पुशपिंदर नूं बहुता कुझ करन दी लोड़ नहीं सी पै रही। सवी ते निक्को आपणे आप ही तिआर होई जा रहे सन। सो निक्को दे वाळ सुआर के उह बैड्ड-रूम 'च खिल्लरीआं चीज़ां सांभण लग्ग पई।
"देखिआ, मैं ई किहा सी डैड नूं ...।" नौआं सालां दा सवी हुब्ब-हुब्ब के निक्को नूं दस्सण लग्ग पिआ कि उसदी फरमाइश 'ते ही उनहां दा डैड उनहां नूं निआगरा फालज़ घुमाउण लिजा रिहा सी।
"ऐ है हैअ, तूं नां तूं," छेआं सालां दी निक्को आपणे भरा दा मज़ाक जिहा उडाउंदिआं बोली, "डैड नें कल्ल्ह मैनूं फोन 'ते पुच्चिआ ती। ऐंड आई सैड्ड यैस, वी मसट।"
"बट इट वाज़ माई आईडीआ।"
"दैन्न वहट ?"
ते फिर उह विंगे-टेढे मूंह बणा-बणा इक्क दूजे नूं चिड़ाउण लग्ग पए।
"तिआर तां हो गए आं, हुण जांदे किउं नहीं?" लिविंग-रूम वल्ल नूं अख्खां दा इशारा करदिआं पुशपिंदर नें किहा। किराए 'ते लए होए इस बेसमैंट विच्च बैड्ड-रूम, लिविंग-रूम ते रसोई नाळ-नाळ ही पैंदे सन।
चामहले होए निआणे आपणी मंमी दी इह गल्ल सुण के संजीदा जिहे हो गए...पाशी पिछले कुझ समें तों सवी ते निक्को विच्च इक्क परिवरतन महिसूस कर रही सी। हरेक तीजे वीक-ऐंड 'ते जदों बलराज उनहां नूं आपणे कोळ लिजाण लई फोन 'ते पुछ्छदा तां चाअ जिहे विच्च उह प्रोगराम बणा लैंदे, खुशी-खुशी तिआर वी हो जांदे पर तुरन लग्गिआं उनहां बच्चिआं वांग संजीदा हो जांदे, जिनहां नें आप तां दौड़ के, मेले नूं जा रही बस्स फड़ लई होवे पर उनहां दी थक्की होई मां किधरे पिछांह ही रहि गई होवे।
जदों निआणे नां ही हिल्ले तां पाशी आप उनहां नूं लिविंग-रूम 'च लै आई। उसने देखिआ कि बलराज टी.वी. लाई बैठा सी। पिछली वार वी उसने इंज ही कीता सी। पर उस तों पहिलां, उह आ के चुप्प-चाप सोफे 'ते बैठ रहिंदा। शुरू-शुरू विच्च तां उह सरदल वी नहीं सी टप्पदा हुंदा। फोन करके इस हिसाब नाळ पहुंचदा कि दोनो बच्चे तिआर हुंदे ते नाळ लै के टुर जांदा। ते जेकर कदी-कदाईं उह तिआर नां होए हुंदे तां बाहर ही आपणी कार 'च बैठ के इंतज़ार कर लैंदा।
"चलीए बई।" निआणिआं वल्ल वेखदिआं बलराज नें टी.वी. बंद कर दित्ता ते सोफे तों उठ्ठ खलोइआ।
पाशी ते बलराज आहमो-साहमणे खहड़े सन, कोळ-कोळ खलोते दो टापूआं वांग। आपो आपणी हसती दे मालक। ...समुंदर 'च गुआचे होए मलाह वरगा बलराज दा चिहरा वेखदिआं पाशी अंदरों 'मैनूं की' दी आवाज़ आई सी जां कुझ होर, उह समझ नहीं सी सकी।
"शाम नूं मुड़दिआं सानूं देर हो जाणी आं। एस करके फोन नहीं कर होणा। ओदां कल्ल्ह नूं दस कु वजे मैं इनहां नूं छड्ड जाऊंगा।" बलराज नूं आपणी आवाज़ थक्की-थक्की जिही महिसूस होई सी।
"ठीक आ।" पाशी दी आवाज़ अंसरिंग-मशीन वरगी सी।
निआणिआं दी निगहा आपणी मंमी वल्लों हुंदी होई डैड वल्ल चली गई। उनहां "बाइ मौम" किहा ते डैड नाळ दरवाज़े वल्ल नूं हो तुरे।
भुख्ख महिसूस करदिआं पाशी नाशता तिआर करन लग्ग पई। उसने निआणिआं नूं तां खुआ दित्ता सी पर आप अजे तक्क खा नहीं सी सकी...पता नहीं इह बेसमैंट विचली चुप्प सी जां कोई होर कारन कि उसनूं इंज महिसूस होइआ जिवें उसदे अंदरली काहळ नूं ऊंघ आ गई होवे...काहळ जो कनेडा आ के उसदे सिर नूं अजिही चहड़ी कि पोटे-पोटे विच्च उत्तर गई सी। सोफे 'ते बैठिआं मटरां वाळे परौंठे दा सुआद माणदिआं उसनूं आपणी इस वकत दी इकल्ल शाइद चंगी लग्ग रही सी। किंना थका दिंदे सन निआणे उसनूं! फिर जौब अते घर दे होर झंजट। 'बंदा 'कल्ला ही होणा चाहीदै। नां बहुता खिलारा नां बहुती दौड़-भज्ज।' उह बुड़बुड़ाई। 'पर 'कल्ला तां कहिंदे आ पई द्रखत वी नां होवे।' उसने आपणे आप 'ते किंतू कीता। परौंठे वाळी खाली पलेट परे करदिआं उसने चाह दा कप्प चुक्किआ ते टी.वी. दा रीमोट नप्प दित्ता। पंजाबी प्रोगराम विच्च सुहाग दा गीत चल्ल रिहा सी:
तेरे विहड़े दे विच्च-विच्च वे, बाबल चरखा कौण कत्ते?
