथीआं दे मनां विच संचारदा रहिंदा। उसने इसे सकूल विच साइंस अधिआपक वजों नौकरी शुरू कीती सी। उदों सकूल दी पहड़ाई दा पध्धर ठीक नहीं सी। चार कु साल बाअद जदों उह हैडमासटर बणिआं तां उसने सकूल नूं उच्चा चुक्कण दा प्रण कर लिआ। सारे अधिआपकां नूं सहियोग लई प्रेर के उसने ‘करो जां मरो’ दा संकलप द्रिड़ करवा दित्ता। जिहड़ा अधिआपक लगन नाळ नां पहड़ाउंदा, उस दी उह छुट्टी कर देंदा। सकूल दी मैनेजिंग कमेटी उहदे नाळ सी।

मेरे उस सकूल ’च दाखल होण समें सीहरा साहिब दी अगवाई ’च सकूल तरक्की दी लीह ’ते पै चुक्का सी। उह विदिआरथीआं नूं सादगी ’च रहिण लई प्रेरदा सी। उह आखदा हुंदा सी, “तुहाडे मापे करड़ी मिहनत करके घरां दे गुज़ारे चलाउंदे हन। उह औखे-सौखे तुहाडीआं फीसां तां तार सकदे नें, तुहाडीआं शकीनीआं वासते उनहां कोळ पैसे है नहीं। सुहणे कप्पड़े मंग के उनहां नूं तंग नां करो। खद्दर दे कमीज़-पजामे पा के सकूल आओ पर उह साफ होणे चाहीदे हन।”

मैं खद्दर दे चिट्टे जां रंगदार कमीज़-पजामे पा के सकूल जांदा सां। किसे-किसे सिआळ सवैटर वी नहीं सी जुड़दा। खेसी दी बुक्कल मार के टुर पैंदा। सकूल अंदर वड़न तों पहिलां खेसी दी तहि ला के बसते ’च पा लैणी अते वापसी ’ते फिर बुक्कल मार लैणी।

उदों गाईडां/कुंजीआं शुरू हो गईआं सन। हैडमासटर नें विदिआरथीआं नूं खबरदार कीता होइआ सी, “जे किसे नें गाईड दी वरतों कीती, मैं उस नूं सकूलों कढ्ढ दिआंगा। जिहड़ी चीज़ तुहानूं ठीक तरहां समझ नहीं पैंदी, उस बारे आपणे टीचर नूं पुछ्छो, दो वार पुछ्छो, तिंन वार पुछ्छो।”

कुझ अधिआपक कुट्टदे सन। सकूल दा सभ तों पुराणा अधिआपक गंगा सिंघ सानूं छेवीं ’च हिसाब पहड़ाउंदा सी। उसदे जट्टके ढंग नाळ समझाए हिसाब दे तरीके सानूं सौखे समझ आ जांदे। पर उसदीआं जट्टकी टाईप कुझ गल्लां साडे लई हासे-ठठ्ठे दा मसाला बण जांदीआं। ठंढ दी गल्ल करदिआं उह आखदा हुंदा सी, “जिवें इक भारे कप्पड़े दे मुकाबले जोड़े होए दो हलके कप्पड़िआं विच ठंढ नहीं लगदी इवें ही तीवीआं दी छाती दूहरी होण करके उनहां दे सरीर दे उप्परले हिस्से नूं ठंढ नहीं लगदी, जदों कि मरदां नूं लगदी है तदे ही तां उनहां दीआं बाहां छाती नाळ जुड़ जांदीआं हन। उहदे पीरीअड तों बाअद मेरे मूंहों निक्कळ जांदा, “मंन गए बई गंगां सिआं तेरी खोज नूं।” “इहनूं साइंस मासटर बणा देणा चाहीदै।” मेरे नाळ डैसक ’ते बैठा नगिंदर आखदा।

खैर उसदे कुट्टण दी आदत वल्ल आउंदे हां। उह छोटी गलती तां मुआफ कर देंदा पर जे सारा सवाल गलत हुंदा तां उसदे डंडे दा वार सहिणा पैंदा सी। मैं हिसाब ’च कुझ कमज़ोर सां। कुझ कु वार मैनूं वी कुट्ट खाणी पई। उसदे रिटाइर होण ’ते तजिंदर सिंघ नां दा अधिआपक आइआ। उसदे हत्थ विच तूत दी पतली छिट्टी हुंदी सी। उह सवेरे सकूल लग्गण तों पहिलां ओवरटाईम लाउंदा सी। जदों कदी लेट हो जाणा तां उहने आखणा, “आओ जी, आओ जी! पहिलां चाहटा छको”। फिर विंगा जिहा मूंह बणा के जदों छिटी हत्थां ते मारनी तां इंज लग्गणा जिवें हत्थां ते धमोड़ीआं लड़ रहीआं होण।

हैडमासटर पहड़ाई ’च उणे विदिआरथीआं दे तां इक-दो सोटीआं ही मारदा सी पर पहड़ाई वल्लों लापरवाह ते लोफर किसम दे मुंडिआं नूं उह बरदाशत नहीं सी करदा। अजिहे विदिआरथीआं नूं उह पहिलां दफतर ’च सद्द के समझाउण दा यतन करदा। जेकर उह नां सुधरदा तां सकूलों भजा दिंदा। उह कहिंदा हुंदा सी, “इह सकूल लोफरां-लफंगिआं वासते नहीं, दिल ला के पहड़न वाळे विदिआरथीआं लई है। मैनूं ते मेरे सटाफ नूं हुशिआर ते मिहनती विदिआरथीआं ’ते माण है। उनहां नें इस सकूल दा नां उच्चा करना है। लाइक विदिआरथीआं नूं उह वाकई पिआर करदा सी।

पंजाबी दे अधिआपक गिआनी मोहण सिंघ ते गिआनी सेवा सिंघ वधीआ पहड़ाउंदे सन, खास करके मोहण सिंघ दे पीरीअड विच मैनूं कदे उकताहट नहीं सी होई। सेवा सिंघ ज़बान नाळ ताड़दा सी ते मोहण सिंघ चपेड़ नाळ । उह संबंधित विदाअरथी नूं पहिलां मखौल जिहे ’च उलझा लैंदा ते फिर अछोपले जिहे चपेड़ जड़ दिंदा। मेरे लई उहदी चपेड़ नहीं शाबाश हुंदी सी। पंजाबी मेरा पसंदीदा मज़मून सी। हर इमतिहान विच पंजाबी ’च मेरी फसट डवीज़न हुंदी सी। मैं पाठक्रम दीआं किताबां तों बिनां साहित दीआं किताबां वी पहड़दा सां। पहड़न दी चेटक मैनूं बाबा जी दीआं किताबां तों लग्गी। बाबा जी मेरे जनम तों पहिलां ही इस दुनीआं तों चले गए। पर उनहां दीआं बुल्हे शाह, शाह हुसैन ते सुलतान बाहू दीआं किताबां घर ’च पईआं सन। बाल उमरे तां उनहां बारे की पता लगणा सी, मैं शाइद सत्तवी जां अठ्ठवीं ’च सां जदों उह पहिली वार पहड़ीआं ते आपणी समझ अनुसार उनहां विचले सुहज नूं माणिआं। फिर जिउं-जिउं उनहां दे डूंघे अरथ समझ आउंदे गए, तिउं-तिउं उनहां किताबां संग वधेरे जुड़दा गिआ। गिआनी मोहण सिंघ नूं मेरी साहित पहड़न दी चेटक बारे पता सी। सकूल दी छोटी जिही लाइबरेरी दा इंचारज उह सी। उस राहीं इशू करवा के मैं लाइबरेरी दीआं तकरीबन सारीआं किताबां पहड़ लईआं सन। उनहां विच नानक सिंघ दे नावल ‘चिट्टा लहू’ ते आदमखोर वी सन। दोवें नावल मैं बहुत नीझ नाळ पहड़े।

पहड़ाई दे नाळ-नाळ किरत दे सबक सकूलों घर आउण ’ते बापू जी दे कहे अनुसार बीबी नें खूह हिक्कण जां पठ्ठे वढ्ढण तोर देणा। आम किसानां वांग पठ्ठिआं दी भरी सिर ’ते चुक्क के लिआउंदा सां। उदों पठ्ठे, हत्थ नाळ गेड़न वाळी मशीन नाळ कुतरे जांदे सन। मैं, बापू जी ते वड्डा भरा तिंने रळ के पठ्ठे कुतरन ते डंगरां नूं पाउण दा कंम निबेड़दे। सकूलों मिलिआ कंम रात नूं लालटैण दी लोअ विच करदा सां।

छुट्टीआं दौरान तां सारा-सारा दिन ही कंम करना पैंदा सी… हलट हिक्कण दी इक वख्खरी जिही गल्ल चेते आई है। बापू जी नें इक बलद वेच के होर खरीद लिआ। गोरे रंग दा सोहणी शकल वाळा पर उह वगण नूं कुसोहणा निक्कळिआ। थोहड़ा कु वग के बहि जांदा। परैणां मारन ’ते वी नां उठ्ठदा। पाणी दी बालटी उस उत्ते उलद्दणी तां जा के उठ्ठदा। खूह ’ते जोतिआं जदों उहने बहि जाणा तां मैं नक्के मोड़ रहे नंद सिंघ नूं आवाज़ मारनी। उहने आ के चळहे ’चों पाणी दी बालटी भरनी, गोरे ’ते डोल्हणी ते उसने उठ्ठ खहड़ना। खिझे होए नंद सिंघ नें आखणा, “ओए निकंमिआ चळहे दे लागे जा के मरिआ कर।”

खूह ’ते तां सर जांदा सी पर हळ वाहुंदिआं समस्सिआ बण जांदी खास करके जदों बापू जी बरानी ज़मीन वाहुण गए हुंदे। उंज उह पाणी दी मशक नाळ लै के जांदे सन। पर ओने पाणी नाळ गोरे नूं दो कु वार ही उठाइआ जा सकदा सी। होर बलद खरीदण दी नौबत आ गई पर उस तों पहिलां बापू जी गोरे नूं वेचणा चाहुंदे सन। इक दिन इक गाहक आ गिआ। गोरे दी शकल सूरत उस नूं भाअ गई। उसने मुल्ल पुछ्छिआ। बापू जी दे कुझ कहिण तों पहिलां ही, कोळ खहड़ा छोटा भरा कुलदीप नादानी ’च बोल पिआ, “बापू जी ! जिहड़ा बहि जांदा आ, उह वेचणा।”

असलीअत ज़ाहर हो जाण ’ते बापू जी पाणीओं पतले हो गए। दुराडे पिंड दे जिस बंदे कोलों उनहां खरीदिआ सी, उसने गोरे दीआं ढेर सिफतां कीतीआं सन। उस ’ते विशवास करदिआं बापू जी नें उस बलद नूं जोत के नहीं सी वेखिआ। उसदे झूठ दा खमिआजा हुण साडे टब्बर नूं भुगतणा पै रिहा सी। तंगदसती दे उनहां दिनां विच गोरे नूं खुरली ’ते ही खड़े नूं पठ्ठा-दथा चारना ते कंम लई होर बलद खरीदणा वस्स तों बाहर दी गल्ल सी। उदों तक्क बापू जी नें कदी ‘आर’ (तिख्खा सूआ) वाळी परैण नहीं सी वरती। पर हुण मजबूर हो के उनहां नें परैण नूं आर लुआ लई। जदों गोरे नें बहिणा, उनहां उहदे पुड़िआं ’ते आर चोभ देणी। गोरे नें झट्ट उठ्ठ खहड़ना। समां पाके आरां तों डरदा गोरा बहिणों हट गिआ। बापू जी नें आर वाळी परैण चुल्हे ’च झोक दित्ती।

डेढ कु साल बाअद इक गाहक आ गिआ। गोरे दी शकल-सूरत देख के उसदा मूड बण गिआ। बापू जी कहिण लग्गे, “बई जोत के तसल्ली कर लै।” खूह ’ते जोतिआ गोरा ठीक वगिआ। उस तों बाअद बापू जी नें जिहड़ा नवां बलद खरीदिआ उह खोपीं लग्गा होइआ सी। उस नूं उप्परले पासे जोतदे सां। हलट ’ते उसदे खोपे ला देणे। उहने रवां-रवीं आप वी तुरे रहिणा ते हेठले बलद नूं वी नाळ तोरी रख्खणा। सानूं हलट हिक्कण तों छुट्टी मिळ गई। सिरफ उदों ही हिक्कदे सां जदों गाधी ’ते झूटे लैणे हुंदे।

मैनूं गंने चूपण दा बहुत शौंक सी। छे-सत्त गंने चूपणे तां मेरे लई मामूली गल्ल सी। मैं गंनिआं दे छिल्लड़ नहीं सां लाहुंदा। वेलणे ’च पीड़न वांग गंना इक पासिउं दूजे पासे तक्क दाहड़ां विच्चीं लंघा दिंदा सां। उदों गंने अज्ज वरगे सखत नहीं कूळे हुंदे सन।

कमाद पीड़न वाळे वेलणे बलदां नाळ चलदे सन। वेलणे ’ते कंम करवाउण ’च बड़ीआं मौजां सन— चूपण लई गंने, पीण लई रहु, खाण लई गरम गरम गुड़ अते ‘चांड’। ‘चांड’ की सी? कड़ाहे विच्चों पत्त (कुहड़िआ होइआ तरल गुड़) गंड ’च पाउण समें डेढ-दो पाउ (तिंन-चार सौ गराम) कहड़िआ गुड़ कड़ाहे विच ही छड्ड दित्ता जांदा सी। जदों नवीं पत्त वासते रहु कड़ाहे ’च पाउणी तां उह गुड़ ‘चांड’ बण जांदी सी, अजोकी चिंगम वांग दंदां नूं चंबड़न वाळी ते सपंजी। उस नूं मूंह ’च रख्ख के चिंगम वांग चगोळी जाणा ते नाळ कंम करी जाणा।

कुझ किसान सहिकारी ढंग नाळ कंम करन वांग रळ-मिळ के कमाद पीड़दे सन। वारी सिर चार-पंज दिन पहिले किसान दा कमाद पीड़दे, अगले चार-पंज दिन दूजे दा ते अगलेरे चार-पंज दिन तीजे दा ते मुड़ के फिर पहिले दी वारी। बापू जी नें कई वार गुरदिआल सिंघ ते सरवण सिंघ नाळ रळ के इह कंम निबेड़िआ। इकठ्ठे कंम करदिआं गल्लां-बातां वी चल्लदीआं रहिंदीआं। हासे-ठठ्ठे दे माहौल विच कंम जिवें आपणे आप ही होई जांदा। वेलणे ’ते तिंनां घरां तों आई रोटी सांझे लंगर वांग वरताई जांदी। ऐने जणिआं नाळ बहि के रोटी खाण दा सुआद अनोखा ही हुंदा सी।

गुरदिआल सिंघ दा पुत्त पाखर, सरवण ते मेरा वड्डा भरा बखशीश लुक-छिप के आपणी शराब कढ्ढ लैंदे। ते दसीं-पंदरी दिनीं छेला खरीद के झटका लैंदे। सारिआं दे खाण लई चोखा मीट रख्ख के बाकी वेच देंदे। छेले ’ते खरचे पैसे, पूरे हो जांदे। वेलणे ’ते ही वड्डे सारे पतीले विच मीट रिंनहिआं जांदा। उदों आम परिवारां दीआं कुड़ीआं-बुहड़ीआं नां मीट खांदीआं ते नां ही बणा के दिंदीआं सन। मरदां नूं आप बणाउणा पैंदा सी। उह रोटीआं पका के दे देंदीआं। असीं रोटीआं घरां तों चुक्क लिआउंदे ते सवादी मीट नाळ खांदे। सानूं बच्चिआं नूं शराब नहीं सी दित्ती जांदी।

राम दित्ते ब्राहमण दा पुत्त सतपाल, जिसदा छोटा नां सत्ती सी, बखशीश दा हाणी सी। पता नहीं किवें उस नूं मीट-शराब दा शौक पै गिआ। उनहां दे घर विच इनहां चीज़ा ’ते पाबंदी सी। उह आने-बहाने आसिओं-पासिओं दाअ ला लैंदा। पता लग्गण ’ते उह साडे वेलणे ’ते आउण लग्ग पिआ। थोहड़ा बहुत कंम करवा दिंदा ते आपणा खाण-पीण दा शौक पूरा कर लैंदा। उह सरीरक पख्खों थोहड़ा कु ऊणा सी। जमांदरू कोई नुकस होण करके उसदी धौण सज्जे-खब्बे नहीं मुड़दी सी। मूंह वी थोहड़ा कु टेढा सी। पर आकड़ पूरी सी। सुभाअ दा आकड़खान ते धौण दे अकड़ाअ करके लोकां नें उसदा नां ‘लाट’ यानि लाट साहब पाइआ होइआ सी। इक वेरां सारा मीट विकिआ नां। गवांढी पिंड अजड़ाम ’च वेचण दी सलाह बण गई। सारे जणे बिज़ी सन। उनहां सत्ती नूं किहा। उह मीट वाळी परात ते तक्कड़ी-वट्टे चुक के टुर गिआ। किसे शरारती बंदे नें ताड़ रख्खी ते राम दित्ते नूं जा दस्सिआ। उस नूं पुत्त दे चोरी छिपे ‘खाण-पीण’ बारे पता लग्ग चुक्का सी। उस नूं रंगे हत्थीं फड़न लई उह मौके दी तलाश ’च सी। उस दे मीट वेचण दी खबर नें राम दित्ते नूं क्रोध नाळ भर दित्ता। डांग चुक्क के उह वी अजड़ाम जा वड़िआ। सत्ती ‘मीट लओ जी, ताज़ा मीट, ससता मीट’ दा होका दे रिहा सी। पुत्त दे पिछ्छे पहुंचदिआं राम दित्ते नें आवाज़ बदल के पुछ्छिआ, “की भाअ लाइआ?”

“भाअ तां घटा दऊंगा, लैणा किंना आं?” सत्ती बोलिआ।

“इक पाईआ”। उसे तरहां पिछ्छे खलोतिआं राम दित्ते नें बदलाई होई आवाज़ ’च आखिआ।

“सुंघणां आं”। सत्ती नें टांच कीती।

“मीट नहीं लैणा, मैं तां तेरे गिट्टे झाड़ने आं।” आखदिआं राम दित्ते नें पैंदी सट्टे डांग सत्ती दे गिट्टिआं ’ते जड़ दित्ती ते क्रोध ’च भुज्जदा कड़किआ, “उए साळिआ कत्तिआ ! साडे खानदान दी इज्जत तूं खेह ’च रोळ दित्ती। असीं शराब-मीट आळिआं दे कोळ दी नां लंघीए ते तूं ऐह कुकरम करन डिहैं। डुब्ब के मरजा कुड़ी यहाविआ”। पिउ दी असल आवाज़ सुण के सत्ती नें परात थाएं सुट्ट दित्ती ते पिछांह मुड़ के हत्थ जोड़दा बोलिआ, “भापा, गलती हो गई माफ कर दे।”

पर जदों पिउ दी डांग ते गालां नां रुकीआं तां सत्ती नस्स पिआ। मूहरे-मूहरे पुत्त ते पिछ्छे-पिछ्छे डांग उलारदा पिउ। सत्ती अंदर जिवें उसदी लाट साहब वाळी आकड़ उभ्भर पई होवे नाळे दौड़ा जाए ते नाळे आखी जाए, “ओए भापा ! मैं घोड़िआं नूं डाह नां देवां, तूं किद्दां फड़ लऊंगा मैनूं… ।”

इस तरहां दीआं घटनावां पिंड दे लोकां लई हासे-ठठ्ठे दा मसाला बणदीआं रहिंदीआं सन।

बरसातां दीआं लंमीआं छुट्टीआं दौरान मैं डंगर चारदा हुंदा सी। नसराला चोअ दी मार हेठ आई, साडे पिंड दी लहिंदे पासे दी काफी ज़मीन खेती दे योग नहीं सी रही। घाह ते काही वाळी उह बंजर ज़मीन चरांद बण गई सी। असीं हाणी मुंडे डंगरां दीआं मोड़ीआं करन लई वारीआं पा लैंदे। वारी सिर दो जणिआं नें डंगर सांभी रख्खणे ते बाकीआं नें गुल्ली-डंडा, खिद्दो-खूंडी, जंघ-पलंघा, पिठ्ठू काइम आदि खेडां दे मज़े मारने। जदों चोअ ’च हड़ आउंदा तां किनारिआं ’ते खहड़ के पाणी दीआं उच्चीआं-उच्चीआं छल्लां नूं देखण लग्ग जांदे।

कणकां दी वाढी दे दिनीं सकूलां ’च छुट्टीआं होण करके घरदिआं नें लाहा लैणा ही हुंदा सी। चार जीअ असीं घर दे सां। दो-तिंन लावे ला लैणे। सवेर तों शाम तक्क असीं परातां धर-धर कणक वढ्ढदे। बीबी अते भैण दीशो साडे लई छाह वेला लै के आउंदीआं। दहीं, मख्खण ते अंब दे अचार नाळ रोटी बड़ी सुआद लगदी। लस्सी दा वड्डा सारा गड़वा कदों खाली हो जांदा, पता ही नां लगदा। दुपहिर दी रोटी असीं खूह दे आहते विच अंब-जामण दी छां ’च बैठ के खांदे ते घड़ी आराम वी कर लैंदे। रात दी रोटी नाळ रोज़ घिउ-शक्कर मिळदा। मिठ्ठीआं चीजां फेरी वाळिआं तों वी मिल जांदीआं सन। खेतो-खेत घुंमदे उह शतूत, बेर, गुड़ दीआं रिउड़ीआं, मरूंडा आदि कणक दी सत्थरी वट्टे दे जांदे। झिउर बतना ते ईसरी घड़े दा ठंढा पाणी वरताउंदे। मरासी ते दूजे लागी कणक दी सत्थरी लै के, “जहड़ हरी, कमाईआं ’च बरकतां” दुआवां दिंदे होए अगलीआं पैलीआं वल्ल टुर जांदे। भगतू बाज़ीगर दा भरा, उच्चीआं ते सुरीलीआं हेकां राहीं किसानां दी खैर-सुख्ख दे गीत अलापदा:

ओ अंनदातिआ मैं तेरी खैर मंगदा।

तेरे नारे,झुंगे बलदां दी मैं खैर मंगदा।

तेरे हळां-पंजालीआं दी मैं खैर मंगदा।

तेरे हरे-भरे खेतां दी मैं खैर मंगदा।

ओ अंनदातिआ मैं तेरी खैर मंगदा।

दरवेश किसम दा उह बाज़ीगर कणक दी सत्थरी नहीं सी लैंदा। गीत गाउंदिआं हत्थ हिला-हिला खेतां ’च जुटे किरतीआं नूं सलामां करदा अगांह लंघ जांदा… सारा दिन खेतां ’च रौणक लग्गी रहिंदी।

त्रिकालां नूं बापू जी ते दोवें भरा डंगरां लई पठ्ठे-दथे दे कंम ’च लग्ग जांदे। मैं जिउण लुहार दे करखाने चला जांदा, दातरीआं दे दंदे कढवाउण। जिउण कोळ कई घरां दी सेपी सी। किसान शाम नूं दातरीआं रख्ख जांदे ते अगली सवेर चुक्क लैंदे। अध्धखड़ उमर दा जिउण सारी-सारी रात दंदे कढ्ढदा रहिंदा। घर वाळी दी मौत हो गई सी। बच्चा कोई है नहीं सी। उसदा भतीजा मद्दद करवा दिंदा। पर उह निठ्ठ के कंम नहीं सी करदा। इक शाम उस कोळ बैठिआं मैं जांच सिख्ख लई ते उसदा हत्थ वटाउण लग्ग पिआ

इक दिन दातरीआं रख्खण आए लाभेकिआं दे नत्था सिंघ नें मेरे वल्ल इशारा करदिआं टकोर लाई, “जिउणिआं ! ऐह शुहर जिहा लुहार कित्थों लिआंदा?”

