अगस्त 24, 2025

writingDetail.created_by
By: जरनैल सिंघ कहाणीकार

परछावें

पल्ले दी रसम अदा कर रहे जनमीत सिंघ दीआं अख्खां विचला पाणी डुल्लूं-डुल्लूं कर रिहा सी। उसदे हत्थां विच्च कंबणी सी ते मत्थे उत्ते हलकी-हलकी त्रेली। पर फिर वी चिहरे उत्ते धुप्प वरगी कोई चमक सी।

तिल्ले-गोटे नाळ शिंगारी झिलमिल-झिलमिल करदी गुलाबी पुशाक अते नक्क, कंन, गळ ते हत्थां 'च पए गहिणिआं संग सजिआ-संवरिआ इंदू दा रंग-रूप वेख के उह माण नाळ भर गिआ। इंदू दे नाळ बैठे जस्स नूं किहड़ा घट्ट रूप चहड़िआ सी। ठोक के बंनही होई पग्ग, करीम रंग दी अचकन ते सफैद चूड़ीदार पजामे विच्च उसदी फब्ब वी जनमीत नूं प्रभावशाली लग्गी।

मुड़ के आपणी थां 'ते बैठदिआं जनमीत नें कुझ देर नीवीं पाई रख्खी। ते फिर उसने हाल दे चुफेरे नज़र घुमाई। अनंद-कारज 'च शामल होण लई पहुंचे ते पहुंच रहे लोकां नाळ गुरदवारे दा हाल भरदा जा रिहा सी। चिहरे जनमीत दे पहिचाणे होए वी सन ते अणपहिचाणे वी...औरतां वल्ल दे पासे, मूहरे बैठी होई बलबीर कौर दा चिहरा जनमीत नूं निख्खरवां-निख्खरवां लग्गा। ते फिर जनमीत दा धिआन आदमीआं दे मूहरे बैठे बलबीर दे बापू वल्ल चला गिआ - पुठ्ठी चाहड़ी होई सफैद दाहड़ी, चिहरा कुझ उदास। उसदे नाळ ही तेज बैठा सी - सिर 'ते चिट्टा रुमाल, चिट्टी कमीज़ नाळ काळी टाई...।

फोटो-कैमरे दी फलैश जनमीत दे धिआन नूं फिर बलबीर कौर वल्ल लै गई। उसनूं इंज लग्गा जिवें बलबीर दी चुंनी दा हलका गुलाबी रंग गूहड़ा हुंदा-हुंदा उसदे नज़दीक आ रिहा होवे...गुरू ग्रंथ साहिब दी हज़ूरी विच्च बलबीर, जनमीत दे कोळ बैठी सी...बलबीर दा बापू जनमीत दे पल्ले दा लड़ बलबीर नूं फड़ा रिहा सी।

...सहुरे-घर विच्च बलबीर नेम नाळ, सवेरे वेले सिर उठ्ठदी, अंदर बाहर संभरदी, नहा के पाठ करदी ते कंमां विच्च रुझ्झ जांदी।

"मैं तां कहिंनी आं एदां दी सुचज्जी नूंह घर-घर होवे। धंन भाग साडे।" जनमीत दी मां हुब्ब-हुब्ब लोकां नाळ गल्लां करदी।

सुहणे नैण-नकशां अते सुडौल सरीर वाळी बलबीर नूं पा के जनमीत वी खुश सी।

इह बलबीर दा टब्बर विच्च उसर रिहा माण ही तां सी कि उह पोले जिहे हत्थ नाळ, सुत्ते पए जनमीत दा मोढा हलूणदी कहिंदी, "उठ्ठो जी! उठ्ठ के कोई कंम करो।"

"की कंम करां?" जनमीत नूं खिझ चहड़ जांदी।

"लउ, कंम वी कदी मुक्के आ। औह तूत दे नाळ वाळा थां ई गुड्ड दिंदे। सबज़ी ला लां गे।" घर- जो खेतां विच्च सी- तों थोहड़ा हटवें दस कु मरले थां वल्ल हत्थ करदी उह आखदी।