मेरीआं कत्तण पोतड़ीआं, धीए घर जाह आपणे।
घर वी मैं टोळिआ, वर वी मैं टोळिआ।
इक्क नां टोळिआ, धी दा लेख वे।
चाह दे घुट्ट भरदिआं, पाशी उस टिकी होई रात विच्च गुआच गई...ढोलकी दी ताळ..चंद दी मुलाइम चानणी हेठ सुत्ता होइआ पिंड...पाशी हुरां दे विहड़े विच्च उस दुआळे इकठ्ठीआं होईआं कुड़ीआं दीआं सुरीलीआं आवाज़ां विच्च सुहाग दीआं हेकां।
सरकारी नौकरी दे नाळ-नाळ खेती नूं वी हत्थ-पल्ला मारदे प्रीतम सिंघ नें धी दे विआह 'ते खरच करन लग्गिआं सीअ नहीं सी कीती। मुंडा आखर कनेडा तों आइआ होइआ सी। पाशी दे मापिआं, भरा, भैण ते रिशतेदारां नें उसनूं 'करमां वाळी' किहा सी...कालज दीआं सुहणीआं कुड़ीआं विच्च गिणी जांदी, ऐम.ऐशसी. कर रही पाशी खुश सी। आम मुंडे-कुड़ीआं वांग उसदे मन विच्च वी कनेडा अमरीका वरगे मुलक विच्च पहुंचण दी इछ्छा सी। उह इस गल्लों वी खुश सी कि 'बाहरले मुलक' दे लालच विच्च उसनूं किसे बुढ्ढे-ठेरे, काणे, टीरे जां दुहाजू नाळ नहीं सी नरड़िआ गिआ।
आपणे सुपनिआं दे देश कनेडा पहुंच के पाशी नूं प्रसंनता होई सी। हर थां सफाई सी। घरां विच्च गरम-ठंढे पाणी, बिजली नाळ चलदे चुल्ल्हे, माईकरोवेव, टी.वी., वी.सी.आर. ते होर अनेक तरहां दीआं सहूलतां सन। पहिनण लई चंगा कप्पड़ा-लीड़ा, खाण लई चिकन, मीट, फरूट, सबज़ीआं ते पीण लई दुध्ध, भांत-सुभांते जूस अते पौप-डरिंकस। पर इह सारा कुझ ऐवें नहीं सी प्रापत हुंदा। पलासटिक फैकटरी विच्च अठ्ठ घंटे खहड़ी-लत्ते कंम करदिआं पाशी हंभ जांदी। डालरां दी लोड़ करके ओवरटाईम छड्ड नां हुंदा। पर सरीर दी बस्स हो जांदी। रोटी-टुक्क दा कंम तां किसे गिणती 'च ही नहीं सी। उप्परों बिगानी भाशा ते बिगानी कलचर...कलचर वी काहदी? खपत दी इस चुप्प-चुपीती मंडी विच्च मनुख्ख वी इक्क खपत-वसतू बण के रहि गिआ सी...ते दिन-बदिन किरदे जा रहे आपणे उतशाह नूं बिआन करदिआं जदों उसने घरदिआं नूं चिठ्ठी लिखी कि कुझ नहीं सी रख्खिआ होइआ कनेडा विच्च, उह इंडीआ ही रही जाण तां घरदिआं नें पाशी दीआं गल्लां ते यकीन नहीं सी कीता। उनहां नें उसनूं ज़ोर पा के लिखिआ सी कि उह छेती तों छेती उनहां नूं सपौंसर कर देवे। पाशी नें पेपर भर के तोर दित्ते सन।
बलराज दा आपणे घर वाळिआं नूं सपौंसर करन दा कोई भाव नहीं सी बणदा। उसदा भरा वी ते भैण वी उस तों वड्डे सन। भैण, जो कनेडा विआही होई सी, आपणे मां-पिउ दे नाळ बलराज नूं ही कनेडा सद्द सकी सी। वड्डा भरा विआहिआ होइआ होण करके आ नहीं सी सकदा। धी-जुआई कोळ आ के बलराज दे मां-पिउ, आपणी सिआणी उमरे वैनकूवर दे फारमां विच्च कुझ साल तां जान हीलदे रहे पर फिर उनहां दा मन अजिहा खट्टा होइआ कि उह इंडीआ चले गए। ते मुड़ कनेडा वल्ल मूंह नां कीता। बलराज वैनकूवर छड्ड के, कई हज़ार मील दूर, टरांटो आ टिकिआ सी।
टरांटो 'च बलराज नें आपणे कुझ दोसत बणा लए होए सन। वीक-ऐंडज़ 'ते कदी उह पाशी नूं आपणे उनहां दोसतां जां रिशतेदारां दे घरीं लै जांदा ते कदी उह उनहां दे घर आ जांदे। इकठ्ठीआं होईआं औरतां कप्पड़िआं, गहिणिआं आदि दे नवें फैशनां दीआं गल्लां छुह बहिंदीआं ते मरद बीअरां, विसकीआं 'च डुब्बे, पंजाब ते कनेडा दी सिआसत बारे टिप्पणीआं करदे-करदे, जौबां ते मकानां दी मंडी विच्च चल्ल रहे उतराअ-चहड़ाअ विच्च वहि तुरदे।
घड़ी 'ते नज़र पैंदिआं ही पाशी काहळी नाळ उठ्ठ खलोई। दुपहिर हो आई सी। घर दी सफाई ते होर कई कंम पए सन करन वाळे...लिविंग-रूम 'च पिआ, टी.वी. ते वी.सी.आर. वाळा, कैबनिट साफ करदिआं उसने कैबनिट दे उप्पर पई सवी दी फोटो चुक्की ते कप्पड़े नाळ झाड़न लग्ग पई। सोचां जिहीआं विच्च उसनूं इंज लग्गा जिवें उह निक्के जिहे सवी नूं लोरीआं दे रही होवे ते फिर जिवें बलराज, सवी नूं उस कोळों फड़ के खिडाउण लग्ग पिआ होवे...सवी नें ही तां उनहां दीआं सोचां नूं भविख्ख वल्ल नूं तोरिआ सी। पाशी नें पहड़ाई करन दी आपणी इछ्छा - जिसनूं दसवीं पास बलराज टाळदा आ रिहा सी - मुड़ दुहराई सी। बलराज दी सहिमती लैण लई पाशी नें फिर दलीलां दित्तीआं सन कि कनेडीअन पहड़ाई कर के उह चंगी नौकरी हासल कर सकदी सी, जिस नाळ कबीलदारी दे वध रहे खरचिआं नाळ सौखिआं भिड़िआ जा सकदा सी। नाळे उह आपणा अंग्रेज़ी बोलण दा झाका खोल्हणा चाहुंदी सी, जिहड़ा कि उसदे इंडीआ तों आउंदिआं ही फैकटरी दी जौब विच्च खुभ्भ जाण कारन अजे तक्क खुल्ल्ह नहीं सी सकिआ...ते उनहां फैसला कीता कि जे पहड़ना ही सी तां ढिल्ल काहदी? मैटरनिटी लीव 'ते होण कारन पाशी विहली सी। सवी दो कु महीने दा हो चुक्का सी। सो पाशी नें 'कंपिऊटर प्रोगरैमिंग' दे डिपलोमे लई दाखला लै लिआ।