“इह वलैतों मंगाइआ।” जिउण नें मुसकरा के दस्सिआ।

“मुंडे दे बहाने तूं आप वलैत दे सुफने लै रिहां।”

“सुफने नहीं मेरी तां पूरी तिआरी आ।”

“फिर ऐह साडा कंम कौण करू?”

“ तुहानूं आपणे कंम दी पईओ आ, मैनूं मेमां दीआं चिठ्ठीआं आई जांदीआं।”

“ हेखां, मेमां तां तैनूं ई उडीकदीआं काळे भूंड नूं।”

जीउण आपणे आप नूं किसे नालों घट्ट नहीं सी समझदा। तिख्खे मज़ाक दे जवाब विच बांह उलारदा बोलिआ, “नत्था सिआं अगलीआं रंग नईं ताकत देखदीआं आं।” लोहा-कुट्ट नूं आपणे लोहे वरगे सरीर ’ते माण सी।

जिउण दीआं गल्लां विच्चों उस अंदरली लोचा वी ज़ाहर हो रही सी— साथण दी लोचा।

दिने कणक वढ्ढणी ते रात नूं दंदे कढ्ढणे, सी तां औखा पर गैस-लैंप दी चिट्टी रौशनी विच उह नवां कंम मेरे लई दिलचसपी वाळा सी। लैंप नूं भड़ाका जिहा मरवा के रौशनी तेज़ करदिआं, गुमान जिहे विच मैनूं इंज लग्गणा जिवें मैं कोई वड्डा कारीगर बण गिआ होवां। टिकी रात जिउण साडे खानदान दीआं गल्लां छेड़ लैंदा, “मल्ला ! तूं तां ऐनह दीवान सुंह ’ते आं। उहदे वांग संगाऊ पर पूरा घोखी,” दंदे कढ्ढण वाळी रेती नूं इक पासे रख्ख के, उह पग्ग दे लड़ नाळ मत्थे दा पसीना पूंझदा ते मेरे बाबे दे छोटे भरा दीवान सिंघ बारे दस्सण लग्ग पैंदा, “चहड़दी उमरे ही उह फौज ’च चला गिआ। दो कु वार छुट्टी आइआ। बड़ी हलीमी ते मोह नाळ मिलदा… ते फिर पता नहीं किहड़ी मिट्टी ’च मिट्टी हो गिआ, उह भला बंदा।” जिउण अंदरों इक लंमा हउका निकल जांदा।

उसे जंग दी भेट चहड़ गए आपणे इक रिशतेदार बारे दस्सदिआं बाबा जिउण आखदा, “घरां तों तां खट्टी-कमाई करन गए सी पर मूहरे चंदरी मौत खहड़ी सी। कमाईआं खातर आपणे लोक किते दी किते जा पहुंचदे आ। गंडा सुंह ते निधान सुंह हबशीआं दे मुलक ’फरीका गइओ आ। तेरा बाबा पहिलीआं ’च सिंघापुर गिआ सी। फेर किशन सुंह, भगवान सुंह ते जौड़िआं दा दीवान सुंह वी ओथे जा वड़े। हुण वलैत खुल्ल्ह गई आ। लोकीं ओधर नूं हो पए आ। आपणे बंदिआं नूं टिकाअ नहीं। बाहरले मुलकां नूं तां एदां तुर पैंदे आ जिद्दां नसराले आळा चोअ देखण जाणा होवे।”

बाबे जिउण दीआं गल्लां ते दातरीआं दे दंदे कढ्ढण दा सिलसिला चलदा रहिंदा। तिख्खीआं होईआं दातरीआं नाळ किसान ते खेत-मज़दूर कणकां वढ्ढ-वढ्ढ भरीआं बंनही जांदे।

वाढी दा कंम मुका के असीं सारे खेतां दीआं भरीआं गड्डे ’ते लद्द के पिड़ विच खळीआं ला देंदे। पिड़ बणाउण वासते ढाई-तिंन कनाळ थां सुआगे नाळ चंगी तरहां पध्धरा करके उसनूं पाणी नाळ भर दित्ता जांदा। सुक्कण बाअद उह थां फरश वांग पक्का हो जांदा। फिर असीं खळीआं विच्चों भरीआं चक्क के पिड़ विच खिलार देंदे ते बलदां नूं फल्हे अग्गे जोत के हलट वांग, गोल दाइरे विच घुमाउण लग्ग जांदे। फल्हे दे भार अते बलदां दे पैरां हेठ कणक दा नाड़ टुट्टण लग्ग जांदा। गाही जा रही कणक नूं पैड़ी आखदे सन। मैं जां कुलदीप फल्हा हिक्कदे। बापू जी ते बखशीश पहिलां सांगी ते फिर तंगळी नाळ पैड़ी कुंडदे। कुंडण तों भाव पैड़ी नूं उप्परों हेठां ते हेठों उप्पर उलद्दणा-हिलाउणा हुंदा सी। कड़कवीं धुप्प विच नाड़ छेती टुट्टदा सी, जिस करके गरमी तों टाळा नहीं सी वट्टिआ जा सकदा। कहिर दी गरमी विच सरीर ’चों पसीना चो रिहा होणा ते कणक दा नाड़ अते छिट्टे लत्तां ’ते कंडिआं वांग चुभ्भणे। पर उनहां औखे-भारे कंमां तों कदी कंनीं नहीं सी कतराई। गल्ल सिरफ मेरी ही नहीं, पंजाब दे आम मुंडे मापिआं दे कंमां विच हत्थ वटउंदे सन।

जदों पैड़ी पूरी तरहां बारीक हो जांदी तां इकठ्ठी करके पिड़ विचकारली खाली थां ’ते कुनूं ला दित्ता जांदा। तकरीबन इक महीना पिड़ां विच फल्हे वगदे रहिंदे। गहाई तों बाअद तूड़ी अते दाणिआं नूं अड्ड-अड्ड करन लई उडाई दा कंम शुरू हो जांदा। डाढा कठ्ठिन उह कंम खेत-मज़दूर करिआ करदे सन।

पिड़ विच लग्गा बोहळ देख के सानूं तिंनां भरावां नूं चाअ चहड़ जांदा। असीं बीबी ते बापू जी नूं नवें झग्गे-पजामे लै के देण लई आखदे। “देखदे आं,” उनहां दा ढिल्ला जिहा जवाब सानूं चंगा नां लगदा। पर मापिआं दी बेबसी सी, समुच्ची किसानी दी बेबसी। वड्डीआं-छोटीआं कई ज़रूरतां पहिलां ही मूंह अड्डी खलोतीआं हुंदीआं। बोहल उनहां दे ढिड्डीं पै जांदा। नवें झग्गे-पजामे तां कदी-कदी ही जुड़दे सन पर घर विच दुध्ध-घिउ दी कमी नहीं सी। दो मझ्झां तां हमेशां ही हुंदीआं, कदी तिंन वी हो जांदीआं।

बापू जी नें सानूं तिंनां भरावां नूं सवेरे कसरत करन ला दित्ता सी। मै तां एअर फोरस विच भरती हो गिआ, दोनां भरावां नें डंड-बैठकां कढ्ढण दा पक्का नेम बणा लिआ। खुराक दे मामले विच बीबी दा हत्थ खुल्ल्हा सी। उदों पिंडां दे कुझ गभ्भरू पत्थर (मुगदर) चुक्किआ करदे सन। साडा मामा वी जवानी ’च चुक्कदा रिहा सी। मामे दा कद्द सवा छे फुट्ट ते सरीर लोहे वरगा सी।

मामे तों प्रेरित हो के बखशीश वी कितिउं पत्थर लै आइआ। उस पत्थर दा वज़न पौणे चार मण (तकरीबन इक कुइंटल 35 किल्लो) सी। उह पत्थर बखशीश तों इलावा कडिआणा पिंड दा मिंदर ही चुक्क सकिआ। मामा चाहुंदा सी कि बखशीश होर वड्डे पत्थर ’ते कोशिश करे पर उह डराइवरी सिख्खण ताइआ जी अमर सिंघ कोल पटना साहिब चला गिआ।

कुलदीप नें जवान हो के बखशीश वाळे पत्थर ’ते प्रैकटिस शुरू कर दित्ती। उस ’ते कामयाब हो के उस नें पत्थर नाळ थोहड़ा कु भार होर बंनह लिआ ते फिर थोहड़ा-थोहड़ा वधा के 5 मण 10 सेर (तकरीबन इक कुइंटल 90 किल्लो) कर लिआ। मामे वाळे पत्थर दे बराबर वज़न सी इह।

मामे लई इह वड्डी खुशी वाळी गळ्ळ सी। उह कुलदीप लई घिउ लै के आइआ। उह माण नाळ किहा करदा सी, “मेरा पत्थर साडे पिंड दे बखशे तों बिनां किसे होर तों नहीं सी चुक्क होइआ। हुण मेरे भाणजे नें मेरे बराबर दा वज़न चुक्क के रकाट (रिकारड) बणा ता।”

सूसां पिंड साडे पिंडों 10 किलोमीटर है। उत्थों दे मेले विच दूरों नेड़िउं बहुत लोक आउंदे सन। कुलदीप आपणा पत्थर गड्डे ’ते लद्द के उत्थे अते कुझ होर मेलिआं ते छिंझां विच लै जांदा। हर थां ’ते गभ्भरूआं वल्लों यतन तां हुंदे रहे पर उह पत्थर नूं पट्टां तों उतांह नां लिजा सके।

कणक सांभण तों बाअद अगला कंम देसी ढेर याअनी डंगरां दा जमहां कीता गोहा गड्डे’ ते लद्द के खेतां ’च ढेरीआं करन ते खिलारन दा हुंदा सी। गरम भड़ास छड्डदे गोहे नूं कहीआं-टोकरीआं नाळ गड्डे ’ते लद्दणा हुंदा सी। इक वेरां मैं, कुलदीप ते अजड़ाम तों साडी सांझ वाळे परिवार दा नंजा ढेर पा रहे सां। साडी सकीम सी कि ढेर दा कंम मुक्का के सूसां दे मेले जाणै। मेले ’च दो दिन रहिंदे सन। दूजे दिन कंम अड़दा जापिआ। नंजे नें विउंत दस्सी। दुपिहरे आराम करन दा प्रोगराम रद्द करके सोहण अमली नूं डोडे लिआउण लई सुनेहा भेज दित्ता। उह मळ के लै आइआ। कमंडल साडे वल्ल वधाउंदा अमलीआं वरगी घड़ीसवीं जिही आवाज़ ’च बोलिआ, “लओ बई शेरो… पुट्ट दिओ धूड़ां।”

सानूं नशे दी लोर विच इंज जापिआ जिवें सिखर दुपहिर दा अग्ग वरहाउंदा सूरज काळे बद्दलां नें ढक लिआ होवे ते ठंढी हवा रुमक पई होवे। ढेर दे कंम तों सुरखरू हो के मेला देखण दा बड़ा मज़ा आइआ।

कुलदीप ते नंजे नें तां शाइद फिर वी कदे-कदाईं डोडे पीते होण पर मेरा उह पहिला ते आखरी मौका सी।

उदों अजे टिऊबवैल्ल नहीं सन लग्गे। खूहां नाळ थोहड़ी ज़मीन नूं ही पाणी लाइआ जा सकदा सी। साडे इलाके दी ज़मीन मैरी होण करके, किसान झोना थोहड़ा ते मक्की ज़िआदा बीजदे सन। बरसातां दे मीहां नाळ मक्की मारू ज़मीन ’च वी हो जांदी सी। मक्की नूं बगूड़ीआं नाळ बैठ के गुड्डदे सां जां खहड़ के बहोलिआं नाळ। गोडी करदिआं, जदों हुंमह हो जांदा तां बरसात दी लाखी धुप्प सूईआं वांग चुभ्भदी सी। बापू जी नें कहिणा, “इस करड़े कंम तों भाजू होइआ कोई जट्ट साध बण गिआ सी।”

मक्की वढ्ढ के भरीआं दे मुहारे लाए जांदे सन। फिर टब्बर दे जीअ ते कुझ मज़दूर बुहड़ीआं छल्लीआं कड्डण दा कंम निबेड़दे। जदों छल्लीआं सुक्क जांदीआं तां असीं तिंने भरा, बापू जी ते दो कु गवांढी रळ के, किक्करां-टाहलीआं दे भारे डंडिआं नाळ छल्लीआं कुट्टदे। छल्लीआं दे ढेर ’ते वारो-वारी, धैअ-धैअ डंडे वरहाउंदिआं साडे मूहों हेक जिही विच ‘ए-अ-हैंअ’ दी उच्ची आवाज़ निक्कळदी। डांग उभारदिआं ‘ए-अ तों शुरू होई हेक छल्लीआं ’ते मारन समें ‘हैंअ’ ’ते मुकदी सी। इह हेक जित्थे बंदे दी डांग नूं ज़ोरदार बणाउंदी, ओथे साथीआं दे जोश नूं वी उभारदी सी।

मक्की दा बोहळ वी, कणक दे बोहळ वांग साडे मापिआं दी घर-ग्रहिसती दीआं अती ज़रूरी लोड़ां हज़म कर जांदीआं। नवीआं आसां लै के साडा टब्बर, दूजे किसानां वांग, हाहड़ी दी फसल दीआं तिआरीआं ’च रुझ्झ जांदा।

सिआलां नूं टोके नाल कड़ब (मक्की दे टांडे) कुतरन दा कंम बखशीश करदा हुंदा सी। उसदे पटना साहिब चले जाण बाअद उह कंम मेरे ज़िंमे पै गिआ। सवेरे मूंह-नेरहे उठ्ठ के कुलदीप गाळे लाउंदा ते मैं मशीन गेड़न डहि पैंदा। कड़ब दीआं 18-20 भरीआं कुतर के दम मारदा। नहा के रोटी खाण बाअद सकूल नूं टुर जांदा। खेती दे कंमां ’च रुझ्झिआं मै पहड़ाई वल्लों कदी अवेसला नहीं सी होइआ।

सकूल विच डेरा

हैडमासटर कुंदन सिंघ सीहरा दी अगवाई विच ‘करो जां मरो’ दी द्रिड़ नीती रंग लै आई सी। अधिआपक पूरी तनदेही नाळ पहड़ाउंदे ते विदिआरथी दिल ला के पहड़दे। मैटरिक दे इमतिहान लई, नौवीं ते दसवीं, दो साल दा इकठ्ठा सिलेबस हुंदा सी। दोनां जमातां दे मुख्ख मज़मून अंग्रेज़ी, गणित ते साइंस— हैडमासटर पहड़ाउंदा सी। दसवीं दी पास प्रतीशतता नब्बे तों उत्ते हुंदी सी। कुझ कु वार सौ फीसदी रिज़लट वी आए। वधेरे गिणती फसट ते सैकिंड डवीज़नां वाळिआं दी हुंदी। अंग्रेज़ी ते साइंस विच मैं हुशिआर सां। अलजबरा ते जुमैटरी सौखे लगदे सन पर हिसाब औखा।

हैडमासटर नें दसवीं दे विदिआरथीआं नूं सकूले रख्खण दी परंपरा चलाई होई सी। उस अनुसार असीं वी दसंबर ’च आपणे मंजे-बिसतरे सकूल ’च लै गए। सकूल ’च किहड़ा होसटल सी। रातां नूं कलास-रूमां दे पिछले पासे चार-चार, पंज-पंज मुंडिआं नें आपणे मंजे डाह लैणे। सवेरे उठ्ठ के सुचज्जे ढंग नाळ मंजे खहड़े कर देणे ते बिसतरे इकठ्ठे कर के, उनहां मंजिआं दे ओहले इक मंजे ’ते चिण देणे। हैडमासटर दा मंजा-बिसतरा दफतर ’च हुंदा सी। छुट्टी होण ’ते असीं, बसते सकूले छड्ड के, घरां नूं आ जांदे ते शाम दी रोटी खा के फिर सकूल परत जांदे। हैडमासटर दा पिंड सिंगड़ीवाला सकूलों तिंन किल्लोमीटर सी। उह वी साडे वांग घरों रोटी खा के परत आउंदा। फरक सिरफ एना कु ही सी कि साडा जाण-आउण पैदल सी ’ते उसदा साईकल ‘ते। रात नूं हैडमासटर तिंनां मज़मूनां विच्चों इक ’ते घंटे दा पीरीअड लाउंदा। उस तों बाअद असीं आपो आपणे कमरिआं ’च चले जांदे। जिनहां नें पहड़ना हुंदा उह लालटैण बाल के किताबां-कापीआं ’च रुझ जांदे ते जिनहां नें कंम मुका लिआ हुंदा उह सौं जांदे। सवेरे सकूल लग्गण तों पहिलां डेढ घंटे दा पीरीअड फिर लगदा। साडी सवेर दी रोटी पिंडां तों पहड़न आउंदे मुंडिआं दे हत्थीं आउंदी सी। हैडमासटर दी रोटी सिंगड़ीवाले दा कोई विदिआरथी लिआउंदा सी।

हैडमासटर पहड़ाउण दे नाळ-नाळ सानूं जीवन जाच बारे वी दस्सदा रहिंदा। ज़िंदगी नूं सुथरी, सुचज्जी ते तरक्की-याफता बणाउण लई प्रेरदा। उस दीआं कीमती गल्लां दा मेरे ’ते अमिट्ट प्रभाव पिआ। बापू जी तों बाअद जिस सखशीअत नें मेरे विअकतितव दी उसारी विच वधेरे प्रभाव पाइआ, उह हैडमासटर सीहरा साहिब सी।

प्रभाव मेरे ’ते ही नहीं उस तों पहड़े हज़ारां विदिआरथीआं ’ते पिआ सी।

अमिट्ट प्रभाव उही इनसान पा सकदै जिसदी कहिणी ते करनी विच सुमेलता होवे, जो उच्चा-सुच्चा होवे। सीहरा साहिब ’च इह गुण हैगे सन। हर साल साढे तिंन महीने आपणे टब्बर संग बिताउण दी बजाइ उह सकूल ’च विदिआरथीआं नाळ रहिंदा। बिनां किसे टिऊशन फीस दे हर रोज़ ढाई घंटे वाधू पहड़ाउंदा। आपणे कित्ते नाळ इक मिशनरी वांग जुड़िआ होइआ सी उह। उसदे प्रभाव हेठ बाकी अधिआपक वी पूरी लगन नाळ पहड़ाउंदे सन। इलाके दी उघ्घी शखसीअत बण गिआ सी सीहरा साहिब। नसराला सकूल दी वी ‘बल्ले-बल्ले’ हो गई सी। पर उह सकूल दे वधीआ इमेज नूं सिरफ अपणे नाळ ही नहीं सी जोड़दा। सकूल दीआं मीटिंगां समें सकूल दी प्रसिध्धी नूं उह सारे अधिआपकां ते विदिआरथीआं दी लगन ते मिहनत दा फळ करार दिंदा सी।

साडी कलास नूं पहड़ाउंदिआं कदी-कदी, सकूल दी शानदार कारगुज़ारी ’ते फखर महिसूसदिआं हैडमासटर पिछले-पिछलेरे सालां दे विदिआरथीआं बारे दस्सण लग्ग पैंदा, “फलाणा इंजनीअरिंग पहड़ रिहै, फलाणा ऐम. बी. बी. ऐस दे आखरी साल ’च ऐ, फलाणा ऐम. ए करके बी. ऐड कर रिहै, फलाणा नेवी ’च दूर-दुराडे देशा दीआं सैरां करदै…।” ते फिर साडी कलास दे फसट डवीजनरां बारे भव्विखबाणी करदिआं जदों उसदी निगहा मेरे वल्ल वी घुंमदी, मैं माण नाळ भर जांदा।