"कोई वत्त लंघी जांदी आ। गुड्ड दऊंगा तिकालां नूं। हुण पै लैण दे घड़ी।" पासा बदलदा होइआ उह उप्पर लई खेसी नूं होर घुट्ट लैंदा।

जनमीत दिन चहड़े उठ्ठण दा आदी सी। आपणे पिंड दे कारखानेदार दी टोका-फैकटरी 'च थोहड़े कु पैसिआं वाळी नौकरी सी उसदी। मालक नाळे तां उस तों दफतरी कंम करवाउंदे अते नाळे बिलटीआं, बैंकां आदि दे कंमां 'च उसनूं शहिर दीआं सड़कां 'ते नठाई रख्खदे। जनमीत दा दिल करदा कि उह हिसाब-किताब वाळे रजिसटर अते टुट्टा जिहा साईकल उनहां दे मत्थे 'च मार के कारखाने तों बाहर हो जावे। पर कित्थे? ...आपणी खिझ उह कवितावां राहीं कढ्ढ लैंदा।

दसवीं तों बाअद जनमीत नें घरदिआं 'ते ज़ोर पा के मसां ही कालज 'च दाखला लिआ सी...कालज दे सभिआचारक प्रोगरामां ते शेअरो-शाइरी दीआं महिफलां विच्च उह वध-चहड़ के हिस्सा लैंदा। आपणे नाळ दे मुंडिआं-कुड़ीआं नाळ घुळ-मिळ के विचरदा।

...दो कु साल ही बीते सन कि उसदे भरा-भरजाई अलग्ग हो गए। इक्क तां ज़मीन थोहड़ी रहि गई ते दूजा दमे दी बीमारी दे हिलाए जनमीत दे भापे कोळों हुण कंम नाळ पुग्ग नहीं सी हुंदा। जनमीत नें शुरू तों ही खेती दे कंम नूं घट्ट हत्थ लाइआ सी...तंगीआं-तुरशीआं वधण लग्गीआं। मघ्घर सिंघ नें पुत्त नूं कहि दित्ता सी कि उह पहड़ाई छड्ड के नौकरी लभ्भे। पर सिफारिश तों बिनां कौण पुछ्छदा सी...मघ्घर सिंघ नें टोका-फैकटरी वाळे सरदारां अग्गे तरला कीता। उनहां जनमीत नूं रख्ख लिआ सी।

घाटा पाउंदी खेती उनहां छड्ड दित्ती सी।

जदों बलबीर इस घर 'च आई तां उसनूं उबासीआं जिहीआं लई जांदा टब्बर बड़ा अज़ीब लग्गा। ...जनमीत दा नौकरी तों बाहरे कंम नाळ जिवें कोई सरोकार ही नहीं सी। घर विच्च जे उह कोई कंम करदा वी तां सिरफ उही जो ऐनह सिर 'ते आण डिगिआ हुंदा...ते तूत नाळ दे थां दा घाह उसनूं की कहिंदा सी?

...इक्क दिन तड़कसार बलबीर नूं बिसतर 'ते नां वेख के जदों जनमीत उठ्ठ के बाहर आइआ तां वेखिआ कि चुंनी नूं लक्क दुआळे बंनही बलबीर कही वाह रही सी। "ऐह सारा हुणे ईं गुड्डिऐ?" घाह चुग-चुग के पध्धरे ते पोले कीते गए थां दा निरीखण जिहा करदिआं उसने पुछ्छिआ सी।

"नहीं, कल्ल्ह तड़के वी घड़ी लाई सी।" लाली 'च मघ रहे चिहरे तों चुंनी नाळ पसीना पूंझदी बलबीर बोली सी।

"बीरीए! मंन गए बई तैनूं। आपणी धुन दी तूं बड़ी पक्की ऐं।" कहिंदिआं जनमीत नें उस हत्थों कही फड़ लई सी।

दोनां राहीं गुड्डे-संवारे थां विच्च मूलीआं, गाजरां, गोभी, पालक आदि दी फसल एनी भरी कि आंढ-गुआंढ वी रज्ज गिआ।

...ते फिर उनहां दी सबज़ी दी फसल किआरिआं तों कनाळां अते कनाळां तों घुमावां तक्क वधण लग्गी। ज़मीन उह पैसिआं 'ते वहा लैंदे ते पैसिआं 'ते ही लागले टियूबवैल्लां तों पाणी ला लैंदे।

