‘जनरेशन ज़ी’ (Z – ज़ैड्ड) उह पीहड़ी है जो 1997 तों 2012 दे विचकार जनमी है। इस पीहड़ी दी खास गल्ल इह है कि इह पूरी तरहां डिजिटल युग विच्च वड्डी होई है। इंटरनैट्ट, समारटफोन, सोशल मीडीआ इनहां लई नवीं गल्ल नहीं, बलकि नारमल गल्ल है। इस पीहड़ी विच्च पिछलीआं पीहड़ीआं नालों ज़िआदा समाजिक, राजनीतिक, परिआवरणक अते मनुख्खी अधिकारां वाली चेतना है। इंटरनैट्ट नें दुनीआ नूं शीशे वांग साहमणे रख्ख दित्ता है। जनरेशन ज़ी नूं हर मसला भाव जंग दे प्रभाव, अनिआए, जैंडर-समानता, नसल-भेद भाव अते दुनीआं ’ते चल्ल रहे तमाम वरतारिआं बारे तुरंत जाणकारी मिलदी है। इस करके इह पीहड़ी बहुत जलदी सिख्खदी है, सवाल पुछ्छदी है अते सटैंड लैंदी है। इह चुप्प रहि के सभ कुझ सहि जाण वाली पीहड़ी नहीं। इह सिसटम नूं चैलैंज करदी है चाहे उह सकूल जां समाज विच्च नां बराबरी होवे जां समाजी तानाशाही, जां राजनीतक गलतीआं। इसने चिंता, डिपरैशन, सवैसंभाल वरगे विशिआं नूं सधारन अते गल्लबात वाले बणा दित्ता है। इस पीहड़ी नें सोशल मीडीआ सरगरमीआं नाल, आपणे फोन दी वरतों नाल कई देशां विच्च प्रदरशन खहड़े कर दित्ते हन। जनरेशन ज़ी नें छोटे मोटे मुद्दे वी गलोबल बणा दित्ते हन। इह आपणी आवाज़ वड्डे हाकमां तक पहुंचाउण दे समरत्थ है। जनरेशन ज़ी लाईनां विच्च फसी रहिण वाली पीहड़ी नहीं, इह आपणे हक्क चाहूंदी है अते किसे नूं दबाउण नहीं दिंदी। इह पीहड़ी अंनही वफ़ादारी नहीं रख्खदी, पारदरशता अते इमानदार लीडरशिप्प चाहुंदी है। इस पीहड़ी दे नौजवान लोक भ्रिशटाचार दे विरोध विच्च, पारदरशता, रुज़गार अते मनुख्खी अधिकारां प्रती बारे कठोर अते तिख्खे सवाल पुछ्छदे हन।
जनरेशन ज़ी पीहड़ी दी विलख्खणता सिरफ तकनीकी समरत्था तक सीमित नहीं, इस पीहड़ी दी सभ तों वड्डी ताकत है इसदी वधी चेतना अते सवैअभिविअकती दी तीखण हिंमत वी है। जनरेशन ज़ी पीहड़ी दुनीआ दे हरेक सुत्ते मुद्दे नूं देखण जाचण अते समझण दी काबलीअत रख्खदी है। जित्थे पहिले लोकां तक जाणकारी अख़बार, रेडीओ जां टीवी राहीं हौली-हौली पहुंचदी सी, उत्थे अज्ज दा नौजवान इक्क कलिक्क नाल पूरी दुनीआ दे अनिआं, प्रदूशण, जंगां, मनुख्खी अधिकारां अते राजनीतक हालात नूं आपणी सकरीन ’ते देख लैंदा है, जिसदा सिध्धा प्रभाव पैंदा है। इह पीहड़ी सवाल पुछ्छदी है, चुणौतीआं खहड़ीआं करदी है अते आपणी सोच ’ते डट के खहड़दी है। इह पीहड़ी जाणदी है कि भेदभाव दा विरोध सिरफ गलीआं विच्च नाअरे ला के नहीं हुंदा, सगों आपणी सोच अते रोज़ाना दे फैसलिआं विच्च हुंदा है। इसने आपणे कंमां नाल समाज दे पुराणे रुझानां, पुराणीआं रवाइअतां नूं हिला के रख्ख दित्ता है। इस पीहड़ी नें साबत कर दित्ता है कि किसे वी तबदीली लई वड्डे नां वाले लोकां दी नहीं, सिरफ हौसले वाली सोच अते डिजिटल हथिआरां दी लोड़ हुंदी है।