कुझ सालां बाअद नसराला सरकारी सकूल बण गिआ। हैड्ड कुंदन सिंघ सीहरा ही रिहा। 13 साल लगातार उसने इह जिंमेवारी निभाई। लोकां विच जस्स खट्टिआ। नसराले तों उसदी बदली इक सीनीअर सैकंडरी सकूल ’च होई जित्थे उह रिटाइरमैंट तक्क प्रिंसीपल रिहा।

साडे दसवीं दे इमतिहान दा सैंटर पुर हीरां सी। पेपर शुरू होण तों कुझ दिन पहिलां असीं मंजे-बिसतरे चुक्क के घरां नूं आ गए सां। पहिले पेपर वाळे दिन सवेर तों ही मींह दी झड़ी लग्ग गई। साडी बीही दा मोहण वी मेरे नाळ ही सी। उस दा भरा साईकल ’ते सानूं दोहां नूं मींह पैंदे ’च नसराले बस्स-अड्डे छड्ड गिआ। बस्स फड़ के असीं हुशिआरपुर पहुंचे। उत्थों पुर हीरां वल्ल दी बस्स फड़ी। सड़क तों सकूल तक्क कुझ वाट तुर के जदों सैंटर ’च पहुंचे 9 वज्ज के 10 मिंट हो चुक्के सन। असीं 10 मिंट लेट सां। झड़ी कारन साडे अते कुझ होर सकूलां दे विदिआरथी वी लेट सन। वरांडे ’च आपणे विदिआरथीआं नूं उडीक रहे सीहरा साहिब नें दस्सिआ कि मौसम दी खराबी करके सुपरडैंट नें पेपर सवा नौं वजे शुरू करन दा फैसला कर लिआ सी। साडी जान विच जान आई।

सारे पेपर वधीआ हो गए। मेरी हाई फसट डवीज़न आई। सकूलों सरटीफिकेट लैण गए तां सीहरा साहिब नें बापू जी नूं आखिआ, “तुहाडा लड़का पहड़ाई ’च हुशिआर ऐ इह जिंनां पहड़ना चाहुंदै, पहड़ाओ।”

“जे हत्थ तर हुंदा जरूर पहड़ाउंदे।” बापू जी दे बोलां विच उदासी सी।

“ज़मीन वेच के पहड़ा दिओ।” सीहरा साहिब नें ज़ोर दे के आखिआ।

“अछ्छा देखदे आं जी।” बापू जी दा लहिज़ा ‘नांह’ दा संकेत सी।

मेरी अगांह पहड़न दी रीझ मन ’च मुड़-मुड़ उभर्र रही सी।

“तार ते मोहण कालज ’च दाखल हो गए आ। मैनूं वी करा दिओ। होर चार दिनां तक्क दाखले बंद हो जाणे आं।” मैं बीबी नाळ गल्ल कीती।

“पुत्त, आपां दीवाली लागे दीशो (मैथों वड्डी भैण) दा विआह करनै। उस वासते वी पल्लिओं नहीं सरना। तेरे मामे कोलों कुझ रकम फड़नी आं।” बीबी दे चिहरे ’ते उभ्भरी मज़बूरी दी कसीस देखदिआं होर कुझ कहिण दा हौसला नां पिआ… । मैं बीबी दी गल्ल मंन लई सी पर मेरे मन नें नहीं सी मंनी।

पिंडों मेन सड़क नूं जांदा राह साडे खेतां विच्चीं निकळदा सी। हुशिअरपुर दे कालजां नूं जांदे मुंडे साडे खेतां विच्चीं लंघदे सन। उनहां वल्ल देख के मैं झूरन लग्ग जांदा कि सैकंड डवीज़नां वाळे कालज जा रहे आ ते मैं फसट डवीज़न वाळा लाचार होइआ बैठां। मेरी हालत भांप के बापू जी नें मेरी पिठ्ठ पलोसी ते कहिण लग्गे, “पुत्त तूं धीरज रख्ख। मैं बलवंत नूं किहा होइऐ, उह तैनूं रेलवे ’च रखा दएगा।” रेलवे करमचारी बलवंत साडे सकिआं ’चों सी। मैं हुशिआरपुर ‘रुज़गार दफतर’ ’च वी नां दित्ता होइआ सी। नां तां बलवंत दा किते हत्थ अड़िआ ते नां ही ‘रुज़गार दफतर’ तों कोई चिठ्ठी आई उह दिन मेरे लई घोर उदासी दे सन। पहिलों बाबा जी दीआं सूफी कवीआं दीआं किताबां पहड़न नाळ मन नूं चैन मिल जांदी सी, पर हुण उनहां किताबां ’च मन नहीं सी खुभ्भदा। खेती दे कंम ’च वी हुण रूह नहीं सी लगदी। पिंडों निक्कल जाण नूं दिल करदा सी।

एअर फोरस सटेशन आदमपुर साडे पिंडों 8 किलोमीटर है। इक दिन उह देखण दा मौका बण गिआ। जलंधर ज़िल्हे ’च साडीआं मासीआं दे पिंड ईशरवाल कोई ज़रूरी सुनेहा देणा सी। बापू जी नें किसे कोलों मंगवां साईकल लै के मैनूं तोर दित्ता। सिध्धा राह हवाई अड्डे दे कोळ दी लंघदा सी। उदों हवाई अड्डे दुआले फैनसिंग नहीं सी हुंदी। पख्खे वाळा इक छोटा जहाज़ उत्तर रिहा सी। मैं राह छड्ड के रनवेअ दे नज़दीक चला गिआ। जहाज़ उत्तरदिआं सार सपीड फहड़ के फिर चहड़ गिआ। चक्कर ला के उह उत्तरिआ ते फिर चहड़ गिआ। जहाज़ दे शीशिआं विच्चीं दो पाइलट दिखाई दे रहे सन। कोई नवां पाइलट ट्रेनिंग लै रिहा जापदा सी। दूजा पाइलट शाइद इंसटरकटर सी। रनवेअ दे परले पासे इक वड्डी हैंगर (शैड्ड) विच, डांगरीआं पहिनी कुझ मकैनिक जहाज़ां ’ते कंम कर रहे सन। डाढी तेज़ सपीड नाळ चहड़दे ते धीमी सपीड नाळ उत्तरदे जहाज़ अते हैंगर ’च कंम करदे मकैनिकां नूं मैं कई चिर देखदा रिहा। /दोवें द्रिश मैनूं दिलचसप लग्गे। मैं आपणे राह पै गिआ। दोनां द्रिशा बारे सोचदिआं मन ’च रीझ उग्ग पई, “जे किते इह नौकरी मिल जाए… ।”

ईशरवाल तों सिध्धे राहीं परतण दी बजाइ मैं आदमपुर कसबे नूं आ गिआ। इक दुकान ’ते सिख्ख हवाई सैनिक सबज़ी खरीद रिहा सी। मैं ‘सति स्री अकाल’ बुला के उसनूं एअर फोरस दी भरती बारे पुछ्छिआ। उसने दस्सिआ कि भरती-दफतर अंबाले है ते भरती करन वाळे, पंजाब दे शहिरां ’च वी टूर ते आउंदे रहिंदे हन।

घर आ के मैं सारी गल्ल बापू जी नूं दस्सी। उनहां सारे रिशतेदारां ते सांझ वालिआं नूं आख दित्ता, “जैल नूं एअर फोरस ’च करवाउणै, कोई बंदा लभ्भो।”

आदमपुर हवाई अड्डे तों लोकल फलाईटां करदे जहाज़ अकसर साडे खेतां उप्परों लंघिआ करदे सन। पहिला मैं उनहां वल्ल कदी धिआन नहीं सी दित्ता पर हुण मैं उनहां नूं नीझ ते रीझ नाळ देखदा सां।

एअर फोरस विच भरती

आखर रीझ पूरी हो गई। बापू जी दी मासी दे पोतरे, बिआसपिंडीए दरशन सिंघ नूं पता लग्गा कि उनहां दे पिंड दे फौजी सोहण सिंघ दा कोई दोसत अंबाले भरती-दफतर ’च है। उसने सोहण सिंघ नाळ मेरे बारे गल्ल पक्की कर लई। महीने कु बाअद गुरदासपुर ’च भरती दा प्रोगराम सी। सोहण सिंघ मैनूं ते आपणे पिंड दे दो मुंडिआं नूं गुरदासपुर लै गिआ ते आपणे दोसत नाळ मिळा दित्ता। ओथे असीं इक सरां ’च कमरा लै लिआ। भरती वालिआं पहिले दिन मुंडिआं दे कद्द, भार वगैरा चैक्क कीते। अगला सारा दिन टैसट हुंदे रहे। लिखती टैसट तां मैनूं सौखे लग्गे पर प्रैकटीकलां विच कुझ औखे सन। खैर सिफारश आसरे असीं तिंने पास हो गए। मैनूं हवाई जहाज़ां दे इंजणां दे मकैनिक दा टरेड मिलिआ।

तिंन कु हफतिआं बाअद भरती-दफतर अंबाला तों डाकटरी वासते चिठ्ठी आ गई। डाकटरी ’चों पास होण बाअद ओथों ही टरेनिंग सैंटर नूं रवाना हो जाणा सी। बापू जी मेरे नाळ गए। पिछले महीनिआं ’च वख्ख-वख्ख थावां ’तों भरती कीते सारे रकरूट बुलाए होए सन। डाकटरी तों बाअद कुझ फारम भरवाए गए। वख्ख-वख्ख टरेनिंग सैंटरां लई गरुप्प बणाए गए। साडे गरुप्प नें मदरास लागे पैंदे टरेनिंग सैंटर तांबरम पहुंचणा सी।

बापू जी ज़िंदगी दे असूलां बारे पहिलां वी सिख्खिआ दिंदे रहिंदे सन। उस दिन रेलवे सटेशन नूं टुरन तों पहिलां उनहां जिहड़े असूल दुहराए उह सन— साफ नीअत, हिंमत, मिहनत अते ठोस बंदिआं नाळ ही दोसती पाउणी। जदों रेल गड्डी पलेटफारम ’ते आ खलोई बापू जी नें मैनूं छाती नाळ ला लिआ ते आखिआ, “चिठ्ठी छेती-छेती पाउंदा रहीं, साडा फिकर नां करीं… आपणा खिआल रख्खीं”। उनहां दीआं अख्खां विच हंझू वेख के मेरीआं अख्खां वी छलक पईआं… गड्डी दी कूक सुण के मैं आपणे गरुप्प वाळे डब्बे ’च सवार हो गिआ। ओदण तारीख सी 21 मारच 1962 ते मेरी उमर सी 17 साल 9 महीने।

पहिली-पहिलेरी लंमी वाट

मदरास हुशिआरपुर तों तकरीबन 2600 किलोमीटर है। उदों इह गल्ल सोच विच नहीं सी आई पर हुण सोचदा हां कि मेरी पहिली पहिलेरी उह लंमी वाट, मेरे जीवन दे दूर-दुराडे सफरां दी सूचक सी।

मदरास नूं पिछले 25 सालां तों चेनई आखिआ जांदा है। पर इह बदलिआ होइआ नां मेरी ज़ुबान ते नहीं चहड़िआ। जदों वी बीते दीआं गल्लां करदां, मूह ’चों मदरास ही निक्कलदै। दख्खणी भारत दी नाभी वजों जाणिआं जांदा इह महांनगर दरावड़ीअन सभ्भिअता दीआं विशेश परंपरावां दा केंदर सी।

साफ-सुथरा इह शहिर मैनूं चंगा लग्गा सी। एअर फोरस टरेनिंग सैंटर तांबरम, चेनई तों 30 किल्लोमीटर पूरब वल्ल नूं है। इस सैंटर विच हवाई जहाज़ां दे तकनीकी टरेडां दी पहड़ाई करवाई जांदी है। साडी टरेनिंग इक साल दी सी। हरेक तिंन महीनिआं बाअद देश दे सारे भरती दफतरां तों नवां पूर पहुंचदा सी, जिस नूं ‘इनटेक’ आखदे सन। हरेक टरेड दे वख्खरे बैच नूं ‘ऐंटरी’ किहा जांदा सी।

एअर फोरस सारे भारतीआं दी रळी-मिळी सैना है। साडी ‘इनटेक’ ते ‘ऐंटरी’ विच बंगाली, तामिल, तैलगू, पंजाबी, मराठी, गुजराती, मलिआली— गल्ल की हर सूबे दे रकरूट सन। टरेनिंग सैंटर ’च पहिले दिन सारे इक-दूजे दा नां पुछ्छ रहे सन। साडे नाळ अंबाले तों गिआ जतिंदर पूनीआं शरारती सी। तामिलीअन मुंडिआं नें उसदा नां पुछ्छिआ। दाना जिहा बण के कहिण लग्गा, “माई नेम इज़ जीजा जी।” पंजाबी-हिंदी तों कोरे तामिलां नें आखणा शुरू कर दित्ता, “हैलो जीजा जी,” “हाओ आर यू जीजा जी।” ‘जीजा जी’ दे अरथ पता लग्गण ’ते जदों उनहां नें गुस्सा दिखाइआ तां जतिंदर नें डाढा निमाणा जिहा हो के मुआफी मंग लई।

“माफी मंगण वेले थोड़ा कु लिफ जांदा पर तूं तां लिफ के दूहरा ही हो गिआ।” मैं उसनूं छेड़िआ।

“लिफिआ तां मैं सिरफ दो मिंट लई सी। पर उनहां नूं पूरे चार दिन साळे बणाई रख्खिआ। मेरा इह सौदा घाटे दा नहीं, वाधे दा ही आ।” छाती फुलाउंदा जतिंदर बोलिआ।

साडी रिहाइश लंमीआं-लंमीआं बैरकां ’च सी। हर बैरक ’च 60 कु बैड्ड हुंदे सन, सिरहाणे कंधां वल्ल नूं ते पैंदां आहमो-साहमणे। बैडां दीआं दोनां लाईनां विचकार रासते वजों खुल्ल्ही थां हुंदी सी। निज्जी चीज़ा रख्खण वासते दराजां वाळी अलमारी हुंदी सी। आपणा टरंक जां अटैच्ची बैड्ड दे हेठां रख्खदे सां। बैरकां तों थोहड़ा हटवें, लाईनां विच बणे बाथरूम हुंदे सन। बैड्ड लोहे दे जां लकड़ी दे हुंदे सन।

मेरे नाळ वाळा बैड्ड मनजीत सिंघ संधू दा सी। उस तों अगले तिंन बैड्ड बंत सिंघ टिवाणा, हरचरन सिंघ बेदी ते नरिंदर सिंघ गरेवाल दे सन। साडी चौहां दी आपस विच वाहवा बणदी सी। साडी परेड दी सिखलाई शुरू हो गई। उस परेड तों वख्खरी भांत दी इक होर परेड हर दो-तिंन हफतिआं बाअद असीं बैरकां विच करदे सां, मंजिआं अते नारीअल दे गद्दिआं ’च छुपे खटमलां नूं मारन वाळी खटमल-परेड। जिहड़ा इह परेड नहीं सी करदा खटमल रात नूं उस दी परेड करवा देंदे।

हरेक बैरक दा इक धोबी हुंदा सी। उह साडीआं वरदीआं ते होर कपड़े लै जांदा अते हफते बाअद धो के दे जांदा।

खाण-पीण मैसां विच सी। सवेरे पूरीआं जां परौंठे ते जां बटर-जैम लग्गी बरैड्ड ते चाह। दुपहिर नूं चपाती (रोटी) चावल, दाळ, सबज़ी ते सांबर अते रात नूं चपाती, चावल, मीट ते सांबर। ऐतवार दे लंच विच मुरगा हुंदा सी। शाकाहारीआं वासते रात नूं सबज़ीआं दे नाळ दुध्ध दा मग्ग हुंदा सी ते अरध-शाकाहारीआं वासते अंडिआं दी भुरजी हुंदी सी। लौढे वेले चाह जां कौफी बणदी सी। मैस्स दे खाणिआं दा सटैंडरड ठीक-ठीक ही सी।

गल्ल-बात ते पहड़न-लिखण दा माधिअम अंग्रेज़ी सी। दख्खणी भारती ते बंगाली तां अंग्रेज़ी सौख नाळ बोल लैंदे सन। पर पंजाब समेत भारत दे बाकी हिस्सिआं तों गए रकरूटां नूं अंगेज़ी औखी लगदी सी। खैर हौळी-हौळी सारे लिखण-बोलण लग्ग पए। परेड-पी.टी नाळ संबंधित कमांडज़ हिंदी ’च हुंदीआं सन।

एअर फोरस विच हर सैनिक दी पछाण उसदा गोतर जां उपनाम अते नां दे पहिले अख्खर हुंदे हन, जिवें मैं ओथे जरनैल सिंघ नहीं ‘हीर जे ऐस’ सां। माधिअम अंग्रेज़ी होण करके साडे पंजाबीआं दे कुझ गोतरां दा उचारण, खास करके दख्खणी भारती होर तरहां करदे सन जिवें संधू दा सैंढू, ढिल्लों दा ढिलन, सहोता दा साहोटा, मलहोतरा दा मैलहोटरा आदि।

पहिले तिंन महीने परेडां, पी.टीआं दी सिखलाई दे सन। नाळ अंग्रेज़ी, हिसाब ते साइंस दे पीरीअड वी लगदे सन। परेड खुरीआं लग्गे भारे ऐंकल-बूट पा के करदे सां। सरीरां नूं पूरी तरहां ताण के, पैरां नूं धरती ’ते पूरे ज़ोर नाळ धरदिआं दूजे रकरूटां संग कदम नाळ कदम मिळा के मारच करन दी प्रैकटिस करवाई जांदी सी, शुरू विच खाली हत्थीं ते बाअद विच खब्बे हत्थ विच राईफल उठा के। 30 कु रकरूटां दी टुकड़ी दा इक ‘फिज़ीकल इंसटरकटर’ हुंदा सी। टुकड़ी नूं फलाईट (Flight) किहा जांदा सी। फलाईटां कई हुंदीआं सन। हर फलाईट दा इक सीनीअरमैन हुंदा सी। परेड ’च ढिल्ल-मठ्ठ करन वाळे रकरूट नूं राईफल दोनां हत्थां नाळ फड़ के ते बाहां सिध्धीआं उप्पर उठा के दौड़न जां पब्बां भार बैठ के डड्डू-छडप्पा मारन दी सज़ा दित्ती जांदी सी।

तरकहीण डसिपलिन

इंसटरकटरां दी कमांड अनुसार तेज़ चल्ल, दाइने मुड़, बाएं मुड़, दाइने देख, बाएं देख, सामने देख, सलामी दो आदि क्रिआवां करदिआं अते इंसटरकटरां ते अफसरां दे हर आरडर दी पालणा वासते यैस कापल, यैस सरजैंट, यैस सर उचारदिआं मैनूं इंज लगदा जिवें मैथों मेरा निज्ज खोहिआ जा रिहा होवे। डसिपलिन दे नां ’ते कुझ कारजां दी तरकहीणता वी दुखी करदी सी— सवेरे बैरक तों टुरन लग्गिआं ‘किट लेअ आउट’ करनी ज़रूरी सी। बैड्ड दी नीली दरी उप्पर सिरहाणे वल्ल, तहि कीती चिट्टी बैड्ड-शीट, उस उप्पर कंबल ते मछ्छरदानी, नियम मुताबिक, तहि ला के रख्खदे सां। तिंना चीज़ा दी लंबाई-चौड़ाई ऐनह बराबर करके रख्खणी हुंदी सी। बैड्ड दे विचकार, बाहीआं वल्ल नूं चिट्टा तौलीआ विछा के उसदे सिरे दरी हेठां छपाउंणे हुंदे सन। तौलीए दे सैंटर विच पलेट मूधी रख्ख के उस उप्पर मग्ग टिकाउंदे सां। मग्ग-पलेट दे सज्जे पासे चमच, खब्बे पासे फोरक ते पैंद वल दे पासे छुरी रख्खदे सां। मंजे दी पैंद दे इक कोने विच छोटे बूटां ते कैनवस बूटां दा मूधा मारिआ इक-इक पैर ते दूजे कोने ’च इसे तरहां बूटां दे दूजे पैर।

चाहीदा तां इह सी कि बैरक छड्डण तों पहिलां बैड्ड सुआरे होए होण। बैड्ड उप्पर मग्ग-पलेटां ते बूट रख्खण दे नियम तरकहीण सन।

वड्डी सिरदरदी उदों हुंदी सी जदों टरेनिंग कमांड जां एअर हैड्डकुआटर तों कोई वड्डा अफसर इनसपैकशन करन आउंदा। उसदे सतिकार विच होण वाळी परेड ते पी.टी दीआं रिहरसलां करदिआं सरीरां दी बस्स हो जांदी सी। उनहां मौकिआं ’ते कीती जांदी ‘सैरीमोनीअल किट्ट लेअ-आऊट’ विच बैड्ड-शीट, कंबल ते मछ्छरदानी नाळ सानूं इशू होईआं 35-40 चीज़ा नियमां अनुसार बैड्ड ’ते बातरतीब सजाउणीआं हुंदीआं सन। जे किसे दी ‘किट लेअ आउट’ दी तरतीब ठीक नां हुंदी, उसनूं सज़ा दित्ती जांदी।

डसिपलिन ’च सानूं इह वी द्रिड़ाइआ गिआ कि तुहानूं दित्ता आरडर जे अणउचित जां गलत जापे तां किसे दलीलबाज़ी ’च पैण दी बजाइ उसदी तुरंत पालणा करनी है। इह बाअद ’च दस्सणै कि तुहानूं दित्ता गिआ आरडर जां तुहाडे ’ते लग्गा दोश सही नहीं सी।