लिविंग-रूम दी सफाई मुका के पाशी बैड्ड-रूम 'च आ गई। कोने 'च पए बुक्क-शैलफ दीआं उघड़-दुघड़ होईआं किताबां नूं चिणदिआं, आपणे कोरस विच्च पहड़ीआं होईआं किताबां उसनूं उसदे कालज दे कैंपस विच्च लै गईआं...कैंपस, जित्थे कनेडीअनां खास करके गोरे कनेडीअनां दी ज़िंदगी दी छब्ब नूं उसने नेड़िउं देखिआ सी। आपणी निरख-परख करदिआं उसनूं कनेडीअनां दी इस छब्ब दीआं जहड़ां उनहां दे विअकतीवाद विच्च नज़र आईआं सन। ते पासकल, कोबोल, आर.पी.जी. आदि कंपिऊटर-भाशावां दा गिआन प्रापत करदिआं उसनूं पता ही नहीं सी लग्गा कि अजिही छब्ब दा परछावां लुक-लुक के उसदीआं पैड़ां नाळ वी टुरन लग्ग पिआ सी...धुंदळे जिहे रूप विच्च उसने महिसूस कीता सी जिवें कनेडा आ के उसदी गुआच चुक्की होंद, पहड़ाई दे सिलसिले राहीं उसनूं मुड़ लभ्भ पई होवे...इक्क नवां उतशाह उगमिआं सी उस अंदर। शाइद इसे करके, आपणी पहड़ाई दे तिंन सालां दे औखे समें विच्चीं गुज़रदिआं उसने बहुती चिड़-चिड़ नहीं सी कीती। सवेरे कालज जाणा, वापस मुड़ के सवी नूं सांभणा, रसोई अते घर दे होर निक्के-मोटे कंम करने अते वीक-ऐंडज़ 'ते जौब करनी - इह सारे कारज उसदे मूहरे-मूहरे तुरे फिरदे सन। पर इस सफर विच्च बलराज वी उसदे नाळ सी। फैकटरी विच्च शाम दी शिफट मुका के उह अध्धी रात तों बाअद घर पहुंचदा ते सवेर तों लै के पाशी दे कालजों मुड़न तक्क सवी नूं सांभदा। सवी दी हिफाज़त 'बेबी सिटिंग केंदर' 'च वी हो सकदी सी।पर उत्थे खरचा वी तां काफी आउणा सी। उंज वी पुत्त नूं आपणे हत्थीं पालणा उनहां नूं वधेरे चंगा लग्गा सी।
...ते फिर जदों डिपलोमा हासल करन उपरंत पाशी नूं कंपिऊटर दी वधीआ जौब मिळी तां उनहां दा छोटा जिहा अपारटमैंट जिवें खिड़खिड़ा के हस्सिआ सी। बैड्डां दीआं चादरां बदलदिआं पाशी नूं उह समां अज्ज वी याद आ रिहा सी...उसनूं बाहां 'च चुक्कदिआं बलराज नें माण नाळ किहा सी, "कमाल कर दित्ती आ पाशीए! अज्ज आपां लोकां नाळों मूहरे निकळ गए आं।"
"राजे! तुहाडा साथ चाहीदै, आपां ऐना मूहरे निकळ जावांगे कि लोकीं देखदे रहि जाणगे।" बलराज दे गळ दुआळे बाहां वळदिआं पाशी दीआं अख्खां विच्च खुशी दे हंझू छलक आए सन।
ते इक्क दूजे दा साथ निभाउंदिआं, जौबां अते होर कंमां-काजां दी दौड़ विच्च उनहां नें बहुता 'मर गए' 'टुट्ट गए' नहीं सी कीता। उंज कदी-कदी गिले-शिकवे हुंदे रहे सन, जिनहां राहीं दिलां दी भड़ास निकळ जांदी सी...उह टुरदे रहे सन इक्क दूजे दे पूरक हो के, मोढे नाळ मोढा डाह के। पर कदी-कदी अचेत ही पाशी नूं आपणा मोढा उच्चा महिसूस होण लग्ग पैंदा। ...ते साल कु बाअद जदों उनहां नें घर खरीदिआ तां रिशतेदारां अते जाण-पछाण वाळिआं नें पाशी नूं 'हुशिआर कुड़ी' कहिंदिआं सलाहिआ सी। पर जदों कदी बलराज नूं अजिहा कोई संकेत मिळदा तां उह गल्ल नूं ओना चिर नां छड्डदा, जिंना चिर पाशी हार के कहि नां देंदी, "ठीक ऐ बाबा! मैं मंनदी आं...तुसीं मेरे नाळों वध्ध करदे आं।" पर अज्ज डरैसर दा शीशा साफ करदिआं उह महिसूस कर रही सी कि उनहां दीआं इक्क दूजे नाळ कीतीआं अजिहीआं गल्लां अपणत्त वल्लों तिलक के हिसाबी-किताबी बण जाइआ करदीआं सन...सांझी बिज़निस करदे दो हिस्सेदारां दीआं गल्लां वरगीआं। खैर सवी इक्क अजिहा तट सी, जित्थे आ के उह इंज महिसूस करदे जिवें उनहां दी किशती दे चप्पू इकसुरता विच्च चलदे आ रहे होण...ते उह आपणे खाली-खाली लगदे घर नूं भरन लई लोड़ींदीआं चीज़ां दीआं लिसटां बणाउण लग्ग पैंदे। पर उनहां दा बैंक-बैलैंस अजिहीआं लिसटां दे मेच नां आउंदा।
धोण वाळे कप्पड़े लौंडरी-मशीन वल्ल नूं चुक्की जांदिआं पाशी नूं याद आ रिहा सी...किराए दे अपारटमैंट 'चों आपणे घर 'च आ के उनहां नें जिंना कु सौख महिसूस कीता सी, ओनीआं ही उनहां दीआं परेशानीआं वध गईआं सन। जोड़ी होई रकम 'डाऊन पेमैंट' 'च चली गई सी। मौजूदा कमाई नूं मौरटगेज दीआं किशतां अते होर खरचे नाळ दी नाळ चटम करी जा रहे सन। डालरां दा इह पूर चलदा रख्खण लई, इक्क नां मुक्कण वाळी दौड़ लग्ग गई सी उनहां दी। सवेरे पाशी कंम 'ते हुंदी ते शाम नूं बलराज। उनहां नूं तां चज्ज नाळ इकठ्ठे बैठण-उठ्ठण दा वी समां नां मिळदा। वीक-ऐंडज़ 'ते बलराज तां गलास 'च विसकी पा के थकेवां लाहुण बहि जांदा पर पाशी दे धंदे मुक्कण 'च नां आउंदे। अक्क-थक्क के जेकर कदी उह "ऐना कंंम, तोबा-तोबा" कहि देंदी तां बलराज मूहरिउं औखा जिहा हो के आखदा, "मेरी तां आपणी बस्स होई पई आ। तूं तां मेरीआं वी सहड़ां कढा तीआं...मैं तैनूं उदों नहीं सी किहा पई हाले ठहिर जा। पर तूं कहिंदी सी अभी ते तभी घर लैणा आं।" "तुहाडे नाळ गल्ल करन दा तां पचंनविआं दा घाटा। होर महीने ताईं बाकी टब्बर नें आ जाणै...आपणे घर तों बिनां किवें सरदा?"
पाशी नें धो हो चुक्के कप्पड़े मशीन विच्चों कढ्ढ के सुकाउण वाळी मशीन 'च पा दित्ते। नहा के उसने रोटी खाधी ते गरौसरी लैण तुर पई। बेसमैंट तों बाहर आ के खुल्ल्ही हवा 'च साह लैंदिआं उसने ताज़गी महिसूस कीती। सुहणे-सुनख्खे द्रखतां अते रंग-बरंगे फुल्लां विच्चों डुल्ल्ह-डुल्ल्ह पैंदी ते दौड़े जा रहे कनेडीअनां नूं 'ज़रा रुकण' लई कहिंदी, भर-जोबन बसंत उसदीआं अख्खां नूं सुखावीं-सुखावीं लग्गी। काहळ दे आदी हो चुक्के आपणे मन विच्च टिकाअ जिहा महिसूस करदिआं, पता नहीं अज्ज किंने अरसे बाअद उसने, निघ्घी धुप्प नाळ बगलगीर होए नीले अंबर वल्ल तक्किआ सी...इहो जिहे ही दिन सन मई महीने दे, जदों पाशी दे बे जी, डैडी, भरा बखशिंदर ते भैण मनिंदर उनहां कोळ पहुंचे सन। टब्बर इकठ्ठा होण नाळ घर दी रौणक वधी सी। कार चलाई जांदी पाशी लोकां वल्ल वेख रही सी जो आपणे रुझेविआं विच्च मगन कारां, बस्सां, साईकलां 'ते सवार ते जां फिर पैदल ही इध्धर उध्धर आ जा रहे सन। कनेडा दे सिसटम नें जिवें हर बंदा आहरे लाइआ होइआ सी...उनहां दा टब्बर वी तां आउंदा ही रुझ्झ गिआ सी। उसदे डैडी नें जौब कर लई सी। बखशिंदर नें पलंमिंग दा कोरस शुरू कर लिआ सी ते मनिंदर नें बारहवीं 'च दाखला लै लिआ सी। सवी दी संभाल ते रोटी-पाणी दा कंम पाशी दी बे जी नें सांभ लिआ सी। पाशी ते बलराज नूं जौबां तों बिनां बाकी झमेलिआं तों छुटकारा मिळ गिआ सी।