इंना कुझ होण दे बावजूद दुनीआ ’ते काबज़ शकतीआं आपणे सिसटम अते एजंसीआं राहीं इसदे उदेशां अते टीचिआं नूं भ्रमत करन विच्च फिलहाल कामयाब हो रहीआं हन। निपाल, स्री लंका अते बंगला देश इसदीआं प्रतख्ख उदाहरणां हन। निपाल, स्री लंका अते बंगला देश विच्च इस नवीं पीहड़ी दे संघरश नाल सरकारां बदल गईआं पर सिसटम नहीं बदल सकिआ, उहो बिऊरोकरसी ही चल्ल रही है अते राजनीतिक सोच वी पुराणी है। किउंकि भ्रिशटाचार दीआं जहड़ां बहुत ही डूंघीआं हन, इस करके नवीं पीहड़ी हार जांदी है। जदों तक पुराणा “भ्रिशट तंतर” दा जाल नहीं टुट्टदा, जनरेशन ज़ी दीआं मंगां पूरीआं नहीं हो सकदीआं। इस लई जनरेशन ज़ी दा “सिसटम बदलाअ” वड्डीआं ताकतां दी (GEO-STRATEGIC) भू-रणनीतक कंध नाल टकरा के रुक गिआ। इस विच्च अमरीका दी भू-राजनीतिक दिलचसपी इक्क मुख्ख कारक है, किउंकि अमरीका इनहां देशां नूं इंडो-पैसिफिक सटरैटजी दे हिस्से वजों देखदा है, जित्थे चीन नूं बैलैंस करना इसदी प्राथमिकता है। अमरीका लई निपाल विच्च बदलाअ तों वध्ध चीन दे बैलट ऐंड रोड इनीशीएटिव नूं रोकणा महत्तवपूरण सी। इस लई Gen Z दा सिसटम नूं बदल देण दा निशाना सथिरता दी अमरीकी शरत नाल टकराउंदा रिहा।
लंका दी गल्ल करीए तां अमरीका नहीं चाहुंदा सी कि स्री लंका चीन वल्ल होर झुके। इस लई “राजनीतिक बदलाअ” दा समरथन कीता पर डूंघा सिसटैमिक बदलाअ नहीं। अमरीका दा आई ऐम्म ऐफ्फ ’ते सिध्धा कंटरोल है। आई ऐम्म ऐफ्फ नें स्री लंका नूं सख़त शरतां नाल आरथिक पैकेज दित्ता, जिनहां नें पुराणे आरथिक माडल नूं जिउं दा तिउं रख्खिआ।
बंगलादेश विच्च वी अमरीका दी विदेश नीती दा रोल काफ़ी महत्तवपूरन रहिंदा है। बंगलादेश दी अरथविवसथा दा 80% हिस्सा कप्पड़ा उदयोग अते गारमैंट निरयात ’ते निरभर है, जिस विच्चों सभ तों वड्डा बज़ार अमरीका विच्च है। बंगलादेश चीन दा वड्डा आरथिक भाईवाल है। अमरीका लई इह चिंता है कि जे नौजवानां दी अगवाई वाली असथिरता नाल नवीं सरकार आउंदी, बंगला देश चीन दे ज़िआदा निकट हो सकदा सी, तां बेअ आफ बंगाल विच्च चीनी रणनीतक पकड़ वधेरे हो सकदी है। पर अमरीका दी नीती नौजवान भावना नाल नहीं मिलदी सी। सो बंगला देश दे नौजवानां दी सिसटम बदल देण दी मंग इस वड्डी जीओ पालेटिकस दी गेम दे साहमणे कमज़ोर रही। इस खित्ते दी उथलपुथल दा नतीजा इह निकलिआ कि जनरेशन ज़ी नें दरवाज़ा हिलाइआ, पर ताला नहीं खुल्ल्हिआ।
2025 विच्च ही इस पीहड़ी दी अगवाई वाले अंदोलन अफरीका दे कीनीआ, मोरोको, मैडागासकर अते दख्खणी अमरीका विच्च पेरू तक पहुंचे, जो कि भ्रिशटाचार, असमानता अते रहिण-सहिण दी वधदी लागत प्रती निराशा दुआरा प्रेरित सन। जनरेशन ज़ी बारे कई लोकां दीआं आलोचनावां वी हन। इस पीहड़ी बारे किहा जांदा है कि इह काहलेपण दी शिकार है अते बहुत जलदी ही नराज़ हो जांदी है। इह वधेरे समां आन लाइन रहिंदी है, लोड़ तों ज़िआदा अग्गे दा सोचदी है, गुस्से नाल भरी रहिंदी है अते शलीनता अते सतिकार दा भाव नहीं रख्खदी, इस करके समाजिक हमदरदी जलदी ही गुआ बैठदी है।