संवेदनशील बंदे लई इस तरहां दा अधीनगी वाळा माहौल सहिणा मुशकल हुंदा है। इस माहौल नें मेरे अंदर घुटण पैदा कर दित्ती। पिछ्छे परिवार दी कोई झूठी-मूठी समस्सिआ घड़ के, मैं डिसचारज वासते दरखासत लिखण लई सोचण लग्ग जांदा। पर फिर अख्खां मूहरे परिवार दी पेतळी आरथिकता दे द्रिश घुंम जांदे। मसला रोज़ी-रोटी दा सी, आपणे पैरां ’ते खलोण दा सी… ।

साडी फलाईट दे इक साथी दा चाचा एअरफोरस ’च सी। मैं उस नाळ गल्ल छेड़ी। उसने दस्सिआ कि सखत डसिप्पलिन टरेनिंग सैंटरां ’च ही हुंदा है। यूनिटां विच ज़िंदगी सौखी हुंदी है। देश दे नवें-नवें इलाके ते शहिर देखण दे मौके मिळदे हन। मैं दड़ वट्ट के ट्रेनिंग मुकाउण दा निशचा कर लिआ।

मैं घर नूं लंमीआं चिठ्ठीआं लिखदा सां। जवाब बापू जी लिखिआ करदे सन। उनहां दे अख्खर तां कुझ टेढे-मेढे हुंदे पर उनहां विच्चों मोह झरदा सी।

तिंन महीने बाअद टरेड-सिख्खिआ दीआं कलासां शुरू हो गईआं। कलासां नुं फलाईटां दे रूप विच जांदे सां, मारच करके। टरेड-सिख्खिआ दे तिंन-तिंन महीनिआं दे तिंन फेज़ (Phase) सन। हफतावरी टैसट लगातार चल्लदे सन। फेज़ दे अंत ’ते फेज़-टैसट हुंदा सी। इस टैसट विचों फिहल होए टरेनी नूं बैक-फेज़ यानि तिंन महीने जूनीअर ऐंटरी ’च भेज दित्ता जांदा सी। सो पहड़ाई पूरी मिहनत नाळ करनी हुंदी सी। बैरकां दी लाईट रात साढे नौं वजे बंद हो जांदी सी। टरेनिंग सैंटर ’च घाह ते फुल्लां दे कुझ पारक सन। टरेनी उनहां पारकां दीआं लाइटां विच पहड़िआ करदे सन। टैसटां दे दिनीं तां साडा ऐतवार दा दिन वी किताबां संग ही बीतदा।

चेनई शहिर समुंदर दे किनारे है। समुंदर दी नेड़ता होण कारन सवेरे-शाम तां मौसम सुहावणा हुंदा सी पर दिने खास करके दुपहिर नूं काफी गरमी हुंदी सी। रात नूं कंबल जां रजाई दी लौड़ नहीं सी हुंदी। चेनई विच मुख्ख तौर ’ते दो ही मौसम हन— गरमी ते बरसात।

असीं शाम वेले ते ऐतवार नूं घुंमण-फिरन लई टरेनिंग सैंटर तों बाहर जा सकदे सां पर वरदी विच। तांबरम कसबा ते रेलवे सटेशन ट्रेनिंग सैंटर तों डेढ किलोमीटर दी वित्थ ’ते सी। कसबे तों टरेनिंग सैंटर वाळी सड़क ’ते काफी दुकानां सन। मैं ते मनजीत बाज़ार अते चेनई नूं इकठ्ठे जांदे सां। साडी फलाईट वी इक सी। मैस्स नूं वी असीं इकठ्ठे जांदे। दोसत बण गए सां असीं। दोसती लई नां मैं कोई विशेश पहिलकदमी कीती सी ते नां ही उसने। साडे दिलां नें चुप्प-चुपीते परसपर समानता लभ्भ लई सी। किसे वी विअकती दा सुभाअ समुच्चे तौर ’ते किसे दूजे वरगा नहीं हुंदा। कुझ मुख्ख समानतावां ही दोसती दा आधार बणदीआं हन। जिहड़ीआं समानतावां साडे दिलां नें इक-दूजे विच पछाणीआं, उह सन विशवासयोगता अते सुहिरदता… चालां खेडण वाळे नहीं सां असीं।

साडे सुभावां विच वख्खरता वी सी। मैं संगाऊ सां। मेरी बोल-बाणी आपणी बैरक दे रकरूटां तक्क ही सीमत सी। मनजीत रळमिळा ते हसमुख सी। उसने साडी ऐंटरी दे दूजीआं बैरकां दे पंजाबी रकरूटां नाळ वी जाण-पछाण बणा लई सी। जदों उह उनहां नाळ गप्प-शप्प मारन जांदा, मैनूं वी नाळ चलण लई आखदा। अणजाण बंदिआ ’च जाण दी झिजक कारन मैं नांह कर देंदा। पर नांह करन बाअद मन ’च महिसूसीअत उभ्भर पैंदी कि मैं दोसत दा माण नहीं रख्ख रिहा। सो मैं उस नाळ जाण लग्ग पिआ। इकठ्ठे बैठे पंज-सत्त जणिआं ’च इक-दो मेरे वरगे वी हुंदे, बोलण नहीं सुणन वाळे।

टरेड दी पहड़ाई ’च मेरा नां ’चंगिआं’ विच सी। पहड़ाई संबंधी गल्ल-बात दौरान मैं वी आपणे विचार पेश करदा जो धिआन नाळ सुणे जांदे सन… कुझ महीनिआं बाअद मनजीत दी जाण-पछाण वाळे मैनूं वी जाणन लग्ग पए। मैस्स विच कई वार उनहां संग बैठ के खाण-पीण अते नवीआं-ताज़ीआं सांझीआं करन दे मौके बण जांदे। तांबरम बाज़ार ते चेनई ’च घुंमदिआं, जिनहां रकरूटां नूं अज़नबीआं वांग देखदा मैं अगाह लंघ जांदा सां हुण उनहां कोळ खहड़ के हाल-चाल पुछ्छण-दस्सण लग्ग पिआ। अजिहे मौकिआं ते मैंनूं इंज लगदा जिवें मेरा विअकतीतव पहिलां नाळों गूहड़ा हो गिआ होवे… आपणे संगाऊपुणे ’चों मैं काफी हद्द तक्क बाहर आ गिआ सां। मनजीत दी लोकां नाळ मेल-मिलाप दी आदत मेरे लई फाइदेमंद साबत होई।

चेनई जाण लई तांबरम रेलवे सटेशन तों इलैकट्रिक रेल फड़दे सां। सवेरे शाम रेल ’च भीड़ हुंदी सी पर कोई धक्कम-धक्का नहीं सी हुंदा। खलोते औरत-मरद मुसाफरां विच जे इक जणा दूजे नूं टच्च हो जांदा तां उह छाती अते मत्थे नूं छुह के मुआफी मंगदा।

तामिलां दे रंग हलके काळे ते नैण-नकश तिख्खे हुंदे हन। आम मरदां दे गळ कमीज़ अते तेड़ धोती जां लूंगी हुंदी है। औरतां बलाऊज़ नाळ साहड़ी जां लंमी सकर्रट पहिनदीआं हन। आपणे लंमे कालेशाह वालां विच उह फुल्ल, खास करके कलीआं दे गुछ्छे टुंगदीआं हन।

तामिलां दा मुख्ख भोजन चावल, मछ्छी, डोसा, इडली ते सांबर हन। मिरच-मसालिआं दी वरतों उह पंजाबीआं वांग ही करदे हन।

ईसाई नां जिवें जौहन, जौरज, जोसिफ, चारलस, करिसटोफर आदि पहिली वार टरेनिंग सैंटर ’च ही सुणे। सीनीअर रकरूटां दीआं गल्लां तों पता लग्गा कि इह बसतीवादी अंग्रेज़ां दे प्रभाव दा सिट्टा सी। उह दख्खण दे रसतिओं भारत विच दाखल होए सन। ईसट इंडीआ कंपनी चेनई विच ही सथापत होई सी। उस समें दख्खणी प्रांतां दे ब्राहमण एने कट्टड़ सन कि उह अछूतां नूं मंदरां दे अंदर तां की, लागे वी नहीं सी ढुक्कण देंदे। ईसाई मिशनरीआं नें जात-पात दी निखेधी करदिआं अछूतां नूं आखिआ कि आओ! असीं तुहानूं छाती नाळ लाउंदे हां। साडे चरचां दे दरवाज़े तुहाडे लई हमेशा खुल्ल्हे हन। ईसा मसीह अंग-संग हो के तुहाडी रख्खिआ करेगा। मिशनरीआं नें उनहां वासते सकूल ते हसपताल खोल्ह दित्ते। उनहां दीआं लड़कीआं नूं हसपतालां ’च नरसां ते सकूलां विच ‘ननज़ टीचरां’ दीआं नौकरीआं दित्तीआं। इनहां सहूलतां अते मिशनरीआं दे प्रभाव हेठ बहुगिणती अछूत ईसाई बण गए। पर उनहां नें आपणी मां बोली तामिल नाळों नाता नहीं सी तोड़िआ।

चेनई बंदरगाह है। शहिर दे इक मुहल्ले विच कुझ बंदे, दूजे देशा तों समग्गल होईआं चीज़ां जिवें घड़ीआं, धुप्प-ऐनकां, ट्रांज़िसटर, पैंटा-कमीज़ां दे पीस अते होर कई कुझ लुकवें ढंग नाळ वेचदे सन। उदों टैरालीन नवीं-नवीं आई सी। मैं, मनजीत ते होर साथीआं नें पीस खरीद के बड़े चावां नाळ पैंटां-कमीज़ां सिलवाईआं। ज़िंदगी विच पहिली वार घड़ी मैं ओथों ही खरीदी सी।

समुंदर नाळ दोसती

चेनई दा समुंदर मेरे लई विशेश आकरशण सी। उस समुंदर दी 12 किलोमीटर लंमी ‘मरीना बीच’ दुनीआं दीआं लंमीआं बीचां विच गिणी जांदी है। मैं ते मनजीत महीने ’च इक-दो वार उस बीच ’ते ज़रूर जांदे सां। साडे नाळ कदी आपणी बैरक वाळे बंत टिवाणा, हरचरन बेदी, नरिंदर गरेवाल अते कदी दूजीआं बैरकां तों सतीश गोइल, हरजीत सिध्धू ’ते बलबीर कैंथ हुंदे। ओथे शाम नूं बहुत रौणक हुंदी सी। लाऊड सपीकरां ’ते धीमी आवाज़ विच तामिल गाणे वज्ज रहे हुंदे। छाबड़ीआं वाळे तुर-फिर के सनैकस वेचदे। ठंढी सुहावणी हवा ’च चैन महिसूसदे लोक घुंम-फिर के जां इक थां के बैठ मीलां तक्क पसरे अथाह पाणी दा नज़ारा माणदे। मसती ’च आए बच्चे रेत विच दुड़ंगे मारदे। किशतीआं ’च सवार मछेरे जालां नाळ मछ्छीआं फड़ रहे हुंदे। अचानक ही बाहर नूं आई कोई ज़ोरदार छल्ल किनारे बैठे ते घुंम-फिर रहे लोकां नूं भिउं जांदी। रात दे नौं-दस वज्जे तक्क लोकां दी भीड़ जुड़ी रहिंदी। सानूं इस तरहां लगणा जिवें किसे मेले विच घुंम रहे होईए। मैं कुझ समां दोसतां नाळ टहिल के इकलवांजे थां जा बैठदा। मैनूं मेला देखण नाळों समुंदर नूं देखणा ज़िआदा चंगा लगदा। समुंदर मेरी रूह नूं भाउंदा सी। उसदे दूर-दुमेल तक्क पसरे पाणी नूं निहारदिआं मन दा तणाअ दूर हो जांदा। तणाअ घर दे ओदरेवें करके नहीं, टरेनिंग सैंटर ’च वापरदीआं अणउचित गल्लां करके पैदा हुंदा सी। इक वेरां फलाईट सरजैंट पानीकर (केरलीअन) जैट्ट इंजण दा ‘लुबरीकेशन सिसटम’ पहड़ा रिहा सी। उह पुरजिआं नूं रैळा करदे तेल नूं साफ करन वाळे फिलटरां बारे दस्सणा भुल्ल गिआ। मैं उह चैपटर अगाऊं पहड़िआ होइआ सी। मैं सीट तों उठ्ठ के माण जिहे नाळ फिलटरां दा ज़िकर कर दित्ता। पानीकर मैनूं टुट्ट के पिआ, “डोंट गैट्ट इनसाईड दा गंन ऐंड शूट।”

पानीकर दे विहार दी कुड़त्तण अजे मिटी नहीं सी कि इक होर घटना वापर गई। रोज़ वांग असीं आपणे टरेड दी कलास वासते जा रहे सां। नियम अनुसार सारे टरेडां दीआं कलासां, फलाईटां दे रूप विच मारच करके जांदीआं सन। डसिपलिन दा नियम इह वी सी कि दूजे पासिओं जेकर कोई कमिशंड अफसर साईकल, सकूटर जां कार ’ते लंघे तां फलाईट दे सीनीअर मैन नें ‘फलाईट दाइने देख’ दी कमांड देंदिआं, मारच करदे-करदे आप सलिऊट देणा हुंदा सी अते फलाईट दे रकरूटां नें गरदनां सज्जे पासे घुमा के अफसर कंनी देखणा हुंदा सी। उस दिन बेधिआनी ’च सीनीअर मैन नूं साहमणिओं आउंदे अफसर दा समें सिर पता नां लग्गा। उस नें ‘दाइने देख’ आख तां दित्ता अते असीं सारिआं नें गरदनां वी घुमा लईआं पर फलाईट दा मूहरला चौथा कु हिस्सा अफसर तों अगांह लंघ चुक्का सी। यानि उसनूं पूरी फलाईट दा सलिऊट नां मिळिआ। उसने सकूटर मोड़ के फलाईट रोक लई ते सीनीअर मैन नूं ‘बलड्डी फूल’ आखदिआं उस ’ते रोहब छांटिआ। सीनीअर मैन नें सौरी मंगी पर ‘साहब’ दा गुस्सा ठंढा नां होइआ। फलाईट नूं कलासरूम तक्क दौड़ के जाण दी सज़ा सुणा दित्ती। दिन तपिआ होइआ सी। भारे बूटां नाळ इक किलोमीटर दौड़दिआं असीं धीमीआं आवाज़ा विच सलिऊट दे भुख्खे उस अफसर नूं रज्ज के गाळां कढ्ढीआं।

कुझ इंसटरकटर ते अफसर चंगे वी सन। पर जिआदा गिणती आकड़खानां दी सी। माड़ी जिही कुताही होण ’ते उह दबके मारन लग्ग पैंदे, “बलड्डी फूल! डू यु वांट टू गो औन चारज?” चारज शबद सुण के कई तरहां दीआं सज़ावां सोच विच घुंम जांदीआं। ‘सौरी’ मंग के पिछ्छा छुडाउण दी कोशिश हुंदी सी।

हर सोमवार सवेरे सारीआं इनटेकां दी राईफल नाळ परेड हुंदी सी। ‘सावधान’ पुज़ीशन ’च खलोतिआं, परेड-कमांडर वल्लों गहड़कवीं आवाज़ विच ताड़ना कीती जांदी, “नो मूवमैंट, ऐवरीवन सटैंड लाईक ए सटैचू।” अज़ीब आरडर सी। जिउंदे-जागदे डेढ हज़ार बंदिआं नूं, आपणी होंद भुला के बुत्त बण जाण दा हुकम दित्ता जांदा सी।

इस तरहां दीआं अणउचित गल्लां अकसर ही वापरदीआं रहिंदीआं। शुरू-शुरू ’च इह ज़िआदा प्रेशान करदीआं सन। समां बीतण ’ते मैं उनहां नूं गंभीरता नाळ लैणा छड्ड दित्ता। इक दिन असीं पंज-छे जणे बैठे सां। उलटे-सिध्धे आरडरां दीआं गल्लां चल पईआं। “जरनैल! हुण तूं आरडरां दी नुकताचीनी घट्ट करदैं।” बंत टिवाणा दा सवाल सी।

“बंत! मैं इह सिट्टा कढ्ढिआ पई आरडरां दी पालणा तां मैनूं करनी ही पैणी आं पर मैं वरदी दा खाकी रंग आपणे दिमाग नूं नहीं चहड़न देणा।”

“लै बई ऐह ई कंम दी गल्ल, अपणे दिमाग नां खाकी होण दिओ।” मनजीत नें बोल के ते बाकीआं नें सिर हिला के मेरे विचार दी पुशटी कर दित्ती।

कदी-कदी साथीआं संग बैठिआं हासा-ठठ्ठा वी कर लईदा सी। हरचरन बेदी सांग लाउण ’च माहर सी। जदों उह गरदन अकड़ा के ते मूंह नूं वटा चाहड़ के ‘डोंट गैट्ट इनसाईड दा गंन ऐंड शूट’, ‘यू बलड्डी फूल! डोंट इनवाईट टरब्बल’ वरगे वाक गरजवीं आवाज़ ’च इंसटरकटरां वांग बोलदा, असीं खूब हस्सदे। डस्सिपलिन दे शकंजे विच्चों लंघ के रुज़गार दे सिर होण लई समुंदर वी सहाई होइआ। उसदे विराट पाणी नूं तक्कदिआं मन दी थकावट लत्थ जांदी सी।

समां आपणी तोरे तुरदा रिहा… ते टरेनिंग सिरे लग्ग गई।

पहिली पोसटिंग

ट्रेनिंग तों बाअद मैं बदली बारे जाणन लई उतसुक सां। सारे उतसुक सन। बदलीआं इंडीअन एअर फोरस दे हैडकुआटर दिल्ली तों हुंदीआं हन। आपणे सूबे दा कोई हवाई अड्डा मिलण दी संभावना वैसे तां घट्ट ही हुंदी है पर कदी-कदी चांस लग्ग वी जांदै। चांस लग्गण दी आस मैनूं वी सी। पर मेरे लई पंजाब तां की, पंजाब दे लागे-चागे दा वी कोई ढोअ-मेला नां बणिआं। बदली होई आसाम दे सिरे ’ते सथित हवाई अड्डे छबूआ दी, धुर दख्खण तों धुर उत्तर पूरब विच— 2930 किलोमीटर दा सफर, मेरे पलेठे सफर (जनम भोइं तों चेनई) नाळों वी लंमेरा। मसला सिरफ दूरी दा ही नहीं सी, छबूआ ‘हारड-लिविंग’ यानि रोज़मरा दीआं मुढ्ढलीआं सहूलतां तों विरवा हवाई अड्डा सी।

खैर एना चंगा सी मेरे पिआरे मित्तर मनजीत दा साथ हैगा सी। चेनई तों रेल गड्डी राहीं चल्ल के असीं यू.पी दे रेलवे सटेशनां मुगलसराए, कांशी, बनारस हुंदे होए बिहार दे सटेशन बरोनी पहुंचे। ओथों छोटी पटड़ी दी रेल ’ते सवार हो गुहाटी अते गुहाटी तों गड्डी बदल के चौथे दिन छबूआ पहुंचे। ओदों गड्डीआं दी रफतार हुण जिंनी तेज़ नहीं सी हुंदी। संन 1963 दा मारच महीना सी।

छबूए दा हवाई अड्डा हिंद-चीन दी 1962 दी जंग समें होंद विच आइआ सी। रिहाइशां वासते अजे दो कु बैरकां ही बणीआं सन।

बहुते हवाई सैनिकां दा बसेरा तंबूआं ’च सी। आसाम दे तकरीबन सारे हवाई अड्डिआं ’ते टैंट-लाईफ सी। नहाउण-धोण ते पीण वासते पाणी दीआं टूटीआं नहीं नळके सन। नळके ते बालटी भर के नहा लईदा सी। रनवेअ अते टैकसी-टरैक बण चुक्के सन पर अजे कोई सुकआडरन नहीं सी। दो कु हफते बाअद मैनूं ते मनजीत नूं डिंजन हवाई अड्डे दे सुकआडरन नाळ अटैच कर दित्ता गिआ।

छबूआ तों डिंजन पौणे घंटे दा सफर सी। डिंजन ’च दूजी विशव जंग समें दे विशाल रन्नवेअ, टैकसीटरैक ते टारमिक बणे होए सन, जिनहां नूं मुरंमत करवा के वरतिआ जा रिहा सी। हवाई अडे तों थोहड़ी कु दूरी ’ते डिंजन नां दा बसतीनुमा पिंड सी। हवाई अड्डे दे आसे-पासे ज़मीनी फौज दीआं यूनिटां सन।

साडे सुकआडरन विच पख्खे वाळे ‘औटर’ (Otter) नां दे छोटे टरांसपोरट जहाज़ सन। कौकपिट विच पाइलट दी सीट नाळ इक सीट होर अते 10 सीटां पिछांह कैबिन ’च सन। लोड़ पैण ’ते कैबिन दीआं सीटां फोलड करके चार सटरैचरां फिट्ट हो सकदीआं सन। औटर छोटे जिहे रनवेअ ’ते चहड़-उत्तर सकदा सी। अज़ीब इतफाक सी, आदमपुर हवाई अड्डे तों उड्डदे, साडे खेतां उत्तों लंघदे जिनहां जहाज़ां नूं तक्कदिआं मेरे अंदर एअर फोरस दी नौकरी दी खाहश उभ्भरी सी, उह जहाज़ औटर ही हुंदे सन। ते हुण नौकरी दी शुरूआत वी ‘औटर’ सुकआडरन तों ही होई सी।

साडे सुकआडरन दा काज-विहार फौजीआं नाळ सी। चीन दे बारडर वल्ल दीआं पोसटां तेजू, वालौंग, तवांग आदि तक्क अजे सड़कां नहीं बणीआं सन। हसपताल वगैरा दीआं सहूलतां वी नहीं सन। इस करके उनहां पोसटां ’ते फौजीआं दी नफरी थोहड़ी कु ही हुंदी सी। बिमारी, छुट्टी ते बदलीआं समें उनहां नूं पिछांह लिआउण, मुड़ ओधर लिजाण, चिठ्ठीआं ते होर ज़रूरी सामान पहुंचाउण अते वड्डे फौजी अफसरां नूं उनहां दे दौरिआं समें सवारी देण दे कंम साडे सुकआडरन दे ज़िंमे सन। उनहां पोसटां वासते राशण, दो इंजणां वाळे ‘डकोटा’ जहाज़ पैराशूटां राहीं डराप करिआ करदे सन।