ते जदों कदी शाम नूं बलराज ते प्रीतम सिंघ इकठ्ठे बैठ के पैग्ग लाउंदे तां प्रीतम सिंघ कहि उठ्ठदा, "बलराज! तूं साडा किंना खिआल रख्खदैं...शाबाशे आ तेरे।"
"सच्च कहिंदे ओ जी! आपणे प्राहुणे वरगा किते आम नें हो लैणै।" पती दी गल्ल दी पुशटी करदिआं गिआन कौर आखदी।
पर जदों कदी चार बंदिआं 'च गल्ल चलदी तां उह आपणी धी दे पहड़ाई करन अते चंगी नौकरी हासल करन दे मज़मून नूं लै के उसदीआं सिफतां विच्च इस तरहां गुआचदे कि जुआई दा ज़िकर करना ही भुल्ल जांदे। ते जदों बलराज पाशी नूं घर विच्च मुहतबर बणा रहे इह शबद, "पाशी बेटे! ऐह किद्दां करीए?" "भैण जी! औह किद्दां करीए?" सुणदा तां उसनूं इंज लगदा जिवें इस पुछ्छ-प्रतीत नाळ पाशी दे परां हेठली हवा संघणी हुंदी जा रही होवे।
कार नूं पारक करके पाशी इक्क वड्डे सटोर वल्ल नूं वधी। आपणे आप ही खुल्ल्हदे दरवाज़े विच्चीं हो के उसने हत्थ-रेहड़ी फड़ी ते अनेक तरहां दे सामान नाळ भरे रैकां उप्परों गरौसरी दीआं लोड़ींदीआं वसतां उठाण लग्ग पई। कोळड-सटोरां विच्चों लिआ के टिकाए होए फळां ते सबज़ीआं नूं वेखदिआं उसदे कंनां विच्च आपणी बे जी दे शबद गूंज गए, "बस्स लिशक-पुशक ई आ। है सारा कुश बेहा। इनहां नूं खा के लोकां नूं बाए नां होऊ तां होर की होऊ।"
...बे जी हुरां दे आउण नाळ उनहां दी गरौसरी दे नाळ-नाळ होर खरचे वी वधे सन। इक्क कार होर खरीदणी पै गई सी...दो कारां दी इंशोरैंस, गैस, टैलीफोन ते होर बिल्लां दे खरचे अते उप्परों हरेक महीने घर दी किशत उह नजिठ्ठी तां जा रहे सन पर मसां ही। "मैं तां लेखा देण डिहैं तेरे घर दिआं दा। पता नहीं कदों मुक्कणै?" कदी-कदी खिझ 'च आइआ बलराज आखदा।
जवाब 'च पाशी डैडी दी तनखाह, बे जी वल्लों सवी ते घर-बार नूं संभालण, भैण-भरा वल्लों पारट-टाईम जौबां करके आपणा खरचा चुक्कण अते होर सारे हिसाब-किताब ला के बलराज नूं दस्सदी कि उनहां राहीं आउंदी कमाई, उनहां दे खरचे नाळों वध्ध सी, घट्ट नहीं। फिर बलराज उनहां दे वतीरे 'ते टीका-टिप्पणी करन लग्ग पैंदा, खास करके साळे-साळी 'ते, जो आपणी पहड़ाई दे घुमंड जिहे विच्च उसदी प्रवाह नहीं सन करदे ते पाशी नूं "भैण जी, भैण जी" करदे हर वेले अख्खां 'ते चुक्की फिरदे सन।
"तुसीं ऐवें नां खिझी जाइआ करो...घर दा सारा चुक्कण चुक्किआ होइऐ इनहां नें रळ-मिळ के। नहीं तां इस हालत 'च मैथों एना कंम कित्थे होणा सी।" पाशी आपणी गरभवती अवसथा दा अहिसास करवा के बलराज दा गुस्सा ठंढा करन दी कोशिश करदी।
पाशी नें काऊंटर 'ते आ के पेमैंट कीती अते गरौसरी नूं कार 'च रख्ख के इंडीअन सटोर 'च जा पहुंची। दाळां, मसाले, आटा, चौळ...भारती रसोईआं विच्च वरती जाण वाळी निक्की-मोटी हर चीज़ रैकां उप्पर मौजूद सी...गाहकां दे चिहरिआं उत्ते खुशी नाळों गंभीरता ज़िआदा सी। पाशी नूं भारती, पाकिसतानी ते स्री लंका मूल दे इनहां लोकां 'ते माण हो आइआ, जिनहां नें दिन-रात इक्क करके आपणे रहिण-सहिण दा सुहणा मिआर बणा लिआ सी...। आपणे मतलब दा सामान लै के पाशी वापस चल्ल पई।
बेसमैंट 'च पहुंच के उह गरौसरी दीआं चीज़ां नूं फरिज्ज अते कलौज़िटां 'च टिका रही सी कि उप्परों मकान-मालकां दे घर विच्चों उभ्भर रहीआं तलख आवाज़ां उसदे कंनीं पईआं, "जे पता हुंदा कि एथे तूं सानूं एदां सूळी 'ते टंगणा आं तां असीं मूंह वी नां करदे इस कनेडा अल नूं। एना वधीआ अड्डा-गड्डा सी साडा उत्थे...।" सती होई सस्स, नूंह दे मिहणिआं दा जवाब दे रही सी - नूंह जो आपणे सहुरा-परिवार 'ते हमेशा इह रोहब छांटदी रहिंदी सी कि पहिलां उसने आपणे पती याअनी उनहां दे पुत्त अते फिर उनहां नूं सपौंसर करके कनेडा सद्दिआ सी।
'साडे लोकां दी घर-घर एही लड़ाई आ।' बुड़बुड़ाउंदिआं पाशी दे मन विच्च आपणे घर दी लड़ाई द्रिशटमान हो गई...बलराज, मनिंदर दा रिशता आपणे इंडीआ रहिंदे भतीजे नाळ करवाउणा चाहुंदा सी। इह गल्ल उह आपणे सहुरे, सस्स ते पाशी दे कंनीं कढ्ढ चुक्का सी...इक्क वीक-ऐंड 'ते बलराज, प्रीतम सिंघ ते बखशिंदर लिविंग-रूम 'च बैठे घुट्ट ला रहे सन कि बलराज नें गल्ल छेड़ लई, "डैडी! मनिंदर दे रिशते दी गल्ल हुण निबेड़दे किउं नहीं? भरा साडे दीआं वार-वार चिठ्ठीआं आ रहीआं आं।"
"बलराज! असीं तैथों बाहरे नहीं। पर भतीजा तुहाडा पहड़िआ थोहड़ा आ।" प्रीतम सिंघ दे बुल्ल्हां वल्ल नूं जा रिहा विसकी दा गलास मेज़ 'ते आ टिकिआ।
"पहड़ाई पड़ूई नूं एथे की आ। घर-बार चंगा आ, मुंडा वी सुहणा आं। तुसीं जाणदे ई आं।"
"पर भा जी! एथे पहड़ाई तों बिनां उह गल्ल नहीं बणदी।" बखशिंदर बोलिआ।
"जदों मेरा रिशता होइआ, उदों तुसीं कित्थे गइओ सी बड़े पहड़ाकू। ते मैं तुहाथों कोई लुकोअ नहीं सी रख्खिआ।" बलराज दे बोलां विचली कुड़त्तण उस दीआं अख्खां विच्च वी उत्तर आई सी।