दुनीआ भर विच्च अंदोलनां दे पुराणे तजरबे इह जाणन लई काफी हन कि सथापत भ्रिशट तंतर नाल मत्था लाउणा इंना सौखा नहीं। 1960 विआं दा अमरीका विचला नागरिक अधिकार अंदोलन जो मारटिन लूथर किंग जूनीअर दी अगवाई हेठ नसली भेदभाव, कानूंन अग्गे बराबरी दा अधिकार, सिख्खिआ अते रोज़गार विच्च समान मौके, आतम-रख्खिआ, सवैसनमान वरगे समाजिक मुद्दिआं नूं लै के लड़िआ गिआ सी; सिट्टे वजों 1964 दा नागरिक अधिकार ऐकट अते 1965 दा वोटिंग अधिकार ऐकट तां बण गिआ, पर आरथिक असमानता पूरी तरहां खतम नहीं हो सकी। लंबे, संगठित अते नैतिक संघरश नाल सिसटैमिक नसलवाद नूं वी हिलाइआ तां ज़रूर पर इनहां कानूंनां नें सिरफ नसलवाद दे ढांचे ही बदले, नसलवादीआं दी सोच नहीं बदली। काले अफरीकन अमरीकनां विरुध्ध पुलिस बरबरता जारी रही अते अज्ज वी अमरीका दीआं जेल्हां विच्च कालिआं दी गिणती वध्ध है। काले लोक पुलिस वल्लों वध्ध अनुपात विच्च मारे जांदे हन अते रोज़गार, सिख्खिआ अते हाऊसिंग विच्च भेदभाव जारी है। इस बलैक भाईचारे नूं फिर 2013 विच्च इक्क वार बलैक लाईवज़ मैटर अंदोलन लड़ना पिआ।
इसे तरहां 2010-2012 दे दरमिआन मिडल ईसट अते उत्तरी अफरीका विच्च नौजवानां दी अगवाई हेठ तानाशाही राजां विरुध्ध लोक बगावतां उठ्ठीआं, जिनहां नूं इतिहास विच्च अरब सप्रिंग दा नां दित्ता गिआ है। अरब सप्रिंग मूवमैंट नें कई देशां विच्च पुराणे तानाशाही ढांचे हिला दित्ते, जिनहां विच्च टिऊनीशीआ विच्चों आबिदीन बैन अलीप जिसदी पतनी लील्हा त्राबेलसी अते परिवार ’ते अरबां डालर दी लुट्ट दा दोश सी, दे विरुध्ध लख्खां लोक सड़कां ’ते आ गए अते फौज नें संघरश कर रहे आम लोकां ’ते गोलीआं चलाउण तों इनकार कर दित्ता। नतीजे वजों बैन अली साऊदी अरब भज्ज गिआ। मुहंमद बुआज़ीज़ी नां दे इक्क गरीब नौजवान नें पुलिस दी बेइज़्ज़ती तों बाअद आतम-दाह कर लिआ सी। इह घटना रोटी, इज़्ज़त अते इनसाफ दी बगावत बण गई। मिसर दे तानाशाह हसनी मुबारक नूं हटाइआ गिआ। 25 जनवरी 2011 नूं काहिरा दे तहरीर सकुऐर विच्च नौजवान, मज़दूर, मध्ध वरग दे लख्खां लोक सड़कां ’ते इकठ्ठे हो गए। 18 दिनां दी लगातार बगावत दौरान फौज नें मुबारक दा साथ छड्ड दित्ता। पर बाअद विच्च की होइआ, नौजवान अंदोलन कोल कोई सिआसी पारटी नहीं सी, चोणां विच्च कट्टड़वादी विचारधारा वाली मुसलिम ब्रदरहुड्ड दी जित्त होई। मिसर दा अरथचारा डिग गिआ। सरकार बदली, पर सिसटम नहीं बदल सकिआ। बाहरी ताकतां दी दखलअंदाज़ी नाल मिसर मुड़ फौजी तानाशाही वल्ल मुड़ गिआ। अरब सप्रिंग मूवमैंट दा मिसर विच्च सभ तों वड्डा सबक इह मिलिआ कि संसथावां ’ते कबज़ा कीते बिनां जित्त अधूरी ही रहिंदी है। जे फौज अते संसथावां काबू विच्च नां आउण तां सिरफ तानाशाह दा नां ही बदलदा है।