धुर बारडर दीआं पोसटां तक्क सड़कां अते पुळ बणाउण दा कंम ‘टसकर’ नां दी वड्डी कंपनी नें विढ्ढिआ होइआ सी। उस कंपनी विच फौजी वी सन ते सिवलीअन वी। मेरे पिंड दा दिलबाग सिंघ विरदी-जो फिरोज़पुर विखे रेलवे ’च ओवरसीअर सी-हुण डैपूटेशन ’ते टसकर विच नौकरी कर रिहा सी। पर मैनूं उसदी इस नौकरी बारे नहीं पता सी। दिलबाग सिंघ मेरे बापू जी नूं तां जाणदा सी पर मैनूं नहीं। इक दिन मनजीत जदों हवाई अड्डे तों बाहर सड़क ’ते टहिल रिहा सी तां कुदरती उस नाळ टाकरा हो गिआ। इक दूजे दे ज़िल्हिआं ते पिंडां बारे पुछ्छ-गिछ्छ करन ’ते मनजीत नें उसनूं मेरे बारे दस्सिआ। उतसक होइआ उह मनजीत दे नाळ ही साडी बैरक विच आ गिआ।

“लओ जी, ऐह आ तुहाडे पिंड दा मुंडा जरनैल।” मनजीत नें मेरे वल्ल इशारा कीता। मैं हैरान होइआ उस वल्ल देखी जा रिहा सां।

“तेरे फादर दा की नां ऐं।” दिलबाग सिंघ नें हत्थ मिलाउंदिआं पुछ्छिआ।

“सरदार महिंदर सिंघ।”

“किहड़ा महिंदर सिंघ।” इस नां दे साडे पिंड दो बंदे होर वी सन।

“मैंबर पंचाइत।”

“मैं समझ गिआ।” उह बोलिआ।

“मैं दिलबाग सिंघ, प्रीतम सिंघ भाखड़े वाळे दा लड़का।”

“मैं तुहाडे टब्बर बारे सुणिआं तां होइऐ पर आपां कदे मिले नहीं।”

“हुण देख लै किंना वधीआ मेळ होइऐ।”

“कमाल हो गई भा जी।” दिलबाग सिंघ उमर ’च मैथों काफी वड्डा सी।

पंजाब तों एनी दूर पिंड दे अणदेखे बंदे नाळ अचानक मेळ हो जाणा साडे दोनां लई खुशगवार घटना सी। मेरे मित्तरां नें गिटमिट करके बोतल खोल्ह लई।

अगलीआं मुलाकातां ’च उसने साडे जहाज़ ’च उडाण भरन दी इछ्छा प्रगटाई। “तुसीं किसे दिन सुकआडरन ’च आ जिओ कोशिश कर के देख लांगे।” मैं आखिआ।

इक सवेर उह डैपूटेशन वाळी फौजी वरदी ’च पहुंच गिआ। साडा इक पाइलट जगबीर सिंघ राए लोकल फलाईंग वासते जा रिहा सी। मैं उसनूं बेनती कीती, “सर ! इह मेरा भरा है। जहाज़ ’च झूटा लैणा चाहुंदा। जे नाळ लिजा सको तां बड़ी मिहरबानी होवेगी।”

ज़रा कु सोचण बाअद उह बोलिआ, “मैं दो चक्कर ला के इहनूं रन्नवेअ दे अखीर ’ते उतार दिआंगा।”

“ठीक ऐ सर ! थैंक यू वैरी मच।” आखदिआं मैं दिलबाग सिंघ नूं पाइलट दे बराबर वाळी सीट ’ते बिठा के बैलटां कस्स दित्तीआं।

छोटी यूनिट होण करके साडा सुकआडरन इक परिवार वांग सी। 55 साल पहिलां दा उह समां वी चंगा सी। आपणे इरद-गिरद वालिआं दा माण-त्राण रख्खण लई नियम अख्खों परोखे कर दित्ते जांदे सन।

साडे सुकआडरन दे कमिशंड अफसरां, सीनीअर नौन-कमिशंड अफसरां अते हेठले रैंकां वासते तिंन वख्ख-वख्ख रिहाइशी बलाक सन। मैसां वी वख्खो-वख्खरीआं सन। हेठले रैंकां वासते कमरिआं ’च वंडीआं दो बैरकां सन। हर कमरे ’च तिंन जां चार बैड्ड हुंदे सन। नहाउण-धोण वासते बाथरूम नहीं, बस्स दो नळके सन। असीं आपणे कमरे ’च चार जणे सां— मनजीत संधू पिंड सैदूपुर दाता (हुशिआरपुर), राज ढिल्लों पिंड गाजीआणा (मोगा), अजीत सिंघ पिंड निहाल सिंघ वाळा (मोगा) अते मैं। उह कमरा साडे लई सुलख्खणा साबत होइआ। 19-20 सालां दे असीं चारे हमउमर सां। कमरे दी नेड़ता आपसी मोह विच बदल गई। सानूं इक-दूजे ’ते माण सी। दुख्ख-सुख्ख फोलदिआं असीं आपणे घरां-परिवारां दीआं गल्लां वी सांझीआं कर लैंदे सां। आपस ’च हासा-मज़ाक वी चलदा सी। डिनर वासते मैस्स नूं इकठ्ठे जाइआ करदे सां।

दूजे कमरिआं ’च रहिंदे गैर पंजाबी सैनिकां नाळ वी असीं जुड़े होए सां। कारपोरल सिनहा (बंगाली), ऐल ए सी सुकूमारन (तामिलीअन), कारपोरल धरमवीर (दिल्ली वासी), नाइर (केरलीअन), ऐल ए सी सावंत, कारपोरल गोरपड़े (मराठी), कारपोरल दिवेदी (यू पी वासी), ऐल ए सी बरदलोई, ऐल ए सी दत्ता (आसामी) ते कुझ होरनां नाळ बणिआं सनेह मेरे चेतिआं विच मिशरी वांग घुळिआ होइआ ए।

नावल पहड़न दी चेटक

साडे रैक्रिएशन रूम (मनोरंजन कमरा) ’च अंग्रेज़ी अखबारां आउंदीआं सन। उनहां नूं पहड़न दा मेरा ते राज दा पक्का रुटीन सी। राज जसवंत सिंघ कंवल दे इलाके दा सी। उह जदों कदी कंवल दीआं गल्लां करदा, मैं गहु नाळ सुणदा। उह छुट्टी गिआ तां मैं उसनूं कंवल दे नावल लिआउण लई किहा। उह ‘पूरनमाशी’ ते ‘हाणी’ लै आइआ। मैं नानक सिंघ दे तां दो नावल पहड़े होए सन पर कंवल नूं पहिली वार पहड़िआ। ‘पूरनमाशी’ नें मैनूं बहुत टुंबिआ… मैनूं नावल पहड़न दी चेटक लग्ग गई। लागले शहिर तिंनसुकीआ दे गुरदवारे दी लाइबरेरी बारे पता लग्गण ’ते मैं ओथे जा पहुंचिआ। उस लाइबरेरी विच नानक सिंघ ते जसवंत सिंघ कंवल दे अठ्ठ-नौं नावल सन। पर इक समें इक किताब ही इशू कीती जांदी सी। खैर मैं इक-इक लिआ के सारे पहड़ लएे।

साडीआं बैरकां तों मैस्स तकरीबन अध्धा किल्लोमीटर सी। मैस्स तों एनी कु दूरी ’ते ‘टारमिक’ (जहाज़ां दा पारकिंग ते सरविसिंग सथान) सी। सवेरे तिआर हो के असीं डांगरीआं पहिनदे ते मैस्स ’चों नाशता करके कंम ’ते पहुंच जांदे। इक वजे छुट्टी होण ’ते ओवें ही डांगरीआं ’च लंच करके आपणे कमरिआं ’च आ टिकदे। वधीआ रुटीन सी इह। वरदीआं ’च जकड़े रहिण अते परेडां-पीटीआं दे जभ्भखाने तों बचे होए सां। लगदा ही नहीं सी कि असीं फौजी ज़िंदगी जिउं रहे हां।

सवेरे ते लौढे वेले दी चाह वासते सानूं मैस्स ’च आप नहीं सी जाणा पैंदा। सकुआडरन दा निपाली चपड़ासी चंदरकांत मैस्स विच्चों चाह दी वड्डी केतली लिआ के, बड़े ही आदर नाळ, कमरिआं ’च वरता देंदा। उसदे इस कंम लई असीं सारे रळ के उस नूं हर महीने कुझ पैसे दिंदे सां।

साडा एरीआ धुर पूरब विच होण करके, सूरज पंज-साढे पंज वजे चहड़ जांदा सी। जिनहां पहाड़ी थावां ’ते साडे जहाज़ जांदे सन, उनहां थावां ’ते दुपहिर तों बाअद अकसर ही घणे बद्दल छा जांदे ते मींह पैण लग्ग जांदा। मौसम खराब होण तों पहिलां-पहिलां कंम निबेड़न लई जहाज़ां दीआं उडाणां सवेरे छे-सत्त वजे शुरू हो जांदीआं। इंजण, एअरफरेम, इलैकट्रीशन, इंसटरूमैंट रिपेअर, वाइरलैस टरेडां दे तकनीशन आपो आपणे टरेडां दी चैकिंग करके इक विशेश फारम ते दसतखत कर देंदे। अखीर विच ‘रोज़ाना सरविसिंग सैकशन’ दा इंचारज, जिस दा रैंक फलाईट सारजैंट हुंदा सी, दसतखत कर देंदा। जहाज़ां विच नुकस वी पै जांदे सन। जेकर नुकस वड्डा हुंदा तां जहाज़ नूं, वड्डीआं मुरंमतां करन वाळे ‘रिपेअर ऐंड सरविसिंग सैकशन’ ’च भेज दित्ता जांदा। मामूली नुकस ‘रोजाना सरविसिंग सैकशन’ ’च ही ठीक कर दित्ते जांदे।

सैकशन इंचारज, उडण लई फिट्ट जहाज़ां दी लिसट फलाईट कमांडर नूं भेज देंदा। फलाईट कमांडर, जो इक सीनीअर पाइलट हुंदा है, पाइलटां दीआं डिऊटीआं ला देंदा। पाइलट आपो आपणीआं फलाईटां दे समें अनुसार, तकनीशनां दे दसतखतां वाळे फारम ’ते दसतखत करके कौकपिट ’च बैठ बैलटां कस्स लैंदे। जहाज़ा नूं तोरन (See Off) वासते तकनीशनां दीआं डिऊटीआं लग्गीआं हुंदीआं सन, हर जहाज़ लई दो तकनीशन। जहाज़ नूं ‘टारमिक’ तों तोरन तों पहिलां पाइलट वाइरलैस्स राहीं ‘एअर टरैफिक कंटरोल टावर’ नाळ राबता बणाउंदा सी।

सुकाअडरन ’च मैनूं कुझ कु महीने ही होए सन, जदों चीन नें अकतूबर-नवंबर 1962 दी जंग दे साडे जंगी कैदी रिहाअ कीते। उस जंग विच भारत नूं चीन तों नमोशी भरी हार खाणी पई सी। भारत दा ततकाली प्रधान मंतरी जवाहर लाल नहिरू विशव अमन दा आलंबरदार सी। उसदी अमन नीती नूं गलत तां नहीं किहा जा सकदा पर उस नीती दी खुमारी विच गुआढी देशां दी फौजी ताकत ’ते नज़र नां रख्खणा अते आपणीआं सरहद्दां दी सुरख्खिआ वल्लों अवेसले हो जाणा गलत सी। ओधर चीन आपणी फौजी शकती दा विसतार कर रिहा सी, एधर अमन दे गीत गाउंदी भारत दी ततकाली सरकार नें फौज नूं बणदा महत्तव देण तों पासा वट्टिआ होइआ सी। जंग लड़न लई दो पहिलू बहुत अहिम हुंदे हन। ढुक्कवें हथिआर ते जंग लड़न लई वधीआ पलान। पर भारत दोनां पहिलूआं पख्खों ऊणा सी, बहुत ऊणा। फिर वी भारती फौजीआं नें सिर-धड़ दी बाज़ी ला दित्ती। डेढ हज़ार शहीदीआं पा गए ते हज़ार तों वध्ध ज़खमी होए। ते चहड़ के आए दुशमण नूं उनहां नें सुक्का नहीं सी जाण दित्ता। साधन विहूणे हुंदिआं वी उनहां चीन दे 700 फौजी मौत दे घाट उतारे अते 1700 दे करीब ज़खमी कीते।

इह जंग भारत लई बहुत वड्डा हलूणा सी। इस तों बाअद भारत सरकार नें फौजी शकती मज़बूत करन लई वड्डे कदम उठाए।

चीन नें भारत दे 4000 दे करीब फौजी, जंगी कैदी बणा लए सन। जिहड़े जंगी कैदी, चीन नें साडे वल्ल दीआं पोसटां ’ते पहुंचाए, उह साडे सुकआडरन नें ढोए सन। जहाज़ नूं रसीव करके पाउड़ी लाउण, जहाज़ दे अंदर जा के उनहां दीआं बैलटां खोल्हण, हेठां उतारन, बीमार ते अंगहीण फौजीआं नूं सटरैचरां ’ते पा के लाहुण अते ‘टारमिक’ तों बाहर उनहां नूं लैण आए फौजी अधिकारीआं तक्क लिजाण दा कंम साडे ज़िंमे सी। जंगी कैदीआं नूं हदाइतां सन कि उनहां नें जंग अते चीन विच आपणी कैद बारे किसे नाळ कोई गल्ल नहीं करनी।

पर मेरे अंदर उनहां मूहों ‘कुझ’ सुणन दी उतसुकता सी। कल्ले- कल्ले दीआं बैलटां खोल्हण समें मैं धीमी आवाज़ ’च उनहां दा हाल पुछ्छ लैंदा। कुझ दा उत्तर तां भावें “ठीक ऐ” हुंदा पर उनहां दे चिहरिआं ’ते उभ्भरी गहिरी चीस उनहां अंदरली भड़ास ज़ाहर कर दिंदी। कुझ भरे-पीते, जहाज़ दे दरवाज़े तीक आउण तक्क, इक्को साहे अध्ध-पचध्धी भड़ास कढ्ढ लैंदे। उनहां दे सुणे सारे कुझ दा सार-अंश इह सी:

हल्ला बोलण जां दुशमण नाळ सिझ्झण लई ढुक्कवीं पलानिंग नां होण कारन हफड़ा-दफड़ी ते भंबलभूसे वाळी सथिती सी… भारती फौजीआं कोळ तोपां नहीं सन। पुराणीआं मशीन-गंनां अते थ्री-नाट-थ्री दीआं राईफलां सन। इह राईफलां 20 गोलीआं फाइर करन बाअद गरम हो जांदीआं सन… गोली-सिक्का मुक्कण ’ते नवीं सपलाई घट्ट ही हुंदी सी। राशण-पाणी दी सपलाई दा हाल वी माड़ा सी… चीनिआं दे मुकाबले साडी फौज दी नफरी थोहड़ी सी। चीन नें फरंट पोसटां तक्क सड़कां बणाईआं होईआं सन। भारत वल्ल दे पासे अजिहीआं सड़कां दी अणहोंद सी। बरफीलीआं पहाड़ीआं दी नकशाकशी वी अधूरी सी।

जंगी कैदीआं दीआं मानसिक ते सरीरक चीसां मेरे अंदर डूंघीआं उत्तर गईआं। मन ’च दो सवाल उभ्भरे सन: इह जंग होई किउं? अते फौजी एना पर-वस्स किउं है? पहिले सवाल दा जो जवाब सुझ्झिआ उह इह सी कि चीन नें इस जंग राहीं, एशीआ ’च आपणी सरबउच्चता दा धक्कड़शाही दिखावा कीता सी। दूजे सवाल दा जवाब मैनूं आपणे आळे-दुआळे विच्चों मिल गिआ सी— अति करड़े डसिप्पलिन राहीं फौजी तों उसदा निज्ज खोह लिआ जांदा है। सिट्टे वजों उह कठपुतली बण जांदा है। इस तत्थ दा सारे सैनिकां नूं अहिसास नहीं हुंदा। जिनहां नूं हुंदा है उह रोटी-रोज़ी खातर आपणी इस तरहां दी होंद नूं प्रवान कर लैंदे हन।

आसाम दे साडे वाळे खित्ते विच ज़िआदा समां गरमी रहिंदी सी। अकतूबर तों फरवरी तक्क ठंढ पैंदी सी पर हलकी-हलकी। जून तों सतंबर तक्क भारी बारशां हुंदीआं सन।

आसाम दी धरती हेठ तेल है। रात नूं जे बालटी ’च पाणी पिआ रहि जांदा, सवेरे उस उप्पर तेल दी पतली जिही परत नज़र आउंदी सी। आसाम ’च नदीआं अते जंगळ बहुत सन। जंगलां विच बांस अते चील्ह दे दरखतां दी भरमार सी। मीलां तक्क पसरे चाह दे बागां दे द्रिश अख्खां नूं बहुत ही सुखावें लगदे सन। पर बागां दे मज़दूरां-मज़दूरनां दी गुरबत वेख के मन दुखी हो जांदा। गरीबी दा कारन चाह-बागां दे मालकां वलों उनहां नाळ हुंदी बेइनसाफी सी। कंमां अनुसार उनहां दी मज़दूरी बहुत थोहड़ी सी।

करोड़ां ’च खेल्हदे मालक आप तां महिलां वरगे घरां ’च रहिंदे सन ते मज़दूर कैबिनां-झौंपड़ीआं विच मंदहाली हंढा रहे सन।

मेरी पहिली छुट्टी मेरी दो महीने दी छुटी मनज़ूर हो चुक्की सी। छुट्टी तां ट्रेनिंग सैंटर तों सुकआडन ’च आउण सार ही मिळ सकदी सी पर मैं दीवाली घरदिआं नाळ मनाउणी चाहुंदा सां। सतंबर दा अखीर सी। डेढ साल बाअद जदों घर पहुंचा तां बीबी, बापू जी ते भरा उड्ड के मिळे। मेरे लई वी अनूठी खुशी दे पल सन उह।

बापू जी नें पिंड विचला घर आपणे भतीजे निरमल सिंघ नूं दे के उसदे हिस्से दी हवेली लै लई सी अते हवेली ढाह के खुल्ल्हा हवादार घर बणा लिआ सी। नवां घर साडे साहां विच सुखैनता भरदा सी। साडीआं नवीआं रीझां लई उतशाही हुलारा सी। पिछले कुझ महीनिआं तों मैं घर नूं मनीआरडर नहीं भेजे सन। इकठ्ठी रकम, हुण याद नहीं किंनी सी, जदों बापू जी दे हत्थ ’ते धरी तां उनहां हुब्ब के शाबाश दित्ती सी। पिंड दे लोक खुश हो के मिळे सन। दिलबाग सिंघ मैथों महीना कु पहिलां छुट्टी कट्ट के गिआ सी। छुट्टी दौरान उसदा पिंड वी गेड़ा वज्जा सी। मेरे घर दिआं कोळ उसने मेरे नाळ होई मुलाकात ते जहाज़ दे झूटिआं दीआं गल्लां माण नाल कीतीआं सन।

मैं उमाही मूड ’च भैणां, नानकिआं ते मासीआं नूं मिलण गिआ। उनहां बड़े चाअ कीते। बखशीश दा टरक्क डराईवर दा कंम बहुता दूर-पार वाळा नहीं सी। उह दूजे, तीजे दिन घर आ जांदा। नवें घर दी बैठक विच बापू जी ते असीं तिंने भरा इकठ्ठे बैठ रंम दे पैग्ग लाउंदे। इक शाम जदों बीबी वी कोळ बैठी सी तां बापू जी नें सिख्ख-मत्त देंदिआं आखिआ सी, “मैं ’कल्ला-कारा सी। शरीकां नें बुरी तरहां रोळिआ। तुसीं सुख्ख नाळ तिंन जणे आं, इक-दूजे दे शरीक नां बणिओं। रळमिळ के रिहो। एके विच बड़ी बरकत हुंदी ऐ।” उस सिख्ख-मत्त नूं असीं अज्ज तक्क निभा रहे आं। साडा भरावां ते भैणां दा आपसी मोह-पिआर पहिलां वांग ही बरकरार है। मोह दा इह कण अगांह साडे बच्चिआं विच वी मौजूद है।

दीवाली वाळे दिन मैं हुशिआरपुर तों मठिआई ते पटाके लै आइआ। रात नूं असीं नवें घर दे बनेरिआं अते वगळ दीआं कंधा ’ते मिट्टी दे दीवे जगाए। फिर चारे जणे पीण बैठ गए। नाळ दी नाळ पटाके वी चलाउंदे रहे। दीवाली दा मज़ा रज्ज के माणिआं।

दो कु वार सकूल टाईम दे हाणीआं राजिंदर अते सोहण नाळ हुशिआरपुर दे थीएटरां विच फिलमां वेखीआं।

खुशगवार समें नूं माणदिआं छुट्टी दे दो महीने कदों बीत गए, पता ही नां लग्गा। घरों तुरन लग्गिआं मां, बापू जी ते भरावां नूं गलवकड़ी पाउंदिआं अख्खां छलक पईआं। घर, घर ही हुंदै।

डिंजन पहुंचा तां मेरी सिहत ’च आए निखार नूं तक्कदिआं गैर-पंजाबी सैनिकां नें पुछ्छिआ, “वहट वाज़ युअर सपैशल डाईट इन पंजाब?”