"आपणी गल्ल होर सी ते मनिंदर दी होर आ।" लिविंग-रूम दे नाळ लगदी रसोई विच्चों पाशी बोल पई।
"गल्ल होर की सी? एही पई तुहाडा सारा टब्बर कनेडा आउणा चाहुंदा सी। हुण जदों मतलब निकळ गिआ, तूं कौण ते मैं कौण?" बाकीआं वल्लों हट के बलराज पाशी दे गळ पै गिआ।
"नां मेरा पुत्त! एदां नां कहि। असीं तेरी कीती भुलाउण वाळे नहीं। पर तूं आप ई दस्स पई मनिंदर नूं असीं जबरदसती किद्दां...।" कुझ कु महीनिआं दी निक्को नूं गोद 'च लई बैठी गिआन कौर बोली।
"इह तुहाडा कसूर नहीं। एथे कनेडा आ के आम लोकां दे तौर एदां ही बदल जांदे आ। पर बंदे नूं सिरफ आपणा ही उल्लू नहीं सिध्धा करना चाहीदा।"
"तुहाडे 'च हाअ ई नुकस ऐ, दूजे दी तुसीं सुणदे नहीं। बस्स आपणी पुगाउणी चाहुंने आं।" पाशी लिविंग-रूम 'च आ के बोली।
"लगदै, तेरे होश वी हुण टिकाणे नहीं रहे। तुहानूं सारिआं नूं कनेडा सद्द के मैं तुहाडी पुगाई आ कि आपणी?" नशा बलराज दे गुस्से नूं ताअ दे रिहा सी।
"कनेडा काहदे सद्द लए, तुसीं तां एदां करदे आं जिद्दां खरीद लए हुंदे आ।" पाशी दे बोलां विच्च रोह सी।
"हुण समझिआं...एह सारी तेरी चाल ऐ। पर मेरी गल्ल वी कंन खोल्ह के सुण लै, जे तूं एदां मेरी पिठ्ठ लाउण लग्गी तां देखीं फे बणदा की आ?" बलराज गरजिआ।
"हेअ खां करन की डहिओ आ।" पाशी दी आवाज़ विच्च विअंग सी।
"तेरा दिमाग जिआदा ई खराब हो गिआ लगदा आ...पर मैनूं ठीक वी करना आउंदै।" क्रोध 'च बळदा बलराज पाशी वल्ल नूं वधिआ।
इसतों पहिलां कि बलराज दा हत्थ पाशी 'ते उठ्ठदा बखशिंदर नें जफ्फा मार के उसनूं ठंढा करन दी कोशिश कीती। पर बलराज उसदे कूहणीआं मारदा होइआ सारिआं नूं अवा-तवा बोलदा रिहा।
उस रात घर विच्च किसे नें वी रोटी नां खाधी।
अगले दिन बलराज कंम तों घर नां परतिआ। पुछ्छ-गिछ्छ करन 'ते पता लग्गा कि उह आपणे दोसत कोळ सी। महीने तों वध्ध लंघ गिआ पर उह घर नां मुड़िआ। प्रीतम सिंघ ते गिआन कौर नें कुझ रिशतेदारां नूं विच्च पा के बलराज नूं घर लै आंदा। उनहां दा विचार सी कि धी-जुआई दे गुस्से-गिले, हौळी-सहिजे मिट जाणगे...पर अजिहा हो नहीं सी रिहा। बलराज पहिलां वांग हुण टब्बर 'च भिज्जदा नहीं सी। पाशी नाळ तां उह ज़िआदा ही कंनी-भार रहिण लग्ग पिआ। कंंम दीआं शिफटां अलग्ग-अलग्ग होण कारन दिन वेले तां उनहां दी मुलाकात उंज ही नहीं सी हुंदी ते रात नूं कंम तों परत के उह बैड्ड-रूम 'च जाण दी बजाए लिविंग-रूम 'च ही पै जांदा। वीक-ऐंड ते उह किसे नां किसे बहाने कदी सवी नूं लै के ते कदी इकल्ला ही घरों कंनी खिसका जांदा।
उध्धर पाशी वी लिफण लई तिआर नहीं सी।
उनहां ही दिनां विच्च उनहां दे विआह दी छेवीं वरहे-गंढ दे मौके 'ते पाशी दे मापिआं नें इक्क छोटी जिही पारटी दा बंदोबसत कर लिआ सी। बलराज ते पाशी नें केक कट्टिआ ते इक्क दूजे दे मूंह 'च वी पाइआ पर रसमी तौर 'ते। उनहां फिक्के जिहे पलां विच्चीं गुज़रदिआं, पाशी दी सोच बीत चुक्के गूहड़े पलां वल्ल नूं हो तुरी सी...आपणे विआह दी पहिली वरहे-गंढ मनाउण लई उह वंडरलैंड गए सन। कलाबाज़ीआं खांदी इक्क तेज़ राईड दौरान पाशी अवेसली हो के आपणी सीट तों बाहर नूं उलट गई सी। नाळ बैठे बलराज नें फुरती नाळ आपणी सज्जी बांह दे ज़ोर 'ते, थल्ले नूं डिगदी जा रही पाशी नूं फड़ लिआ सी। ते पूरे ताण नाळ आपणीआं लत्तां सीट-बकस 'च अड़ा के, खब्बा हत्थ हैंडल दुआळे शिकंजे वांग कस्स लिआ सी। बेहोश हुंदी जा रही पाशी नें महिसूस कीता सी कि उचाईआं 'ते वळ-विंग खा रही राईड उसनूं ही नहीं, बलराज नूं वी चकनाचूर कर देवेगी किउंकि उसदा भार बलराज नूं वी थल्ले नूं खिच्ची जा रिहा सी...प्रबंधकां नें पलां विच्च ही राईड रोक के उनहां नूं सांभ लिआ सी। सहिमे होए उह कई दिन इस घटना नूं याद कर-कर, रहौंसदे बुल्ल्हां अते छलकदीआं अख्खां नाळ इक्क दूजे तों वारे-वारे जांदे रहे सन:
"राजे! तुसीं बचा लिआ, नहीं ते शाइद मर मुक्क गई हुंदी।" बलराज दे हत्थ आपणे हत्थां 'च लैंदिआं पाशी आखदी।
"पाशीए! इनहां हत्थां 'च तेरा वाळ विंगा नहीं हो सकदा।" बलराज दीआं उंगळां पतनी दीआं उंगळां विच्च समा जांदीआं। आपणे पंजिआं नूं मज़बूत हो गए महिसूस करदी उह सरूर जिहे विच्च पती दे हत्थां नूं चुंम लैंदी।
...ते उस दिन छेवीं वरहे-गंढ समें इह घटना याद आउण 'ते बलराज नूं वेख रहीआं पाशी दीआं अख्खां विच्च पिआर दा वलवला नच्चिआ सी। पर कुझ पलां बाअद ही गाइब हो गिआ सी...उसनूं उह समां याद आ गिआ सी जदों मनिंदर दे रिशते दी गल्ल नूं लै के बलराज नें उसदी ते उसदे मापिआं दी लाह-पाह कीती सी।
गरौसरी सांभण उपरंत पाशी रसोई विचले ऊणे हो चुक्के डब्बे-डब्बीआं नूं नित्त वरतण वाळीआं चीज़ां नाळ भरन लग्ग पई ते नाळ ही उसने चाह रख्ख दित्ती। चाह पीण उपरंत सुसताउण जिहे दे मूड विच्च उह शाल लै के सोफे 'ते ही लेट गई। अध्धसुत्ती अवसथा विच्च उसदी सोच फिर रेगिसतानी अतीत वल्ल नूं हो तुरी...इक्क शनीवार बलराज दे दोसत उनहां दे घर आ जुड़े...रोटी तिआर करके पाशी आपणे डैडी ते भैण-भरा नाळ जाण लई तिआर हो पई।
"बलराज! असीं पाशी दी भूआ वल्ल चल्ले आं।" टुरन लग्गिआं प्रीतम सिंघ नें किहा।