टिऊनीशीआ अते मिसर दीआं घटनावां नें होर अरब मुलकां नूं वी प्रभावत कीता अते बगावत नूं प्रेरित कीता। लीबीआ विच्च गद्दाफी विरुध्ध बगावत नूं नाटो नें हवाई हमले करके अते सैनिक सहाइता नाल मदद कीती। फलसरूप 20 अकतूबर 2011 करनल गद्दाफी मारिआ गिआ। लंबे समें दा घरेलू खून-खराबी भरिआ संघरश बेकार गिआ अते लीबीआ अजे वी असथिर हालत विच्च है। अरब सप्रिंग दा नतीजा ही सी कि यमन विच्च वी अजिहा ही वापरिआ। घरेलू खानाजंगी नें वड्डे युध्ध दा आकार धार लिआ। बेरुज़गारी, अमीर-गरीब दा फरक अते भ्रिशटाचार दे विरोध विच्च उठ्ठी बगावती लहिर नें मुसलिम फिरकिआं शीआ-सुंनी विच्च वंड तिख्खी कर दित्ती। हूथी नां दी जथेबंदी हेठ शीआ फिरके दे लोक उभ्भरे, घरेलू युध्ध शुरू हो गिआ। अंत गलफ कारपोरेशन कोसल दी विचोलगी नाल यमन दे तानाशाही नेता अली अबदुल्ला सालेह नें 25 फरवरी 2012 नूं असतीफ़ा दे दित्ता पर 2017 विच्च हूथीआं वल्लों उसदी हत्तिआ कर दित्ती गई। यमन अज्ज वी वख्ख-वख्ख ताकतवर गरुप्पां विच्च वंडिआ होइआ है। गरीबी आरथिक तंगी दे चलदिआं अते मनुख्खी हालात बहुत खराब हन।
सतंबर 2011, अमरीका दे निऊयारक, वाल सटरीट फाइनैंशीअल डिसट्रिकट विच्च कारपोरेट पावर दे विरोध अते आरथिक असमानता नूं लै के कारपोरेट अते बैंकिंग पावर दे ख़िलाफ इक्क विलख्खण आकूपाई मूवमैंट खहड़ी हो गई। इस मूवमैंट विच्च वी आरथिक निआं लई नौजवानां, विदिआरथीआं अते मज़दूरां नें इकठ्ठे हो के वाल सटरीट दे कारपोरेटां विरुध्ध धरना शुरू कीता। उहनां दा मुख्ख नाअरा सी, असीं 99% हां अते इक्क परसैंट साडी लुट्ट करदे हन। इह अंदोलन तेज़ी नाल फैलिआ। बहुत सारे शहिरां विच्च शाखावां बणाईआं। इस अंदोलन दा कोई वी केंदरी लीडर नहीं सी अते नां ही कोई राजनीतक धिर इस अंदोलन दे पिछ्छे सी। इस करके संघरश नूं अग्गे वधाउण जां वड्डा करन लई तरुंत फैसले नां लए जा सके। नीतीगत सुधार लई कोई वी सपशट योजना नहीं सी बण सकी। दूसरा, इह अंदोलन वी जनरेशन ज़ी दे मौजूदा अंदोलनां दी तरहां टविटर, फेसबुक्क, यूटिऊब राहीं फैलिआ अते लड़िआ गिआ। अंदोलन दे दबाअ दे बावजूद वी अमरीका दी आरथिक अते राजनीतिक मशीनरी सथिर रही। कुझ शहिरां विच्च धरने अते प्रदरशनां नूं ताकत नाल दबाइआ गिआ। मूवमैंट चेतना फैलाउण तक सीमित हो के रही गई। किसे वी सारथिक अंजाम तीक नां पहुंची। जनरेशन ज़ी दे अंदोलनां लई सिख्खण लई इह है कि चेतना दा पसार सिरफ पहिला कदम है; संघरश लई योजना अते नीतीगत हल्ल लाज़मी हुंदे हन।