“मुख्ख खुराक उह खुशी सी जो घरदिआं दे अंग-संग विचरदिआं मिळी। बाकी घर दा दुध्ध, घिओ, दहीं, साग ते मक्की दी रोटी। पंजाब दा तां पाणी ही टौनिक वरगा है।” मैं माण नाळ आखिआ सी।

उदों पंजाब ’च प्रदूशण नहीं सी। हर चीज़ शुध्ध सी। पंजाब दे पाणी, धरत ते हवा अरोग जीवन दे सोमे सन।

थोहड़े कु दिनां दी उदासी तों बाअद मैं मुड़ डिंजन दे जीवन नाळ इक्कसुर हो गिआ सां।

डिंजन नूं दो शहिर पैंदे हन— डिबरूगहड़ ते तिंनसुकीआ। डिबरूगहड़ डिंजन तों 28 किल्लोमीटर ते तिंनसुकीआ 20 किल्लोमीटर है। दोनां विच्चों डिबरूगहड़ ज़िआदा उन्नत सी। घुंमण-फिरन वासते कुझ पारक हैगे सन। शहिर दी वख्खी नाळ वगदा ब्रहमपुत्तर दरिआ मेरे लई खास आक्रशण सी। चेनई विच समुंदर दे विशाल द्रिश नूं निहारन-माणन दा जो शौंक पै चुक्का सी, उह मैं विशाल दरिआ ब्रहमपुत्तर दे किनारे बैठ के पूरा कर लैंदा सां। समुंदर दे मुकाबले ब्रहमपुत्तर दा पाणी नित्तरवां तां नहीं सी पर पाणी दी विशालता नाळ इकमिक होण दी रीझ पूरी हो जांदी सी। उस दरिआ विच डुब्बदे सूरज दा द्रिश बहुत सुहणा हुंदा सी।

तिंनसुकीआ आसाम दा वड्डा रेलवे जंकशन है। इक सदी तों वध्ध उमर वाळी ‘तेल रिफाईनरी डिगबोई’ एथों 27 किलोमीटर है। डिंजन तों तिनसुकीआ अते डिबरूगहड़ नूं जाण लई कोई बस्स वगैरा नहीं सी

एअरमैनां वासते हर ऐतवार एअरफोरस दा टरक्क-जिसनूं ‘रैक्रिएशन रन्न’ आखदे सां-शहिर जांदा सी। पर असीं चारे जोटीदार हर ऐतवार नहीं सां जांदे। उदों ही जांदे सां, जदों शहिर ’च कोई चंगी फिलम लग्गी हुंदी।

दरअसल ऐतवारां नूं शहिर ’च चहिल-पहिल घट्ट हुंदी सी। जिआदातर फौजी ही हुंदे सन। एअरफोरस वाळे सिवल कप्पड़िआं विच ते मिलटरी वाळे वरदीआं ’च। शहिर दीआं कुड़ीआं-औरतां घट्ट ही नज़र आउंदीआं। साडे डिंजन हवाई अड्डे ’च औरत तां की, औरत दा परछावां वी कदी नज़रीं नहीं सी पिआ। सो चहिल-पहिल देखण लई असीं हफते दे दूजे दिनां ’च जांदे सां। तिंनसुकीआ जां डिबरूगहड़ नूं जाण वाळी एअरफोरस दी कोई छोटी-वड्डी गड्डी दा फइदा उठा लईदा सी। मिलटरी दीआं गड्डीआं वाळे वी राईड दे देंदे सन। सकूलां-कालजां दे छुट्टी होण समें घरां नूं मुड़ रहीआं मुटिआरां दीआं टोलीआं दे रंग-रूप वेख के अख्खां तत्तीआं कर लैंदे सां। आम मुटिआरां दी पुशाक बलाऊज़ ते पेटीकोट वरगा मेखला सी।

मरद धोती अते झग्गी जिही पहिनदे सन। लक्क दुआले गमोशा लपेटिआ हुंदा सी। पंजाबी परने वरगा ‘गमोशा’ उनहां दे पहिरावे दी विशेश आईटम मंनी जांदी ए।

डिंजन पिंड ’च ऐतवार नूं बाज़ार लगदा सी। बाज़ार दे इक पासे, सथानक लोक कुक्कड़ लड़ाइआ करदे सन। कुक्कड़ां दे इक पैर ’ते छुरी बंनही हुंदी। लड़ाई विच उत्तरे दो कुक्कड़ छुरी अते चुंझ नाळ इक-दूजे ’ते वार करदे। उह छुरी एनी घातक हुंदी सी कि जेतू कुक्कड़ दे इक-दो वारां नाळ ही दूजा कुक्कड़ लहू-लुहाण हो जांदा। जेतू कुक्कड़ दा मालक ढेरी होए कुक्कड़ नूं इनाम वजों सांभ लैंदा। पिड़ ’च खहड़े-बैठे लोक उस खेड नूं शौक नाळ वेखदे। पर कुक्कड़ां दे सरीरां ’चों खून दीआं धरालां वगाउंदी उह खेड मैनूं चंगी नहीं सी लगदी।

असीं चारे मित्तर तीजे-चौथे ऐतवार बाज़ार जांदे सां। मैस्स नाळों वख्खरे भोजन दा सुआद माणन लई उत्थों कोई सबज़ी लै आउंदे जां छिल्लिआ-कट्टिआ मुरगा। संतरे बड़े ससते हुंदे सन, इक टोकरी उह चुक्क लिआउंदे। मनजीत वधीआ रसोईआ सी। उसने आपणा सटोव रख्खिआ होइआ सी। ढळी शाम साडे ’चों इक जणा मैस्स ’चों रोटीआं लै आउंदा। फरश ’ते कंबल विछा के मनजीत दे बणाए मुरगे जां सबज़ी दा पतीला विचकार रख्ख के असीं रंम दी बोतल खोल्ह लैंदे। सैनिकां वासते रंम बहुत ससती सी। पीण दा दौर काहली वाळा नहीं हुंदा सी। पहिले दो पैग्गां नाळ संतरे खाणे ते फिर पतीले दा माल पलेटां विच पाउण लग्ग जांदे।

मेरा, मनजीत ते राज दा इक्को टरेड सी— इंजण मकैनिक। राज पहिले गरुप्प ’च सी, मैं ते मनजीत दूजे गरुप्प ’च। अजीत दा टरेड सी मैडीकल असिसटैंट यानि नरसिंग दा कित्ता।

मैं ते मनजीत आपणी टरेड दा संबंधित टैसट पास करके दूजे गरुप्प तों पहिले गरुप्प विच तबदील होण वासते ‘कनवशन कोरस’ दे योग हो गए सां। उस कोरस वासते साडा नंबर अकतूबर ’च लग्गण दी संभावना सी। इक साल दे उस कोरस दौरान छुट्टी नहीं सी मिलणी। बिहतर इह सी कि उस साल दी छुट्टी पहिलां ही कट्ट लई जावे। मैं मारच विच दो महीने दी छुट्टी लै लई।

पटना साहिब दी यातरा

पटना शहिर राह ’च पैंदा सी। ताइआ जी अमर सिंघ नूं मिलण अते गुरदवारिआं दे दरशन करन दा प्रोगराम मैं पहिलां ही बणाइआ होइआ सी। पटना रेलवे सटेशन ’ते उत्तर मैं ताइआ जी कोळ जा पहुंचा। गुरू गोबिंद सिंघ जी दे जनम-असथान ’ते बणे आलीशान गुरदवारे दे लागे ही उनहां दी बहुत वड्डी कोठी सी। ताइआ जी दा टरक्कां दा कारोबार सी। उह पटना साहिब दे सिख्ख भाईचारे दे पतवंते सज्जण सन। उनहां दा रोहब वी बहुत सी। उच्चा-लंमा कद्द, भरवां सरीर, प्रकाश कीता दाहड़ा ते लाल दगदग करदा चिहरा। उनहां मैनूं सारे गुरदवारिआं दे दरशन करवाए। कुझ विशेश लोकां नाळ मुलाकात वी करवाई। ताइआ जी दे परिवार विच पंज दिन वधीआ बिता के मैं पंजाब वाळी रेल फड़ी ते घर जा पहुंचा। घरदिआं नूं चाअ चहड़ गिआ। साडे परिवार दी आरथिक हालत बिहतर हो गई सी। बापू जी ते कुलदीप दिल ला के खेती कर रहे सन। बखशीश नूं इंडीअन आइल दे टैंकर दी नौकरी मिल गई सी। साडी दोनां भरावां दी तनखाह तां थोहड़ी-थोहड़ी ही सी पर उदों घरां दे खरचे वी थोहड़े हुंदे सन। लोकीं परिवारक, भाईचारक ते समाजक काज-विहार संजम नाळ निभाउंदे सन। असीं दोवें भरा जिंने कु पैसे दिंदे, ओनिआं नाळ बापू जी दा हत्थ तर रहिंदा।

उह नाळ दी नाळ चार पैसे जोड़ी वी जांदे। बापू जी ते असीं तिंने भरा जदों गलासीआं खड़काउंदे अते इकठ्ठ दी बरकत दीआं गल्लां करदे तां मैनूं बहुता चंगा लगदा।

छुट्टी तों वापस परतदिआं मैं नानक सिंघ, जसवंत सिंघ कंवल ते गुरदिआल सिंघ दे कई सारे नावल लै आइआ अते उनहां नूं पहड़न विच रुझ्झ गिआ। हुण गल्ल नावल पहड़न ’ते ही नहीं सी मुक्कदी। नावलां दे पातर ते पलाट मेरी सोच विच घुंमदे रहिंदे। उनहां नावलां दे रचनाकार मेरे लई पंजाबी समाज दे बेशकीमती हीरे सन… पता नहीं किवें होइआ कि मैं वी उनहां वांग साहितकार बणन दे सुपने लैण लग्ग पिआ। मैनूं आपणे अंदरों इह आवाज़ सुणन लग्ग पई, “मैं वी नावल लिख सकदां।”

दरअसल मेरे अंदर पिआ साहित दा बीज पुंगर पिआ सी। इह बीज मेरे साहितक विरसे दी देण सी… बाबा जी दीआं सूफी कवीआं दीआं पुसतकां नें मैनूं साहित पहड़न दी चेटक लाई सी। बापू जी दीआं लंमीआं बातां दे गलपी तत्त वी मेरे अंदर वसे होए सन। बापू जी दीआं धारमिक कवितावां तों प्रेरित हो के मेरी कलम नें कुझ कवितावां वी रचीआं सन ते हुण वड्डे नावलकारां दे नावलां दा पाठ अते आसाम दी प्रक्रितक सुंदरता नें ज़रखेज़ी तत्तां दा कंम कीता, साहित दे बीज नूं पुंगरन लई। फलसरूप मेरी कलपना विच इक नावल दे पातरां ते पलाट दी रूप-रेखा चल पई। इह प्रकिरिआ वैसे तां हर वेले ही मन ’च चल्लदी रहिंदी पर जदों मैं जंगलां, दरिआवां अते चाह-बागां ’च वसदी कुदरत दे खूबसूरत द्रिशां नूं माण रिहा हुंदा तां इह प्रकिरिआ वधेरे तीखण हो जांदी।

अणजाणपुणे विच जानां खतरे ’च

मन इकल्लता चाहुण लग्ग पिआ सी… आम तौर ’ते मैं इकल्ला ही घुंमण जांदा सां। इक ऐतवार दोसत वी नाळ टुर पए। जंगळ विच्चीं हुंदे होए असीं इक नदी वल्ल जा निक्कळे। नदी किनारे इक आसामी, किशती कोळ बैठा, किते जाण लई आपणे साथी नूं उडीक रिहा सी। असीं उसनूं किहा कि असीं अध्धे कु घंटे वासते नदी दी सैर करनी चाहुंदे हां। “आप किशती चलाना जानते हो?” उसने पुछ्छिआ। असीं तिंनां नें ‘हां’ विच सिर हिला दित्ते पर असल विच असीं नां तां कदी किशती चलाई सी ते नां ही सानूं तैरना आउंदा सी।

किशती-मालक वल्लों हां करन ’ते असीं किशती विच सवार हो गए। वारो-वारी चप्पू चलाउंदिआं असीं मसती जिही ’च किलकारीआं मार रहे सां। नदी दा सुहावणा सफर माणदे असीं दूर निक्कळ गए। किशती दा मालक अख्खां तों ओझल हो गिआ सी… थोहड़ी वित्थ ’ते नज़र आ रिहा साहमणला द्रिश वेख के साडे साह सूते गए। साडे वाळी नदी इक वड्डी नदी ’च मिल रही सी। नदीआं दे मिलण वाळी थां ’ते उच्चीआं-उच्चीआं छल्लां उभ्भर रहीआं सन। साडीआं किलकारीआं ‘ओ-होअ’ ’च बदल गईआं। खौळदे विशाल पाणी ’च किशती साडे कंटरोल तों बाहर हो के उलट जाणी सी ते खुंखार नदी नें सानूं निगळ लैणा सी। अणजाणे विच असीं जानां खतरे ’च पा लईआं सन। समां बहुत थोहड़ा सी। असीं चप्पूआं नाळ किशती नूं किनारे वल्ल लिजाण लई ताण ला रहे सां पर पाणी दा तेज़ हो चुक्का वहाअ किशती नूं आपणे नाळ खिच्ची जा रिहा सी। इसे जद्दो जहिद ’च सानूं पाणी ’च गड्डिआ इक लंमा बांस दिखाई दित्ता। असीं हौळी-हौळी किशती ओथे लै गए। मैं ते मनजीत नें बांस नूं हत्थ पा के तुळ मारी। किशती कुझ कु इंच किनारे वल्ल नूं खिसक गई। राज ते अजीत चप्पूआं ’ते सन। असीं जिउं-जिउं तुळां मार रहे सां, सिध्धा गड्डिआ बांस साडे वल्ल नूं टेढा होई जा रिहा सी। पंजवीं-छेवीं तुळ ’ते बांस पुट्टिआ गिआ। साडे गुण आ गई, वध्ध लीवरेज मिलण लग्ग पई। बांस नूं पाणी हेठली धरती ’ते टिका के असीं तुळां मारी गए। दूजे दोवें मित्तर चप्पू चलाउंदे रहे। आखर असीं किशती नूं किनारे लाउण ’च सफल हो गए… नदी विच्चों बाहर आउण बाअद वी साडे चिहरिआं ’ते खौफ छाइआ होइआ सी। “शुकर ऐ रब्ब दा, बच गए आं। इस लंमे-चौड़े वहाअ विच्चों साडीआं लाशां वी नहीं सी थिआउणीआं” अजीत नें आखिआ। “साडे आपसी मोह नें बचा लिआ।” मेरे इनहां बोलां नाळ भावुक होए असीं अठ्ठ बाहां दी गलवकड़ी ’च बझ्झ गए सां।

सिआणिआं नें ठीक ही किहै, डूंघे पाणी ’च तां ही वड़ो जे तुसीं तैरना जाणदे हो। अनाड़ी बंदे नूं वगदे पाणी ’च किशती नहीं चलाउणी चाहीदी।

इस घटना तों बाअद मैं कदी वी डूंघे पाणी ’च नहीं वड़िआ। पर विशाल पाणीआं नाळ मेरी गूहड़ी सांझ है। चेनई दे समुंदर तों शुरू होई इह सांझ विशाल पाणीआं दे कुदरती जलौअ नूं बाहरों निहारन-माणन दी है।

हवाई सैरां

आसाम दी धरत ’ते वसे होर शहिर ते गरां वेखण अते ओथों दे आकाश विच दूर-पार उडाणां भरन दे मौके वी मिळदे रहे। जदों साडे जहाज़ां नें बारडर दी इक पोसट तों दूजी पोसट नूं उडाण भरनी हुंदी तां जहाज़ दा तेल वगैरा चैक्क करन लई इंजण-तकनीशन नाळ जांदा सी। अजिहीआं उडाणां वासते नंबर लग्गण ’ते मैनूं खुशी चहड़ जांदी। कंम वी ते नाळ सैर वी। आसाम ते आसाम नाळ लगदे बंगाल दे एअरफोरस सटेशनां वल्लों वी साडे जहाज़ दी मंग आउंदी रहिंदी सी। जहाज़ नाळ तिंन जणे जांदे सन— पाइलट, इंजण अते एअरफरेम दे तकनीशन। उनहां हवाई-अड्डिआं ’ते जहाज़ दीआं उडाणां दा टासक आम तौर ’ते दो-तिंन हफते दा हुंदा सी। नवीआं थावां देखण दे शौक तहित मैं आपणी टरेड दे इंचारज कारपोरल धरमवीर नूं किहा होइआ सी कि जदों कोई इंजण-तकनीशन आपणी वारी ’ते नां जाणा चाहे, मैनूं भेज दिआ करो।

आसाम दी पोसटिंग दौरान मैं सौ घंटे तों वध्ध फलाईंग कर लई सी। ओथों दे गुहाटी, जुरहाट, तेजपुर अते बंगाल दे हाशीमारा ते वागडोगरा (सिलीगुरी) हवाई अड्डे अते शहिर मैं कई-कई वार देख लए सन। तेजपुर हवाई अड्डे ’ते मेरा गराईं करम सिंघ मिळ पिआ। मैनूं उहदे ओथे होण बारे कोई जाणकारी नहीं सी। असीं हर रोज़ डिनर तों बाअद सैर लई निक्कळ जांदे। पिंड दीआं नवीआं-पुराणीआं गल्लां करदे। विच-विचाले उह आपणे साथीआं समेत पैग्ग लाउण दा प्रोगराम बणा लैंदा। तेजपुर शहिर अते नाळ वगदे ब्रहमपुत्तर कंनी वी गेड़ा लगदा रिहा।

नेड़िओं तक्की मौत

हाशीमारा दीआं आपणीआं दो वारीआं मैं भुगता चुक्का सां। तीजी दफा किसे दी वारी ’ते चला गिआ। फलाईंग अफसर शरमा साडा पाइलट सी। एअरफरेम दा तकनीशन दत्ता सी। टासक दो कु हफते दा सी। साडे सुकआडरन दी ऐनिवरसरी नेड़े सी। शरमे नें कोशिश करके टासक ऐनिवरसरी तों इक दिन पहिलां निबेड़ लिआ। आखरी उडाण इक वजे मुक्की। मैं फटाफट जहाज़ ’च फिऊल ते तेल भर दित्ता। बोरीए-बिसतरे चुक्क के असीं ढाई वजे डिंजन दी तिआरी कर लई। जहाज़ सटारट करके शरमे नें जदों ‘फलाईंग कंटरोल टावर’ तों इजाज़त मंगी तां राह विच खराब मौसम दी सूचना मिळी। ऐनिवरसरी दा प्रोगराम असीं मिस्स नहीं सी करना चाहुंदे। शरमे नें ‘टैंटेटिव’ इजाज़त लै लई। यानी जे सथिती खतरनाक होई, उह जहाज़ वापस लै आएगा। अध्धे कु घंटे दी उडाण बाअद मींह ते हनहेरी दा भिआनक तूफान शुरू हो गिआ। काळे बद्दळां नें असमान ’च हनहेर पा दित्ता… तेज़ हवा दे फराटिआं नाल साडे छोटे ते हलके जहाज़ नूं हुझके पैण लग्ग पए। काकपिट अते कैबिन विचकारला दरवाज़ा खुल्ल्हा सी। कैबिन ’च बैठिआं मैनूं ते दत्ता नूं जहाज़ दी सपीड, उचाई, दिशा आदि दे गेजां दी रीडिंग तां नहीं, लाईटां दी चमक ही दिस रही सी। शरमा विशवास नाळ कंटरोल सटिक्क नूं हत्थां ’च फड़ी, आकाश दे तूफानी मंडल नूं पार करन लई जूझ रिहा सी। पर खुंखार तूफान दी मार हेठ जहाज़ नूं पै रहे हुझकिआं तों इंज भासदा सी कि जहाज़ दा संतुलन हुण वी विगड़िआ, हुण वी विगड़िआ। सहिम ’च गोते खांदे मैं ते दत्ता अख्खां ते हत्थां दी भाशा राहीं आपसी तौखला प्रगटा रहे सां कि शरमा जहाज़ नूं पिछांह किउं नहीं मोड़ रिहा। आपणे नाळ सानूं वी मौत दे मूंह ’च किउं सुट्ट रिहै… अचानक ही बद्दलां दी खौफनाक गरज नाळ असमानी बिजली दी विंनहवीं धारी जहाज़ दे अंदर तक्क आ के एनी ज़ोर दी लिशकी कि मेरा त्राह निक्कळ गिआ। बिजली साडे जहाज़ ’ते ही पई जापी। इह। उसने जहाज़ पिछांह मोड़ लिआ। असीं शुकर कीता। पारटीआं दे रौणक-मेलिआं ’च शामल होण दे चाअ तां हुंदे हन पर चावां दे वेग विच जान खतरे ’च पा देणी सिआणप नहीं। मेरे लई, किशती वाळी घटना तों बाअद मौत नाळ साहमणा होण दी इह दूजी घटना सी।

वापस हाशीमारे पहुंच के शरमे नें गड्डी मंगाई अते आपणा बैड्ड-होलडाल उठाउंदा बोलिआ, “तुहाडे वासते होर गड्डी आ रही ऐ। तुसीं आपणा सामान जहाज़ ’च ही रहिण दिओ। डिनर करके जहाज़ ’च आ के सौं जिओ। सवेरे छे वजे ‘टेक आफ’ करांगे।”