"कोई ऐमरजैंसी पै गई आ?" दोसतां नूं विसकी वरता रहे बलराज नें चोभ मारी।
"पाशी दी भूआ ते फुफ्फड़ नें कल्ल्ह नूं इंडीआ जाणै, उनहां नूं मिळ आईए ज़रा। वैसे गिआन कौर घरे ई आ।"
कार 'च बैठण लग्गिआं पाशी नूं चेता आइआ कि निक्को दी दुध्ध दी बोतल उह अंदर ही भुल्ल आई सी। मुड़दे पैरीं जदों उह बोतल चुक्कण आई तां बलराज दे आपणे दोसतां नूं कहे इह गुसैळे बोल उसदे कंनी पए सन, "एहो भूआ-फुफ्फड़ साडे विचोले सी। पिछ्छे जिहे जदों साडा झगड़ा होइआ तां उह सारा कसूर मेरे सिर ही महड़ी जांदे सी। वड्डे पचैती...।" जदों पाशी हुरीं मुड़े बलराज दे दोसत रोटी खा के जा चुक्के सन।
"मेरे दोसत घर आइओ होण ते तुसीं एदां टिभ जाओं, तुहाडे लई इह ठीक नहीं।" बलराज दे बोलां विच्च हिरख सी।
"टिभण आळी तां कोई गल्ल नहीं बलराज! तैनूं दस्स के गए आं।" प्रीतम सिंघ नें उत्तर दित्ता।
"इक्क-डेढ घंटे 'च मुड़ वी तां सकदे सी।"
"उनहां दा इंडीआ जाण दा प्रोगराम खहड़े पैर ई बणिऐं, निआणे उनहां नाळ सामान बंनहाउण लग्ग पए।"
"तुसीं आपणा सामान हुण कदों बंनहणा आं?" बलराज दी गल्ल सारिआं उत्ते आसमानी बिजली वांग डिगी।
"एथे लागे-चागे कोई मकान लभ्भदे आं, अजे मिळ नहीं रिहा...पर जे हाअ गल्ल आ तां सवेरे ई चले जाने आं।" प्रीतम सिंघ दे बोलां विच्च खरहवापन आ गिआ सी।
"सवेरे नईं, हुणे ईं तुरदे बणो।" बलराज दी शराब उसदे क्रोध नूं सीख रही सी।
"हाअ धौंस काहदी आ? इह एथे मुफत नहीं रहि रहे। सारे खरचे दा सैंट-सैंट वंडाउंदे आ।" चाहुंदिआं होइआं वी पाशी तों चुप्प नां रिहा गिआ।
बलराज नें पाशी वल्ल एदां अख्खां कढ्ढीआं जिवें उसनूं खा जाणा होवे। पर उसदे कुझ बोलण तों पहिलां ही बखशिंदर बोल पिआ, "छड्ड परे भैण, असीं चले ई जाणै। लोड़ की पई आ हर वेले एदां बेइज़ती कराउण दी।"
"तुसीं है ई बेइज़ती दे लाइक।"
प्रीतम सिंघ हुरां नें अगांह चुप्प रहिणा ही ठीक समझिआ। फोन करके उनहां टैकसी सद्दी ते पाशी दी भूआ दे घर चले गए।
"मेरे घर रहि के मैनूं ईं अख्खां दिखाउंदे आ...देखो जरा नजारे हुण।" आपणा उबाळ कढ्ढदिआं बलराज नें पाशी नूं सुणा के किहा।
"इह घर तुहाडा 'कल्लिआं दा नहीं। इहदे 'च मेरा वी अध्ध ऐ। ते तुसीं उनहां नूं ऐं घरों कढ्ढ दित्तै जिद्दां...।" भरी-पीती पाशी दा गळा भर आइआ।
"जे एना ईं दुख्ख लग्गा आ तां नाळ ही चले जाणा सी।"
"जावां जां नां जावां, इह तुहाडी नहीं मेरी मरज़ी आ।"
"बहुता चपड़-चपड़ नां करी जाह...जे किसे भलेमाणस दी धी आं तां चुप्प करके बहि जा, नहीं तां...।"
"धी तां मैं भलेमाणसां दी ही आं पर एदां कुत्ते-खाणी कराउण आळी नहीं।"
"हैअ! तहां ही तहां चहड़ी जांदी आ, तैनूं दस्स ई लवां...।" ते उसने पाशी दे चपेड़ मार दित्ती।
डौर-भौर होए सवी दीआं लेरां निकळ गईआं। पिउ कोळों रहिम मंगदिआं उह निक्के-निक्के हत्थ हिला-हिला कहि रिहा सी, "डैड नां, डैड नां मारो मेरी मौम नूं।"
"हट परे।" बलराज सवी नूं टुट्ट के पिआ।
पती दा धिआन सवी वल्ल होइआ देख, पाशी नें उसनूं धक्का दे के सोफे 'ते सुट्ट दित्ता अते दौड़ के बैड्ड-रूम 'च जा वड़ी। अंदरों दरवाज़ा बंद करके उसने पुलिस नूं फोन कर दित्ता। कौड़ा-फिक्का बोल रहे बलराज नें दरवाज़ा भंनणा शुरू कर दित्ता। अंदर सुत्ती निक्को त्रभक के जाग पई ते रोण लग्ग पई। सवी बाहर खहड़ा लेरां मारी जा रिहा सी। मिंटां विच्च ही पुलिस आण पहुंची, सहिमी होई पाशी नूं बाहर कढ्ढ के हौसला दित्ता ते बलराज नूं फड़ के लै गई।
पाशी दे बिआनां दे आधार 'ते बलराज नूं 'चारज' कीता गिआ।
बलराज दे दोसतां ते कुझ रिशतेदारां नें सुल्हा करवाउण दी कोशिश कीती। पर पाशी नें साफ कहि दित्ता कि जो समां लंघ गिआ सो लंघ गिआ, अगांह उह आपणी मरज़ी मुताबिक जीएगी।
"मैं तां आप सैपरेट होण लई सोचिआ होइऐ। पर मूहरे इहनूं तोरना चाहुंदा सी। हुण तुर पई आ। देखी जावे जलवे।" बलराज दी आपणे दोसत कोळ कही इह गल्ल किसे राहीं पाशी कोळ पहुंची सी।
अणबण हो जाण 'ते सांझी जाइदाद दे पैर उख्खड़ गए। घर दीआं किशतां नां इकल्ला पती दे सकदा सी ते नां ही पतनी। सो घर सेल 'ते लग्ग गिआ।
कोरट नें बलराज नूं हुकम दित्ता कि उह इक्क साल लई पाशी दे घर अते आळे-दुआळे दे खेतर विच्च पैर नहीं धरेगा। नाळ ही उस उत्ते इक्क साल दी परौबेशन ला दित्ती गई कि जेकर उसने पाशी नूं किसे किसम दा कोई नुकसान पहुंचाइआ तां उसनूं जेल्ह 'च डक्क दित्ता जाएगा। ...उह टरांटो लागे पैंदे इक्क होर शहिर ओकविल चला गिआ।
घर दा सामान चुकवा के पाशी आपणे मापिआं - जिनहां नें किराए 'ते मकान लै लिआ होइआ सी - नाळ रहिण लग्ग पई। उसदे बे जी, डैडी ते भैण-भरा उसदा पूरा खिआल रख्खदे सन। उसनूं खुद वी इंज लगदा जिवें उह हर वेले चुभ्भण वाळीआं छिलतां तों मुकत हो गई होवे...पर जदों कदी सवी पुछ्छण लग्ग पैंदा: "मौम! डैड साडे नाळ लड़दे किउं ती? डैड हुण घर किउं नहीं आंदे?" तां इक्क अज़ीब जिही परेशानी पाशी अंदर खुंब वांग उग्ग खलोंदी।
"उह साडे कुझ नहीं लगदे।" उह खिझ के आखदी।