1928-1945 दे पीरीअड दी जनरेशन नूं आतम-निरभर, कंम काज विच्च लगन, आम तौर ’ते चुप्प चाप समां कट्टण वाली चुप्प पीहड़ी दे रूप विच्च देखिआ जांदा है। इस पीहड़ी दे समें दुनीआ विच्च महान आरथिक मंदी दा दौर सी। 1939-1945 दे समें विच्च दूसरी संसार जंग लड़ी गई। होर मुख्ख घटनावां विच्च 1949 विच्च नाटो दी सथापना वी होई। 1946-1964 दे समें दी जनरेशन नूं बेबी बूमरज़ दा नां दित्ता गिआ है। इसदा समां सीत युध्ध, वीअतनाम दी लड़ाई अते अमरीका विच्च सिवल राईटस मूवमैंट दे समें वजों देखिआ जांदा है। इस पीहड़ी दे समें 1969 विच्च पहिली वार मनुख्ख नें चंदरमा ’ते पैर रख्खिआ सी। इह समां सुनहिरी आरथिक दौर दा हिस्सा सी अते इस पीहड़ी दे लोक परिवार-केंद्रित ही रहे अते आरथिक अते मनुख्खी विकास चाहुंदे सन।
1965-1980 दे दरमिआन दी जनरेशन सवैनिरभरता अते तकनीकी-जागरूकता दे शुरू होण दा दौर सी। शुरूआती निज्जी कंपिऊटर अते इंटरनैट्ट दी आमद इस दौर दा हासल है। इसे समें विच्च ही बरलिन दी दीवार ढहि ढेरी होई अते सीत युध्ध खतम होइआ सी। 1981-1996 दी जनरेशन नूं मिलेनीअलज़ जां फिर जनरेशन वाई दा नां दित्ता गिआ है। इह डिजिटल मूल दे लोक सन। तकनीकी-समझदारी अते समाजिक तौर ’ते जागरूक पीहड़ी सी। इसदे समें ही सोशल मीडीआ दा आगाज़ अते जलवायू परिवरतन जागरूकता आई। इसदे समें ही 2008 विच्च गलोबल वित्ती संकट उभ्भरिआ सी अते 2001 विच्च अमरीका दे निऊयारक विच्च 9/11 दे हमले होए सन, जिनहां नें दुनीआ बदल दित्ती।
कोविड महांमारी तों बाअद दी रिकवरी अते रिमोट लरनिंग सभ्भिआचार वाली मौजूदा पीहड़ी नूं जो 2013-2025 दे दरमिआन दी पैदाइश है, नूं जनरेशन अलफ़ा किहा जा रिहा है। इह समां अरटीफ़ीशिअल इंटैलीजैंस, आटोमेशन, वातावरण चेतना अते तकनीक दा डिजिटल युग है। अलफ़ा जैनरेशन तों संसार नूं बहुत भारी उमीदां हन। अरटीफ़ीशिअल इंटैलीजैंस अते आटोमेशन दी सहाइता नाल अलफ़ा पीहड़ी दे नाल कंम करन वाले रोबौट अते अकलमंद सिसटम असानी नाल एकीक्रित, इंटीग्रेटिड होणगे। डिजिटल जीवन शैली नाल घर, सकूल अते कंम वाली थां पूरी तरहां जुड़ी होई होवेगी। शुरूआती जीवन विच्च ही डिजिटल ऐकसपोज़र मिलण करके गलोबल जागरूकता, भूगोलिक अते सांसक्रितिक समझ बहुत ज़िआदा प्रफुल्लत होवेगी। जात, धरम, लिंग अते आरथिक सथिती दे फरक घटण दी उमीद वध गई है। वित्ती साखरता, बच्चत, निवेश, क्रिपटोकरंसी अते डिजिटल अरथविवसथा दा विसथार होवेगा। इस डिजिटल युग विच्च नैतिकता अते प्राईवेसी प्रती जागरूकता वधेगी। विअकतीगत प्रतिभा नाल टीम वरक विच्च निखार आवेगा। मनुख्खी अधिकार अते समाजिक निआं वधेगा। इस पीहड़ी तों संसार नूं ज़िआदा वधीआ सिसटम, चंगी आरथिकता, सिख्खिआ, वातावरण अते बिहतर शासन मिलण दीआं संभावनावां हन। मौजूदा विशव हालात दे चलदिआं जनरेशन ज़ी दा संघरश सफल हो सकदा है, बशरते कि उह चेतना दे नाल नाल राजनीतक सूझबूझ वी पैदा करे अते सिसटम दीआं कमज़ोरीआं दी सटड्डी करके बदलवें प्रबंध अते संसथावां उत्ते पकड़ मज़बूत करे।
* * * * *