असीं मैस्स तों मुड़ के जहाज़ दीआं सीटां फोलड कीतीआं ते बिसतरे विछा लए। दत्ता किताब पहड़न लग्ग पिआ। मैं सौं गिआ। रात वाळा ‘डिऊटीअफसर’ पैटरोलिंग दौरान जदों ओधर आइआ तां उसने जहाज़ अंदरली लाईट जगदी वेखी। जहाज़ दे कोळ आ के उसने दरवाज़े दे शीशे विच्चीं अंदर झाकिआ। दत्ते नूं किताब पहड़दा देख उसने दरवाज़ा खुल्हवा लिआ। उसनूं देखदिआं ही दत्ता सुंन हो गिआ। भुचक्के विच उसनूं इंज जापिआ जिवें उसदे साहमणे फलाईंग अफसर सत्त प्रकाश दा भूत खहड़ा होवे। सत्त प्रकाश साडे सुकआडरन दा पाइलट सी। कुझ महीने पहिलां जहाज़-हादसे विच उसदी मौत हो गई सी। “तुसीं जहाज़ दे अंदर किउं हो? बैरक ’च किउं नहीं गए?” डिऊटी अफसर नें पुछ्छिआ। पर दत्ते दी जिवें ज़बान ठाकी गई होवे। डिऊटी अफसर नें मैनूं जगा लिआ। पहिली नज़रे तां मैनूं वी अचंभा लग्गा पर अगले ही पल चेता आ गिआ। उह सत्त प्रकाश दा छोटा भरा सी। हाशीमारा दे इक सुकआडरन ’च पाइलट सी उह। सत्त प्रकाश दे ससकार समें मैं उसनूं वेखिआ होइआ सी। दोनां दीआं शकलां बिलकुल मिलदीआं सन। मैं उसनूं राह ’चों मुड़ के आउण अते सवेरे साझरे ‘टेक आफ’ करन बारे दस्सिआ। लाईट बुझाउण दा आदेश दे के उह चला गिआ। मेरे पुछ्छण ते दत्ता नें दस्सिआ कि सत्त प्रकाश दे जहाज़-हादसे समें उह छुट्टी ’ते सी। उसने उसदे भरा नूं देखिआ नहीं सी होइआ। दत्ता काळे रंग दा आसामी सी। मैनूं मज़ाक सुझ्झिआ। मैं किहा, “अरे दत्ता मुझे लगता है कि भूत वाळी बात इकतरफी नहीं थी।” “वहाट डू यू मीन?” दत्ते नें हैरान हो के पुछ्छिआ। “तेरा काळा रंग देख कर डिऊटी अफसर नें तुझे भी भूत समझ लीआ होगा।” दत्ता किसे फिलम दा गीत गाउण लग्ग पिआ, “काले हैं तो किआ हूआ, दिल वाळे हैं…।”

खैर अगले दिन छाह वेले डिंजन पहुंच के असीं ऐनिवरसरी दीआं रौणकां विच शामल हो गए। ऐनिवरसरी तों इलावा साडे सुकआडरन दीआं साल विच दो ‘गैट्ट टूगैदर’ पारटीआं वी हुंदीआं सन। साडा आफिसर-कमांडिंग सुकआडरन लीडर सिध्धू बहुत चंगा सी। उह उनहां वरगा नहीं सी जो बेलोड़ा डसिपलिन ठोस के सैनिकां नूं पब्बां भार करी रख्खदे हन। उह इकठ्ठे हो के बैठण, खाण-पीण ते नच्चण-टप्पण दे प्रोगरामां दा चाहवान सी। उह कलीन-शेवन सी। अंग्रेज़ी बहुत वधीआ बोलदा सी। एअरफोरस विच गल्लबात अते लिखण दा माधिअम अंग्रेज़ी होण करके एअरमैनां नूं आपणे सूबे दे अफसरां नाळ वी अंग्रेज़ी बोलणी पैंदी सी। मैं जदों सुकआडरन विच गिआ तां सिध्धू साहिब दी टुणकवीं अंग्रेज़ी सुण के इह अनुमान ला बैठा कि उह पंजाबी तां टुट्टी-फुट्टी ही बोलदा होवेगा। पर जदों ‘गैट्ट टूगैदर’ पारटी ’च उसदीआं पेंडू टाईप पंजाबी बोलीआं सुणीआं तां दंग रहि गिआ सां। उस कोळ बोलीआं, खास करके चोंदीआं-चोंदीआं बोलीआं दा वड्डा भंडार सी। पारटीआं ’च दारू पी के जदों पंजाबीआं ते नाळ ही गैर-पंजाबीआं नें भंगड़ा पाउण लग्ग पैणा तां सिध्धू साहिब नें बोलीआं दी लंमी लड़ी शुरू कर देणी।

सुकआडरन दे नच्चण-टप्पण दे प्रोगरामां दी गल्ल करदिआं मैनूं आसामीआं दे नच्चण-टप्पण ते गाउण वाळे तिउहार ‘बिहू’ दी याद आ गई ए। अप्रैल ’च मनाए जांदे ‘रांगली बिहू’ मौके घरां विच सपैशल खाणे बणदे हन। नवीआं पुशाकां ’च सजे जवान मुंडे-कुड़ीआं टोलीआं बणा के ‘बिहू’ दे गीत गाउंदे ते नच्चदे हन। कुड़ीआं आपणे पिंडां तों बाहर दरखतां दे किसे झुंड हेठ नच्चदीआं हन। मैं ते मेरे साथी ओहला जिहा बणा के फासले तों ही नच्चदी-गाउंदी जवानी दे द्रिश वेख लिआ करदे सां।

आसाम दीआं तिंन मशहूर चीज़ां:

(1) आसाम दी चाह-पत्ती नूं संसार-प्रसिध्धी हासल है। डिबरूगहड़ नूं भारत दा ‘चाह-पती शहिर’ किहा जांदै।

(2) आसामीआं दे हत्थां दे बणाए बैंत अते बांस दे छिक्कू, टोकरीआं, फरनीचर ते होर कई वसतां कलामई वी हुंदीआं हन ते हंढणसार वी।

(3) आसाम दा खड्डीआं ’ते बुणिआं ते कसीदिआं सिलकी ते सूती कपड़्ड़ा बहुत मशहूर है। हुण तां पता नहीं, सठ्ठविआं विच ओथे आम घरां ’च हत्थ-खड्डीआं हुंदीआं सन। आसामीआं दी कप्पड़ा बुणन-कसीदण दी हुनरमंदी दी दाद देंदिआं महतमां गांधी नें ठीक ही आखिआ सी, “आसाम दे लोक खड्डीआं ’ते सुपने वी बुण सकदे हन।”

मैं वी आपणे नावल दीआं तंदां बुणन दा कारज आसाम ’च ही शुरू कीता सी। नावल लिखण लई इकांत चाहीदा सी। मेरा जदों मूड बणदा मैं कापी-पैन्न लै के लागली नदी किनारे चला जांदा। दोसत मखौल करन लग्ग पए। इक दिन मनजीत नें मेरे वल्ल इशारा करदिआं टोणा ला दित्ता, “इह आपणे बंदे नूं की हो गिआ बई?”

“बिमारी कोई टेढी जिही ऐ। चुप्प-गड़ुप्प जिहा हो के, कापी-पैन्न लै के बाहर नूं तुर पैंदे।” राज नें फिकरमंदी दी ऐकटिंग कीती।

“इहदा इलाज कर बई”। मनजीत नें अजीत नूं सिफारिश पाउण वांग किहा।

“जरनैल नूं ओपरी हवा ऐ। डाकटरी इलाज नहीं, ’केरां इहदा हत्थ हौळा कराउणा पैणै।” अजीत नें गंभीरता दिखाउण दी कोशिश कीती पर उसदे बुळहां ’ते उभ्भरे हासे नें नाकाम कर दिती।

“ओए ओपरी हवा नहीं, मैं उप्परली हवा ’च आं।” गुमान दा दिखावा करदिआं मैं तोड़ा झाड़िआ।

“वड्डिआ उडारूआ पता उदों ई लगणै जदों लोटणीआं खांदा…।”

“तुसीं काहदे वासते आं? हेठां डिगदे नूं सांभोगे नहीं।” राज दी गल्ल विच्चे टोकदिआं मैं आखिआ।

“तेरा पक्का ई इलाज कर दिंने आं।” मनजीत मचला जिहा हो के बोलिआ।

“की?”

“तैनूं इक काळी-कलूटी आसामण लिआ दिंने आं। उहने तेरे पर कुतर देणे आं। नां पर होण नां उप्परली हवा ’च जावें।” साडा चौहां दा हासा निकळ गिआ।

खैर जदों मैं तिंनां नूं नावल दे पहिले तिंन कु कांड पहड़ाए, उनहां नूं चंगे लग्गे। “आपणे बाई जरनैल नूं गल्ल बणाउणी आउंदी ऐ।” राज नें राइ दित्ती ।

“सज्जणा ! असीं राज दी गल्ल नूं ‘यैस’ करदे आं पर चार अख्खर किते साडे बारे वी लिखीं।” मनजीत दे बोलां विच माण सी।

“ज़रूर।” मेरे अंदर लेखक बणन दा जो चाअ उमड रिहा सी, उस विच्चों निकलिआ सी इह शबद। पर उदों मैनूं इह बिलकुल नहीं सी पता कि मेरीआ रचनावां बारे पाठकां दे प्रतीकरम किहो जिहे होणगे। हुण दोसतां नाळ कीता वाअदा पूरा करदिआं मैं आपणी कलम ’ते माण महिसूस कर रिहां ।पाठकां ते विदवानां वल्लों मेरीआं कहाणीआं नूं मिल रही प्रशंसा दा माण।

नावल दा अजे तीजा कु हिस्सा ही निबेड़िआ सी कि मेरा ‘कनवरशन कोरस’ आ गिआ। नाळ ही मनजीत दा वी। इस कोरस दी पहड़ाई पहिलां वाळे ट्रेनिंग सैंटर तांबरम विखे ही होणी सी। जिस छबूए अते डिंजन दी बदली सुण के मैं प्रेशान हो गिआ सां, हुण ओथों रुखसत होण नूं दिल नहीं सी करदा। पर बदलीआं ते छोटे-वड्डे कोरस एअरफोरस दी ज़िंदगी दे अनिख्खड़वें पहिलू हन। दोसतां नाळों विछड़ना वी औखा लग्ग रिहा सी। पर हाल दी घड़ी मैं ते मनजीत इकठ्ठे सां। इवें ही राज ते अजीत वी। उह सानूं रेलवे सटेशन ’ते छड्डण आए।

चेनई तों छबूआ आउण समें असीं वाइआ बरोनी आए सां। पर हुण जाण वासते मिलिआ रेलवे वारंट (रेलवे टिकट) वाइआ हावड़ा सी। हावड़ा जंकशन ’ते 5 घंटे वेटिंग-टाईम सी। साडे वासते इह लाहेवंद गल्ल सी। कलकत्ते ’च कुझ देखिआ जा सकदा सी। मैं आपणे सुकआडरन दे इक बंगाली साथी नूं उत्थों दीआं वेखण योग थावां बारे पुछ्छिआ। उसदे दस्सण अनुसार एने कु समें ’च असीं हावड़ा बरिज्ज ते भारती मिऊज़िअम वेख सकदे सां।

असीं तिंनसुकीआ तों गोहाटी अते उत्थों रेल बदल के हावड़ा पहुंच गए। हावड़ा जंकशन ’च दूर-दूर तक्क कई पासिआं नूं विछीआं रेल-पटड़ीआं वेख के असी दंग रहि गए। भारत दा सभ तों विशाल रेलवे जंकशन है इह। सामान जमहां करवा के मैं ते मनजीत हावड़ा बरिज्ज देखण टुर पए।

करोड़ां टन फौलाद दे बणे 2300 फुट्ट लंमे इस पुळ दी सटरकचर उप्पर वल्ल नूं ही है। हेठले पासे कोई पिल्लर नहीं। पुळ हेठ वगदे विशाल दरिआ हुगली विच समुंदरी जहाज़ां दी अते उप्पर वाहनां ते राहगीरां दी आवाजाई सी। पुळ ’ते टुरदिआं असीं पुल दी तकनालोजी नूं वेख-घोख रहे सां। जोड़ां ’ते नट-बोलट नहीं सन। समुच्चे जोड़ रिवटां नाळ जोड़े-बीड़े होए सन। असीं जाणदे सां कि रिवटां वाळी सटकचर ज़िआदा चिर-सथाई हुंदी है।

पुळ वेखण बाअद, असीं पहिलां टराम ते फिर बस्स फड़ के नैशनल मिऊज़िअम जा पहुंचे। भारत दा सभ तों पुराणा ते वड्डा इह मिऊज़िअम पूरव-इतिहासक काल तों लै के मुगलां दे समें तक्क दीआं पुरातन वसतां दा वड्डा भंडार है। अनेक तरहां दे सिक्किआं, गहिणिआं ज़र्राबकतरां, हथिआरां, चित्तरां, मिट्टी ते चीनी दे बरतनां, दरीआं, गलीचिआं आदि नूं वेखदिआं मैनूं भारत दी पुरातन कला-कुशलता अते शिलपकारी दी अमीरी ’ते माण महिसूस हो रिहा सी।

ओथों असीं टराम फड़ी, इक जगहा उत्तर के पंजाबी रैसटोरैंट ’च साग ते मक्की दी रोटी दा सुआद माणिआं अते सटेशन ’ते पहुंच गए। रेल ’ते सवार हो चेनई अते ओथों टरेनिंग सैंटर तांबरम पहुंच गए

तांबरम विच कनवरशन कोरस

टरेनिंग लई आए बहुते हवाई सैनिक गरुप्प-2 दी ट्रेनिंग वेले दे वाकफ सन। उनहां विच पुराणे जोटीदार हरचरन बेदी, बंत टिवाणा अते नरिंदर गरेवाल वी सन। पहिली टरेनिंग वांग असीं पंजे जणे ऐतकीं वी इक्को फलाईट ते इक्को बैरक विच सां।

बैरक विचले दूजे सूबिआं दे सैनिक वी साडे लई पराए नहीं, आपणे ही सन। उनहां नाळ सिरफ टरेनिंग दी ही नहीं, खाण-पीण, कंम-काज अते रहिण-बहिण दी नित्त-दिन दी सांझ सी। इह सांझ साडे सारे टरेनिंग सैंटरां अते हवाई-अड्डिआं ’च प्रचलत सी। वख्खरतावां वी हैगीआं सन पर सदभावना दे माहौल ’च वख्खरतावां विच्चों वी अपणापन ही झलकदा सी।

साडी 30 जणिआं दी फलाईट दा सीनीअरमैन यू.पी दा वीरभान सी। निडर किसम दा उह बंदा ज़बान दा कौड़ा पर विहार दा नरम अते मद्ददगार सी। निडरता दे आवेश ’च होईआं गलतीआं कारन उह कुझ कु वार सीखां पिछ्छे वी जा चुक्का सी। टरेनिंग दा रुटीन मुख्ख तौर ’ते गरुप्प-2 वाळा ही सी। सारा कोरस तिंन-तिंन महीनिआं दे चार फेज़ां यानि पड़ावां विच वंडिआ होइआ सी। हर फेज़ विच्चों पास होणा लाज़मी सी। पहिले फेज़ दौरान सवेरे तिंन पीरीअड साइंस, ऐडवांसड अंग्रेज़ी ते हवाबाज़ी बारे सन अते बाअद दे पीरीअड साडी टरेड बारे। अगले तिंन फेज़ां ’च इंजण टरेड दी विकसत टैकनालोजी पहड़ाई जाणी सी।

अंग्रेज़ी दा इंसटरकटर फलाईट लैफटीनैंट छाबड़ा सी। फूं-फां तों रहित उह वधीआ अफसर सी। उसदी शकल-सूरत प्रसिध्ध फिलम ऐकटर सुनील दत्त नाळ मिलदी सी। कलास दे पहिले दिन उसने हर टरेनी दा नां ते उसदे शौक बारे पुछ्छिआ। मैं पंजाबी नावल पहड़न दा शौक दस्सिआ। नावलकारां दे नां पुछ्छण ’ते मैं नानक सिंघ, जसवंत सिंघ कंवल ते गुरदिआल सिंघ दे नां दस्से।

“नानक सिंघ दे किहड़े नावल नूं साहित अकादमी दा इनाम मिलिआ?”

“किसे नूं वी नहीं।” मैं जवाब दित्ता।

“इक मिआन दो तलवारां नूं। परसों दी खबर है इह।” छाबड़ा साहिब दे इह शबद सुण के मैनूं दोहरी खुशी होई। पहिली खुशी इह कि पुरसकार योग किताब नूं दित्ता गिआ सी। करतार सिंघ सराभा दे जीवन बारे हकीकत अते कलपना दे सुमेल वाळा इह पुखता नावल मैं पहड़िआ होइआ सी। दूजी इह कि टरेनिंग सैंटर दे जकड़बंध माहौल विच इक साहितक रुचीआं वाळा इनसान मिळ पिआ सी।

पीरीअड तों बाअद उस नाळ गल्लां करन ’ते पता लग्गा कि उसने नानक सिंघ दे कई नावल पहड़े होए सन। उह दिल्ली दा जंमपल सी। उसदी पंजाब दे पेंडू जीवन बारे जाणन दी इछ्छा भांप के मैं उसनूं कंवल दा नावल ‘पूरनमाशी’ दित्ता। उसनूं पसंद आइआ। डिंजन ’च जमहां कीते नावलां दे सटाक विच्चों बहुते मैं उत्थों दे कुझ साहित प्रेमीआं नूं दे आइआ सां। मेरे कोळ कंवल दे ‘रात बाकी है’ ‘पाली’ ते गुरदिआल सिंघ दा ‘महड़ी दा दीवा’ सन। छाबड़ा नें सारे पहड़े। ‘रात बाकी है’ ते ‘महड़ी दा दीवा’ उसनूं वधेरे पसंद आए।

परेड दा दिन सोमवार सी। पी.टी शाम नूं हर रोज़। परेड ’चों गैरहाज़र होणा मुशकल सी। पी.टी ’चों टुभ्भी मार जांदा सां। वीरभान सांभ लैंदा सी। किट ले-आऊट पहिली टरेनिंग वांग ही करनी पैंदी सी।

कनवरशन कोरस वाळे टरेनी, टरेनिंग सैंटर तों बाहर सिवल कप्पड़िआं ’च जा सकदे सन। मेरे लई इह वड्डी राहत सी। वरदी दी अहिमीअत मैं समझदा सां। इहदे नाळ मेरी रोटी-रोज़ी जुड़ी होई सी। इह मेरी नौकरी दी पछाण वी सी। पर नौकरी दे घंटिआं उप्रंत, शहिर विच घुंमदिआं-फिरदिआं, तन उतली वरदी मेरे मन विच बेगानगी दा अहिसास पैदा करदी सी। लोकां विच मैं उनहां वरगा जीव बण के नहीं सी विचर सकदा।

टरेनिंग सैंटर तों बाहर मेरा पहिला गेड़ा मरीना बीच ’ते सी। मैनूं इंज लग्गा जिवें समुंदर मैनूं उडीक रिहा होवे। बूट खोहल के मैं दो कदम पाणी विच चला गिआ। हत्थां ’ते पाणी लै के मूंह धोता। उभ्भर के आई छल्ल नें मैनूं गोडिआं तक्क भिउं दित्ता… जिवें समुंदर नें मैनूं ‘जी आइआं’ आखिआ होवे। समुंदर मेरे लई जीवन दी गतीशीलता दा प्रतीक सी। उतशाह दा सोमा सी।

पहिली टरेनिंग दौरान असीं ‘अडिआर बीच’ ’ते नहीं सी जा सके। उस इलाके विच ज़िआदा ऐंगलो-इंडीअन वसदे सन। अंग्रेज़ां दे राज दौरान जिनहां गोरे-गोरीआं नें तामिल औरतां-मरदां नाळ विआह कीते सन, उनहां दी औलाद सन उह लोक। तामिलां दे मुकाबले उनहां दा रंग गोरा सी। उनहां दी जीवन-शैली वी मुख्ख तौर ’ते गोरिआं वाळी सी। औरतां ते उनहां दे मरद साथी ऐतवारां नूं ‘अडिआर बीच’ ’ते तैरन आइआ करदे सन। इक ऐतवार मेरा, मनजीत, हरचरन, बंत अते नरिंदर दा प्रोगराम बण गिआ। इलैकट्रिक टरेन फड़ के असीं मांबलम सटेशन ’ते उत्तर गए। ओथों थोहड़ी कु वाट पैदल चल्ल के बीच ’ते जा पहुंचे। सविम-सूटां ते बिकनीआं ’च तैर रहीआं अते रेता ’च लेट के धुप्प-इशनान कर रहीआं अध्धनंगीआं औरतां दा उतेजिक नज़ारा असीं ज़िंदगी ’च पहिली वार देख रहे सां। औरत दे अंगां वल्ल झाकण दी फितरत मरद जाती अंदर मुढ्ढ कदीम तों चली आ रही है। मेरी जाचे खूबसूरती नूं सलीके नाळ वेख लैणा माड़ी गल्ल नहीं। सो असीं सलीके नाळ बीच ’ते गेड़ा कढ्ढिआ ते वापस टुर पए। पर दोसतां विच बीच दे लुभावणे द्रिश नूं मुड़ वेखण दी लालसा पैदा हो गई। अगले ऐतवार उनहां नें बीच ’ते तैरन दा प्रोगराम बणा लिआ। नरिंदर तैरना जाणदा सी। ज़िआदा उतावला वी उही सी। मैं ते मनजीत नें नांह कर दित्ती। आसाम दी नदी विच मौत दे मूंह ’चों मुड़न वाळी घटना सानूं भुल्ली नहीं सी।

नरिंदर कहिण लग्गा, “तुसीं बाहर बैठे रिहो। बंत ते हरचरन दा मूड हैगै पर इह डूंघे पाणी ’च नहीं जाणगे। मुड़ के आउंदिआं आपां पंजाबी रैसटोरैंट ’च खाणा खावांगे।” रैसटोरैंट दा प्रोगराम सुण के मेरा ते मनजीत दा मूड वी बण गिआ। असीं मैस्स दे खाणिआं तों अक्क के कदी-कदी उस रैसटोरैंट ’च चले जांदे सां।