घर दी विक्करी विच्चों दे-लै के मसां 'डाऊन पेमैंट' ही मुड़ी सी। वकील वल्लों भेजे होए चैक्क दी रकम पहड़दिआं हैरान जिही होई उह बुड़बुड़ाई सी, 'सिरफ पच्ची हज़ार? बाकी दी रकम कित्थे गई?' पर छेती ही उसनूं चेता आ गिआ कि अध्धी रकम बलराज नूं वी जाणी सी। पल दी पल उसनूं इंज महिसूस होइआ सी जिवें उसदा विअकतितव वी सालम-सबूता नां रहि के अध्धा रहि गिआ होवे...ते उसनूं पता ही नहीं सी लग्गा कि किहड़े मन नाळ उह आपणे पती दी दशा - आपणे वांग ही अध्धे रहि जाण दी दशा - बारे सोच गई सी। इसे सोच विच्च गुआचिआं उसदे मन विच्च बलराज दी 'जलवा दिखाउण' वाळी गल्ल घुंम गई सी। 'मेरा लूह-बालण करन वाळिआ! हुण देखी जाईं सेक किंना कु लगदै।' उह क्रोध विच्च बुड़बुड़ाई सी।
...ते सैपरेशन दा इक्क साल पूरा हुंदिआं ही पाशी नें बलराज तों तलाक मंग लिआ। उसदा अनुमान सी कि बलराज टाळ-मटोळ जां सुल्हा वरगी कोई गल्ल करेगा, जिसनूं ठुकरा के उह सच्चमुच्च ही उसनूं जलवा दिखाउणा चाहुंदी सी। पर बलराज वल्लों किसे अजिही पेशकश दी थां, वंडे जाण वाळे सामान अते उस दीआं आपणीआं निज्जी चीज़ां दे कलेम दीआं लिसटां आ गईआं सन। लिसटां विच्च दित्ते गए टी.वी., वी.सी.आर., पलंघ, सोफे, रसोई दे वड्डे बरतन अते विआह समें बलराज हुरां वल्लों पाशी नूं पाए गए गहिणे आदि तां पाशी नूं ठीक जापे सन पर त्रिपाईआं, कप्प-पलेटां, चमचिआं दी वंड अते विआह समें लागीआं नूं दित्ते लाग दी वसूली दीआं गल्लां, उसदे दिल विच्च फलाही दे कंडिआं वांग चुभ्भ गईआं सन। ...ते जिहड़ी गल्ल नें उसनूं ज़िआदा ही परेशान कीता उह सी तलाक तों बाअद बलराज दी सवी ते निक्को नूं मिलण दी मंग, जिस वासते उह 'मेनटनैंस' खरचा भरन नूं तिआर सी। सते होए मन नाळ पाशी नें वी आपणे कलेम दी लिसट बणा लई, जिस विच्च उसदे मापिआं वल्लों बलराज ते उसदे रिशतेदारां नूं पाईआं टूंमां, लागीआं नूं दित्ते गए लाग, बलराज नूं शगन समें खुआए गए छुहारे ते होर पता नहीं की कुझ शामल सी। पर मां-पिउ दे समझाउण 'ते उसने 'हऊ परे' कर दित्ती सी। सिरफ टूंमां ही कलेम कीतीआं सन।
तलाक दे केस दौरान पाशी नूं चंगी गल्ल इह लग्गी सी कि उसनूं कोरटां दे गेड़े नहीं सन मारने पए। सारा कंम उसदा वकील ही करी जांदा सी। इंडीआ दीआं भीड़-भरीआं कचहिरीआं नाळों वख्खरीआं सन, कनेडा दीआं इह कोरटां। तलाक जां होर मामलिआं विच्च कोई भाईचारक दखल-अंदाज़ी वी नहीं सी। पर पाशी इह वी जाणदी सी कि चुप्प-चाप कंम करदीआं कनेडीअन कोरटां नें बेशुमार वकीलां नूं रोज़गार बखशिआ होइआ सी। तलाक दे केसां नाळ भरीआं पईआं सन फैमिली-कोरटां। इनहां कोरटां तों बाहर सोशल-वरकरज़ ते होर कई तरहां दा अमला इस सिसटम विच्चों डालर कुट्ट रिहा सी...ते कदी-कदी तां पाशी नूं इंज लगदा जिवें कनेडा दी खपत कलचर नें जौबां दी मंडी चलदी रख्खण लई तलाक नूं इक्क आम जिही गल्ल बणा दित्ता होइआ सी।
थोहड़ा कु सौं के जदों पाशी दी अख्ख खुल्ल्ही तां शाम पै चुक्की सी। वीक-ऐंड दी शाम...पंज दिनां दी दौड़ बाअद जदों कनेडीअन लोकां नूं आपणे परिवारां, दोसतां ते रिशतेदारां नाळ मिळ-बैठण अते घुंमण-फिरन दी फुरसत मिळदी है। पर पाशी वरगीआं तलाक-शुदा लख्खां औरतां नूं इस फुरसत दा सुख्ख जिवें मिळ के वी नहीं मिळदा...शाइद इस करके कि उनहां दा बहुता धिआन आपणी चुंनी वल्ल हुंदै - इह चुंनी भावें लक्क नाळ बंनही होई होवे ते भावें सिर 'ते होवे।
...तलाक हो जाण 'ते पाशी नूं इंज लग्गा सी जिवें उसदे जीवन नें किसे रीमोट-कंटरोल तों मुकत हो के आपणी नवीं समरत्था सिरज लई होवे। कोरट वल्लों बलराज नूं निआणिआं नूं मिलण दी इजाज़त उसनूं रड़की तां सी पर उसनूं इह दखल-अंदाज़ी ऐवें थोहड़-चिरी जिही ही नज़र आई सी।
...फिर इक्क वीक-ऐंड 'ते जदों बलराज दा फोन आइआ, "मैं दो कु घंटे तक्क सवी ते निक्को नूं लैण आ रिहां। रात इह मेरे कोळ रहिणगे," तां पाशी नें आपणे आप नूं सोचां विच्च नहीं सी पैण दित्ता ते निआणे तिआर कर दित्ते सन। उनहां दी नानी, उनहां नूं बाहर कार 'च बैठे बलराज कोळ छड्ड आई सी। बध्धे-रुध्धे निआणे तुर गए सन। पाशी दा अंदाज़ा सी कि निआणे वापस मुड़ के आपणे डैड दी कोई शिकाइत लाउणगे। अजिहा नुकता आपणे वकील कोळ उठा के, उह बलराज दे, निआणिआं नूं मिलण दे हक्क उत्ते किंतू खहड़ा कर सकदी सी। पर निआणिआं नें अजिही कोई गल्ल नहीं सी कीती।
टैलीफोन दी घंटी नें पाशी नूं सोचां विच्चों बाहर खिच्च लिआ, "असीं तेरे वल्ल आउण लग्गे आं।" पाशी दी बे जी बोल रही सी।
बलराज नाळों अलग्ग होण उपरंत पाशी मापिआं कोळ रहिंदी रही सी। मापिआं नूं फाइदा इह सी कि पाशी उनहां दे मकान दा किराइआ ते होर खरचे वंडा रही सी। ते पाशी नूं इह सी कि सवी ते निक्को दी देख-भाळ घर विच्च ही, मुफत 'च होई जा रही सी...आपसी मोह पिआर दीआं तंदां जुड़ीआं चलीआं आ रहीआं सन...इस वकत रसोई विच्च पीज़े दी तिआरी कर रही पाशी नूं याद आ रिहा सी उह समां, जदों इनहां तंदां 'च खिचाअ पैदा होइआ सी...बखशिंदर कितिउं खबर लिआइआ सी कि बलराज दी ऐलरजी ठीक नहीं सी हो रही। उंज इह गल्ल उनहां लई कोई नवीं नहीं सी। सारे टब्बर नूं पता सी कि इस ऐलरजी कारन बलराज नूं छिक्कां लग्ग जांदीआं सन, खास करके बदलदे मौसमां दौरान।
"छड्डो आपां की लैणै।" पाशी दे इनहां बोलां नाळ गल्ल ठप्प हो गई सी। पर कुझ देर बाअद प्रीतम सिंघ नें गल्ल फिर तोर लई, "पाशी बेटे! हौसला तां नहीं पैंदा कहिण नूं...पर तूं किंना कु चिर एदां 'कल्ली...आपां कोई होर मुंडा लभ्भ लैने आं तेरे लई।"
"लै, मुंडिआं दा कोई घाटै। सोने वरगी कुड़ी आ साडी।" पती दी गल्ल बोचदिआं गिआन कौर बोली।
"भजनो दे देर बारे तेरा की खिआल ऐ?" प्रीतम सिंघ नें पुछ्छिआ। भजनो प्रीतम सिंघ दी भतीजी सी।
"सवाल ही पैदा नहीं हुंदा।" पाशी बोली।
"चल फे ओदां ईं सपौंसर कर के उहनूं एधर सद्द दे। तेरे ज़रीए उह वी कनेडा आ जाएगा।" प्रीतम सिंघ नें पैंतड़ा बदलिआ।
"हद्द कर दित्ती आ डैडी! की तुसीं मैनूं कोई वपारू चीज़ समझिआ होइऐ...मैं ठेका नहीं लिआ होइआ लोकां नूं कनेडा लिआउण दा।" पाशी दा गुस्सा बेकाबू हुंदा जा रिहा सी।
"भैण! डैडी नें तां ओं ईं गल्ल कीती आ। तूं एना गुस्सा काहते कीतै?" बखशिंदर बोलिआ सी।
पर पाशी दे दिल नूं ठेस वज्ज चुक्की सी। उसनूं इंज लग्गा सी जिवें उस दी जीवन-नदी उप्पर कोई मिल्ल उसारनी चाहुंदा होवे...ते उसने आपणे नवें किनारे सिरज लए सन। इक्क बेसमैंट किराए 'ते लै के उह मापिआं कोळों मूव हो गई सी।
बलराज ओकविल तों मूव हो के टरांटो आ चुक्का सी। हरेक तीजे वीक-ऐंड 'ते सवी अते निक्को उस कोळ हुंदे। उस नाळ घुंमदे-फिरदे, खांदे-पींदे अते निक्कीआं-निक्कीआं गल्लां करदे...उस उत्ते मोह छिड़कदे...ते फिर इक्क दिन उनहां नें सरदल 'ते खहड़े बलराज नूं लिविंग-रूम 'च खिच्च लिआ सी। इसतों बाअद जदों उह उनहां नूं लैण आउंदा तां आपणे आप ही सोफे 'ते आ बैठदा।
पाशी कोळ आ के उसदे मां-पिउ नें उसनूं पहिली खबर इह सुणाई कि इंडीआ तों आ रही बखशिंदर दी मंगेतर नूं जलदी ही वीज़ा मिलण वाळा सी। फिर उह बखशिंदर दे विआह तों पहिलां आपणा घर खरीदण अते विआह नाळ संबंधित होर कंमां बारे पाशी दीआं सलाहां पुछ्छण लग्ग पए। घरदिआं वल्लों दित्ता जा रिहा माण उसनूं सुखावां लग्गा सी। ते फिर गल्लां छिड़ पईआं सन सवी ते निक्को दीआं, उनहां दीआं आदतां दीआं।
"हुण तां बलराज निआणिआं नाळ बहुता ई हेज करन लग्ग पिऐ।" प्रीतम सिंघ आपणी आवाज़ दा कांबा लुकोअ नहीं सी सकिआ। आपणी भतीजी दे दिउर नूं सपौंसर करन वाळी गल्ल तों बाअद अज्ज पहिली वार उसने धी दी निज्जी ज़िंदगी नाळ संबंधित इह मज़मून छेड़िआ सी।
"बहुत, निआणे किहड़ा घट्ट करदे आ। जदों गल्ल छेड़ो, डैड ऐदां कहिंदै, डैड औदां कहिंदै।" कहिंदिआं गिआन कौर नें धी दे चिहरे नूं घोखिआ सी।
कोई विशेश हाव-भाव दिखाए बिनां पाशी उठ्ठ के पीज़ा बणाउण लग्ग पई सी।
पीज़ा खाण उपरंत पाशी आपणे मां-पिउ नूं तोर के बैठी ही सी कि फोन खड़क गिआ। दूजे पासिओं आवाज़ कंन 'च पैंदिआं ही उसदे मत्थे 'ते तिऊड़ी उभ्भर आई। जेकर फोन करन वाळा उसदे साहमणे हुंदा तां उह शाइद रसीवर वगाह के उसदे सिर 'च मारदी। "मैनूं तुहाडा दिमाग ज़िआदा ही खराब लगदै...मैं ठीक करना वी जाणदी आं।" उह लाल-पीळी होई बोली सी...उसदी कंपनी 'च कंम करदा सी मनोहर। आपणा दुख्ख फोलदिआं पाशी नें सुभाविक ही आपणी ज़िंदगी दे वरके उस कोळ फोल दित्ते सन। मनोहर वल्लों दिखाई हमदरदी उसनूं चंगी लग्गी सी। दो कु वार उह उसदे बेसमैंट 'च वी गेड़ा मार गिआ सी। पर जदों पाशी नूं उसदी नीअत दा पता लग्गा तां उसने साफ कहि दित्ता सी कि उह आपणा राह फड़े। पर उह पिछ्छिओं लत्थ नहीं सी रिहा...ते हुण फोन 'ते पाशी नें उसदी चंगी लाह-पाह कीती सी।
पाशी कुझ देर टी.वी. देखदी रही ते फिर अख्खां 'च नींद महिसूसदी होई सौं गई।
अगली सवेर उह देर नाळ उठ्ठी। नहा-धो के उह रसोई 'च वड़ी ही सी कि निआणिआं दा फोन आ गिआ। खुशी 'च खिड़िआ सवी दस्स रिहा सी कि कल्ल्ह निआगरा फालज़ विखे उनहां नें हरे-हरे घाह वाळे पारकां 'च दुड़ंगे मारे। फालज़ दे पाणीआं दी उड्ड रही भूर विच्चों रूपमान हुंदी विशाल सतरंगी पींघ देखी। आईसकरीम ते मैकडोनल खाधे। रात नूं पाणीआं दी फुहार अते रंग-बरंगीआं लाईटां दी लुकण-मीची देखी...ते फिर सवी नें फोन निक्को नूं फड़ा दित्ता सी। "मौम! डैड नें मैअनूं बहुत ई चोहणा बरथ-डेअ परैज़ैंट दित्तै।" निक्को आपणी तोतली आवाज़ 'च बोली सी।
"पर बरथ-डेअ तां तेरा अजे अगले महीने आं।"
"डैड नें अज्ज वैनकूवर चले जाणा आं, सपैशलिसट कहिंदा आ ओथे ऐलरजी ठीक हो जाऊ...।" कुझ होर गल्लां करन बाअद निक्को नें दस्सिआ सी कि उह घंटे कु तक्क घर परत रहे सन।
पाशी चाह पी के भांडे धो रही सी कि उह आ गए। आम तौर 'ते बलराज कार 'च बैठा ही निआणिआं तों विदा लै लैंदा हुंदा सी। पर अज्ज उह दरां तक्क आइआ सी। निआणिआं दे सामान वाळे पलासटिक-बैग उसने सरदल कोळ रख्ख दित्ते। ते आपणीआं नज़रां निआणिआं 'ते घुंमाउंदा बोलिआ, "मैं अज्ज वैनकूवर जा रिहां। इनहां नूं मैं बड़ा मिस्स करांगा...कदी-कदी फोन कर लिआ करांगा।"
सवी अते निक्को दे मत्थे चुंम के जदों बलराज टुरन लग्गा तां उस दीआं अख्खां तक्क अख्खां पहुंचाउंदिआं पाशी बोली, "आपणा खिआल रख्खिओ।"
पाशी दे हत्थां नाळ लग्गे, सवी अते निक्को हत्थ हिला-हिला बलराज नूं 'बाइ' कर रहे सन।
(राहीं: मुहंमद आसिफ़ रज़ा 'मां बोली रीसरच सैंटर लाहौर')