बीच ’ते पहुंच मैं ते मनजीत इक पासे हो के बैठ गए। उह तिंने तौलीए-कछहिरे लै के गए सन। कप्पड़े उतार के उह समुंदर ’च जा वड़े। बंत ते हरचरन थोहड़े-थोहड़े पाणी ’च लत्ता-बाहां मारदे रहे। उह तरीके नाळ औरतां दे जिसमां कंनी झाक लैंदे। निगहां साडी वी कदी-कदी जिसमां वल्ल चली जांदी। नरिंदर डूंघे पाणी ’च सी। झाकण दे मामले विच उह ज़िआदा लालची सी। तारीआं लाउंदा उह औरतां-मरदां दे नेड़े चला जांदा।

मुड़-मुड़ झाकणा चंगा नहीं सी लग्ग रिहा। मैं मनजीत नूं किहा कि आपां लोकां तों दूजे पासे तुर-फिर लैने हां। असीं उठ्ठे ही सां कि नरिंदर नें होर ही कारा कर दित्ता। बिकनी वाळी इक सुहणी औरत बीच दी रेत ’ते लेटी धुप्प-इशनान कर रही सी। नरिंदर पाणी ’चों निक्कळ उसदे बराबर जा लेटिआ। “बीहेव युअरसैलफ” आख नज़रां नाळ झाड़ जिही पाउंदिआं उह उठ्ठ के पाणी ’च जा वड़ी। असीं हैरान-प्रेशान। उसदा पती नाळ नहीं सी। वरना गल्ल वध जाणी सी। निंमोझूणा होइआ नरिंदर साडे कोळ आ गिआ। बंत ते हरचरन वी फटाफट आ गए। “कप्पड़े पाओ, आपां कूच करीए।” मैं आखिआ। कपड़े पहिन के उनहां बैग उठाए ते असीं चल्ल पए।

“नरिंदर तूं बहुत वड्डी गलती कीती ऐ।” मनजीत नें उस नूं कोसिआ।

“शूकर ऐ किते हत्थ नहीं फेरन लग्ग पिआ।” हरचरन नें चोभ लाई।

“ओए मैं एना शुदाई आं।” नरिंदर नें सफाई दित्ती।

“एना नहीं थोहड़ा तां हैगा ई ऐं।” बंत दे विअंग नें सानूं हसा दित्ता।

“शुदाई असीं सारे ई आं। देखो ! इह बीच तैरन वासते ऐ। ऐंगलो तैरन आउंदे आ। उनहां दी कलचर आ इह। तैरन वासते सानूं वी मनाही नहीं पर असीं तैरन लई नहीं आउंदे। जिहड़े कंम लई आउने आं, इह आपां नूं सोभा नहीं दिंदा। साडे सिरां ’ते पग्गां आं। सानूं इनहां दा खिआल रख्खणा चाहीदै।”

“ओए जरनैल ! तूं तां बड़ीआं सिआणीआं गल्लां करन लग्ग पिऐं।” बंत बोलिआ।

“आसाम ’च इह गड्डा नावलां दा पहड़ के आइऐ।” मनजीत नें दस्सिआ।

“अख्खां तां तूं वी तत्तीआ करदा रिहां, वड्डिआ अकलमंदा।” नरिंदर दी मैनूं आखी गल्ल ठीक ही तां सी। सारी गलती उसदी ’कल्ले दी नहीं, थोहड़ी-थोहड़ी साडी वी सी।

मैनूं बापू जी दी गल्ल याद आ गई। मैं उह दस्सण लग्ग पिआ, “गलतीआं दे मामले ’च मेरे बापू जी नें दस्सिआ सी पई तिंन तरहां दे बंदे हुंदे आ।”

“किहड़े-किहड़े।” हरचरन नें हुंगारा भरिआ।

“इक उह, जिहड़े दूजिआं दीआं गलतीआं देख के ही सावधान हो जांदे आ। दूजे उह, जिहड़े आपणी गलती तों, अगांह वासते सबक सिख्ख लैंदे आ। तीजे उह जिहड़े मुड़-मुड़ गलतीआं करी जांदे आ, सुधरन दी कोशिश ही नहीं करदे। आपां किहड़े बणनै, सोच लओ सज्जणो।”

मांबलम रेलवे सटेशन तों रेल ’च बैठदिआं हरचरन नें मठ्ठी पै चुक्की गल्ल ’ते फिर चंगिआड़ी सुट्ट दित्ती, “नरिंदर दी गल्ल तां बण जाणी सी कमळा काहली कर गिऐ।”

“गल्ल अख्ख-मटक्के नाळ शुरू होणी चाहीदी सी।” मीसणी जिही मुसकराहट विच्चीं बंत बोलिआ।”

“साडे भरा दीआं अख्खां मीचवीआं जिहीआं आं। अख्ख मारी दा अगली नूं पता नहीं सी लग्गणा।” मनजीत नें अख्खां ‘चुंनहीआं’ कहिण दी बजाइ मीचवीआं कहि के विअंग दी चोभ मठ्ठी कर दित्ती सी। असीं आपणा हासा वी मिनहां-मिनहां ही रख्खिआ।

“इहदा इलाज तां हो सकदा सी।” मैं आखिआ।

“उह किवें?” हरचरन नें पुछ्छिआ।

“अख्ख दे नाळ सीटी मार दिआ करदा। इहदी सीटी बड़ी खिच्चवीं ऐ।” सारे हस्स पए।

“किंना वधीआ तरीका सी। कमळे नें वरतिआ नहीं। जे किते अख्ख दे नाळ खिच्चवीं सीटी मारीओ हुंदी तां हुण तक्क कदों दा पेचा लड़ गिआ हुंदा।” मनजीत दी गल्ल ’ते फिर हासड़ मच्च गई। नरिंदर वी आपणा हासा रोक नां सकिआ। फिर अपणत अते गुस्से दे रलवें अंदाज़ ’च बोलिआ, “हुण बस्स वी करो पतंदरो।”

ऐगमोर सटेशन ’ते उत्तर के असीं पंजाबी रैसटोरैंट ’च जा वड़े। तरी वाळा चिकन, दहीं-भल्ले ते चपातीआं दे ज़ाइकेदार भोजन दा अनंद माण के मुड़ रेल ’च बैठ गए।

समुंदर नूं देखण लई मैं मरीना बीच ’ते वी जांदा रहिंदा सां। समुंदर मेरे लई इक वख्खरी दुनीआं सी।

आपणे नाळ दे तामिल साथीआं कोलों चेनई दे सरकारी मिऊज़िअम दीआं सिफतां सुण के असीं इक ऐतवार ओथे चले गए। भारत दे सभ तों पुराणे मिऊज़िअमां विच्चों इह मिऊज़िअम दूजे नंबर ’ते है। 19वीं सदी दे अध्ध विच बणे इस मिऊज़िअम दीआं 40 गैलरीआं हन। मानव इतिहास, जीवन विगिआन, नारीअल दे पत्तरां ’ते लिखे पुराणे खरड़े, अमरावती शैली दे चित्तर आदि चीज़ां नाळ भरिआ उह मिऊज़िअम असीं पूरा दिन ला के तसल्ली नाळ वेखिआ। जदों असीं पुरातन कला ते विगिआन दीआं वसतां दी प्रशंसा कर रहे सां तां बंत टिवाणा नें बड़ी सारथक गल्ल आखी सी, “नवीआं-नवीआं थावां अते इस तरहां दीआं कमाल-कमाल चीज़ां एअर फोरस दे सिर ’ते ही देख रहे आं। पल्लिओं खरच के कित्थें देख होणीआं सी।”

छोटे भरा कुलदीप दा विआह

टरेनिंग अजे अध्धी कु ही मुक्की सी कि घरदिआं नें कुलदीप दा विआह रख्ख लिआ। दो कु महीने पहिलां जदों गल्ल चली सी तां मैं चिठ्ठी ’च ताकीद कीती सी कि सानूं एनी काहळ नहीं करनी चाहीदी।

कुलदीप दी किहड़ी उमर लंघदी जांदी सी। तिंन चार साल अटक के विआह कीता जा सकदा सी। इह वी लिख दित्ता सी कि जे लड़की वाळे नहीं मंनदे तां जवाब दे दिओ। बापू जी नें जवाब ’च लिखिआ सी, “जे विचोला कोई होर हुंदा तां मैं जवाब दे देंदा। पर कुड़म दी विचोलगी वाळे रिशते नूं तोड़ना सिआणप नहीं।” विचोला साडी भैण गुरदीश कौर दा सहुरा साहिब सी। कुड़माई समें लड़की दे बाप नें छेती विआह करन बारे कोई गल्ल नहीं सी कीती। हुण उहदे पुत्तां-नूंहां नें अलग्ग होण दा बखेड़ा पा दित्ता सी। उनहां नूं अलग्ग करन तों पहिलां उह आपणी धी-जो भरावां तों छोटी सी-दे हत्थ पीळे करने चाहुंदा सी।

सो विआह बंनही होई तारीख ’ते होणा ही होणा सी। मैं दुचित्ती ’च सां। भरा दा विआह देखण दी इछा वी सी ते टरेनिंग ’च पछड़ जाण दा डर वी। मनजीत नाळ सलाह कीती। उह कहिण लग्गा, “तूं बेफिकर हो के चला जाह। मैं हरेक दिन दी पहड़ाई दे डीटेलड नोटस बणाई जाऊंगा। तूं आ के चार दिन गड्डवें ला लईं।” मैनूं सलाह जच गई। भरा दा विआह देखण लई छुट्टी नहीं सी मिलणी। मैं मां दी गंभीर बीमारी दी तार मंगवाई ते 10 दिन दी कैयूअल छुट्टी लै के घर पहुंच गिआ।

बाहरले दरवाज़े ’ते साडे पिंड दीआं सिआणी उमर दीआं दो मरासणां “वे मेरा बंनड़ा” दी पंकती दुहराउंदीआं ढोलकी दी ताल ’ते घोड़ीआं गा रहीआं सन। उह दोवें बुहड़ीआं पिंड दे विआह वाळे घरीं इसे तरहां ही घोड़ीआं-सुहाग गाइआ करदीआं सन। “वे मां सदके ! ऐह तां तूं बहुत चंगा कीता, जु हिंमत कर के आ गिआ।” आखदिआं बीबी नें मैनूं छाती नाळ ला लिआ। बापू जी ते भरावां दे चिहरे वी खिड़ गए। विहड़े दे इक पासे भठ्ठी पुट्टी होई सी। लक्कड़ां दी अग्ग उत्ते वड्डी सारी कड़ाही विच, साडे पिंड दा हलवाई बाबू राम बाहमण मठ्ठीआं तळ रिहा सी। साडे पिंडां विच उहदे मुकाबले दा होर कोई हलवाई है नहीं सी। दलान विच लड्डूआं, गोगलिआं, पकौड़िआं ते मिठ्ठी सीरनी दीआं परातां भरीआं पईआं सन।

शाम नूं माईंएं दी रसम सी। साडीआं भैणां, भरजाई ते शरीके दीआं औरतां नें गीत गाउण दे नाळ-नाळ भरा दे बटणा लाउणा शुरू कर दित्ता। साडी भरजाई तां साऊ सी पर गळी ’चों लगदीआं भरजाईआं नें हासा-ठठ्ठा करदिआं पहिलां कुलदीप दे मुंह उत्ते अते बाअद विच गुझ्झे वार करदिआं इक-दूजी दे मूंहां उत्ते बटणा थोपणा शुरू कर दित्ता। उनहां दे अज़ीबो-गरीब चिहरिआं नूं वेख के खूब हासा पिआ।

अगले दिन गुरू ग्रंथ साहिब दे साधारन-पाठ दा भोग सी। बाअद ’च पिंड वालिआं नूं रोटी सी। उदों कारड छपवाउण-वंडण दा रिवाज़ नहीं सी। लागी राहीं सद्दा दित्ता जांदा सी। भोग दे सद्दे दे नाळ ही रोटी दा सद्दा वी दित्ता जाणा सी। बीबी ते बापू जी नें रहिमे मरासी नूं समझा दित्ता कि इक-इक निउंदा किहड़े घरीं ते ‘चुल्ल्हे निउंदा’ किहड़े घरीं देणा है। ‘चुल्ल्हे निउंदा’ दा मतलब सारे टब्बर नूं निउंदा हुंदा सी। इस निउंदे तहित शरीके दे नेड़ले परिवारां दा दो-तिंन दिन दा समुच्चा खाण-पीण विआह वाळे घर हुंदा सी। दालां, सबज़ीआं ते होर चीज़ां बणाउण ’च रुझ्झे होए बाबू राम हलवाई नाळ साडी बीही दे पंज-छे गभ्भरू मद्दद करवा रहे सन। उह ऐवें हाज़री लवाउण नहीं सन आए, आपणे घर दा कंम समझ के जुटे होए सन।

विहड़े विच इक ही चानणी सी। अज्ज वांग चोखीआं कनातां ते परदे ला के पंडाल नहीं सी बणाइआ होइआ। दिन गरमीआं दे सन। साडे घर बिजली तां सी पर अज्ज वांग सटैंड वाळे बिजली दे वड्डे पख्खे प्रचलित नहीं सन होए। भोग समें दो नौजवानां नें पख्खे झल्लणे शुरू कर दित्ते। पख्खी दी शकल दे उह वड्डे पख्खे खहड़ के झल्ले जांदे सन। गुरदवारे जां खुशी-गमी दे मौके घरां ’च इकठ्ठे होए लोकां वासते पख्खा झल्लण दे कंम लई किसे दी डिऊटी लाउण दी लोड़ नहीं हुंदी सी। कोई जणा आपणे आप ही इह उद्दम शुरू कर लैंदा। उसदा हत्थ वटाउण लई कोई होर जणा उठ्ठ पैंदा। पख्खा झलणा सेवा समझी जांदी सी।

भोग तों बाअद चानणी थल्ले चिट्टे खद्दर दे ‘कोरे’ विछा दित्ते गए। पंगतां ’च बैठ लोकीं लंगर छकण लग्ग पए। साडे आपणे ही घरां दे नौजवान लंगर वरता रहे सन। झिउर, जूठे थालीआं-गलास नाळ दी नाळ साफ करी जा रहे सन।

लौढे वेले नानका-मेळ आ धमकिआ। निआणे ते बज़ुरग मामे दे गड्डे ’ते बाकी तुर के आ गए। किहड़ा दूर सी। सिध्धे राहीं छे किल्लोमीटर दी तां वाट सी। साडा घर पिंड दे बाहरवार सी। घर नूं आ रहीआं मेलणां नें लागलीआं हवेलीआं ’ते धावा बोल दित्ता। डंगरां दे रस्से खोल्ह के लक्कड़ दीआं खुरलीआं मूधीआं मार दित्तीआं। हळ-पंजालीआं ते होर संद-बेट खिलार दित्ते। घर दे नेड़े ढुक के पहिलां मिठास वाळा गीत छोहिआ:

उठ वे दीप सुत्तड़िआ, मामे तेरे आए,

बण बणेदीआं मामीआं, मामे अंमां जाए।

ते फिर शुरू कर दित्तीआं करारीआं सिठ्ठणीआं:

खाधीआं सी खिल्लां, जंमीआं सी इल्लां;

दो अंबरीं भउंदीआं वे, दीप सिआं चाचीआं तेरीआं।

मूहरिओं दादकीआं वी मैदान मल्ली खलोतीआं सन। उनहां दी ‘सवागती सिठ्ठणी’ कुझ इस तरहां सी:

छज्ज ओहले छानणी, परात ओहले लज्ज वे,

नानकिआं दा मेळ आइआ, गाउणे दा नां चज्ज वे।

नानकीआं: खाधी सी पिछ्छ, जंमे सी रिछ्छ,

दऊमौला-दऊमौला करदे वे, दीप सिआं चाचे-ताए तेरे।

दादकीआं: खाधे सी लड्डू, जंमे सी डड्डू,

गड़ैं-गड़ैं करदे वे, दीप सिआं मामे तेरे।

नानकीआं-दादकीआं दा सिठ्ठणीआं दा भेड़ काफी देर चलदा रिहा। रात नूं जागो कढ्ढी गई। बीबी नें सकिआं ’चों लगदीआं आपणीआं भतीजीआं दे रिशते पिंड ’च करवाए होए सन। पिंड दीआं गळीआं दे गेड़े दौरान जागो वालीआं उनहीं घरीं वी गईआं ते गाउण-नच्चण दा खूब धमच्चड़ पाइआ। घर नूं मुड़दीआं मेलणां नें जदों हवेलीआं ’च सुत्ते पए दो कु जाणिआं दे मंजे मूधे मारे तां दूजीआं हवेलीआं वालिआं नें बिसतरे गोळ कीते अते आसे-पासे हो के आपणा बचा कर लिआ।

अगली सवेर भरा दी जंञ चहड़ी। फोटोगराफी बलैक ऐंड वहाईट ही हुंदी सी। ऐलबम सरदे-पुज्जदे परिवार ही बणवाउंदे सन। मेरे कोळ कैंटीन तों 20 रुपए ’च खरीदिआ बाकस-टाईप कैमरा सी। मैं उस नाळ ही फोटो खिच्चदा रिहा। जंञ कारां ’च नहीं सी गई। बापू जी नें बस्स करनी चाही सी। पर साडा मामा बिक्कर सिंघ कहिण लग्गा, “छड्ड महिंदर सिआं, हाअ तां कोटली ऐ। मसां चौदां-पंदरां मील। की लोड़ ऐ बस्स ’ते खरचा करन दी। गड्डा मैं लै चल्लूंगा दो गड्डीआं आपणे पिंड दे सुहणे बळदां आळिआं नूं कहि दे।”

मामे ते गड्डीआं वाळिआं नें आपो-आपणे बळद पूरी तरहां शिंगारे होए सन। बळदां दे गळां विच घुंगरूआं दे हार सन अते मत्थिआं ’ते चमकदे कोकिआं ’ते मेखां नाळ महड़े होए चमड़े दे पटे। सवेरे वेले सिर चल्ल के 10 कु वजे कोटली जा ढुक्के। कुझ बराती साईकलां ’ते वी गए सन। वाजा साडे पिंड दे मरासीआं दा सी। मिलणी तों बाअद चाह-पाणी पी के 12 वजे तों पहलिां आनंद कारज दी रसम संपंन हो गई। पिंड बहुत छोटा सी। वसों थोहड़ी होण कारन गीतां-सिठ्ठणीआं दा कंम ठंढा ही रिहा। बखशीश नें पुछ्छ-गिछ्छ करके लागले पिंडों घर दी कढ्ढी शराब दे दो बलैडर मंगवा लए। दुपहिर दी रोटी लई जांदिआं वाजे दीआं धुनां ’ते खूब भंगड़ा पिआ। रोटी तों बाअद असीं कुझ देर आराम कीता। लौढे कु वेले खंड ते दुध्ध रळिआ बरफ वाळा ठंढा पाणी पिला के लड़की वाळिआं डोळी तोर दित्ती। कुलदीप नें संतरे अते होर उरा-परा पा के आपणी शराब कढ्ढी होई सी। घर पहुंच के प्राहुणिआं नूं उह वरता दित्ती।

परिवार ते रिशतेदारां दे संग-साथ विआह दीआं रौणकां माणदिआं 10 दिन दी छुट्टी अख्ख-पलकारे ’च बीत गई। वापसी ’ते बीबी नें लड्डूआं, गोगलिआं अते मिठ्ठीआं ते नमकीम पकौड़ीआं दा झोला भर दित्ता। मैं उह चीज़ां आपणी फलाईट दे सारे सैनिकां नूं वंडीआं। दोसतां नें वधाईआं दे नाळ-नाळ मखौल वी कीते, “तेरे मापिआं नें तेरा नंबर कट्ट के छोटा विआह लिआ। तैनूं छड़ा रख्खणगे।”

“कोई गल्ल नहीं मैं तुहाडीआं रंनां ’च धंना बण के सार लऊंगा।” मैं खटमिठ्ठी टकोर ला देंदा।

“मूंह धो रख्खीं, वड्डिआ काहना।” दोसत टीटणा दिखा देंदे।

मनजीत नें मेरी छुट्टी दौरान पहड़ाए लैसनां दे नोटस लै रख्खे सन। दो कु झुट्ट ला के मैं उह दिमाग ’च बिठा लए।

कदी-कदी टरेनिंग सैंटर दे थीएटर विच फिलम देख लैंदा सां। मदर इंडीआ, जागते रहो, मधूमती, दो आंखें बारां हाथ, बरसात आदि पुराणीआं फिलमां बहुत पसंद आईआं।

चेनई दीआं सारीआं मशहूर थावां देख चुक्के सां, सिवाइ कपलीशवर मंदर दे। इह मंदर तांबरम तों 22 किलोमीटर दूर, मिलपोर विखे सथित है। टरेनिंग दे तीजे फेज़ दे टैसटां बाअद असीं पंजे जोटीदार, आपणी बैरक दे तामिल साथी रंगानाथन नूं लै के जा पहुंचे। दरावड़ीअन शैली ’च बणिआ इह शिव मंदर तामिलां दा महतव्वपूरन तीरथ असथान है। ज़िआदा मूरतीआं शिव ते पारबती दीआं हन। सरोवर वी है।

साडी इंटेक दीआं सारीआं टरेडां दी टरेनिंग 1965 दे अकतूबर महीने ’च मुक्कणी सी। अगसत विच भारत-पाकिसतान दीआं फौजी झड़पां शुरू हो गईआं। टरेनिंग छेती निबेड़न दी सकीम तहित कलासां दा ओवरटाईम आरंभ हो गिआ।

आसाम ’च शुरू कीते नावल नूं मैं अगांह नहीं सी तोर सकिआ। टरेनिंग सैंटर दे रुझेविआं भरे रुटीन कारन लिखण दा मूड नहीं सी बणिआं।