सत्थ अते गळी-मुहल्ले विच्च उनहां दीआं गल्लां चल्ल पईआं सन:

"लै बई! फौजी दी धी नें मघ्घर सिहुं दे घर 'चों आलस कढ्ढ दित्तै।"

"पुछ्छो नां, हुण तां कंम नूं वखत पाई रख्खदे आ।"

"सारे जीआं दा बहिण-उठ्ठण ही बदल गिऐ। चिहरिआं ते वी हुण तां रौणक दिसदी आ।"

...ते जदों बलबीर नें इंदू नूं जनम दित्ता तां उनहां दे घर विच्च इक्क नवीं ही रौणक आ गई सी।

इंदू ते जस्स दीआं लावां हो चुक्कीआं सन। रागी सिंघ 'वीआहु होआ मेरे बाबला' शबद दा गाइन कर रहे सन...जनमीत दा भर आइआ मन गुड्डीआं-पटोले खेड रही इंदू नूं वेख रिहा सी...आपणे वीर तेज नूं खेल्हे पाउण लई उह विहड़े 'च पईआं टुट्टीआं-भज्जीआं चीज़ां नूं खिडाउणिआं वांग वरत रही सी...जनमीत जदों निआणिआं दा चाअ पूरा करन जां घर वासते कोई मन-लगदी चीज़ खरीदणी चाहुंदा तां उसदी जेब उसदा हत्थ घुट्टण लग्ग पैंदी। जनमीत दी तनखाह अते डेढ-दो घुमावां दी सबज़ी 'चों आउंदी आमदन, दिनो-दिन वध रहीआं लोड़ां दे मुकाबले सुंगड़दी जा रही सी।

...ते आपणे वाकिफ इक्क ट्रैवल-एजंट दे कहिण 'ते जनमीत कनेडा बारे सकीमां बणाउण लग्ग पिआ।

हवाई-टिकट लई रकम पूरी नहीं सी हो रही। बलबीर नें आपणे गहिणे जनमीत मूहरे ढेरी कर दित्ते सन।

"नहीं बीरीए...।" जनमीत गहिणिआं नूं भावें कोई महत्तता नहीं सी देंदा पर सुहिरदता दी मूरत बणी बलबीर वल्ल वेखदिआं उह प्रभावित होणो नां रहि सकिआ।

"तुसीं परवाह नां करो जी। जदों हिंमत होई फिर बण जाणगे। आपां करजा नहीं चुक्कणा।" बलबीर दे बोलां विच्च ठरंहमा अते बुल्ल्हां 'ते मुसकराहट सी।

बलबीर दे भेजे होए सुनेहे 'ते अड़ी-थुड़ी रकम उसदा बापू आ के फड़ा गिआ सी।

गुरदवारा-हाल विच्च वीडीओ-कैमरे ते फोटो-कैमरे विआह दा इतिहास अंकित करी जा रहे सन। जनमीत दे मन विच्च अतीत दा इतिहास द्रिशमई हो रिहा सी...उह अजे होर बहिणा चाहुंदा सी। पर उस वल्ल झाकदीआं लोकां दीआं नज़रां उस अंदरली बेचैनी नूं होर वधाउण लग्ग पईआं...उह उठ्ठ पिआ। वारने करके उसने इंदू ते जस्स दे सिरां 'ते हत्थ रख्खदिआं "सुखी वसो" दी असीस दित्ती ते हाल तों बाहर आ गिआ। उसदी कार गुरदवारे दी पारकिंग छड्ड रही सी। पर कार नें पहुंचणा कित्थे सी - इस बारे उसनूं कुझ नहीं सी पता। उह सड़क तों 'फोर ओ वन' हाई-वे 'ते पै गिआ...उसदे ज़िहन 'च उसदी इह कविता घुंम रही सी:

मन तों मन तक्क जावे जिहड़ी

सड़क उही है मंज़ल मेरी...।

'सड़क मंज़ल किवें हो सकदी ए? इह सच्च नहीं जापदा'। उसदे इक्क मन नें किंतू कीता।

'ज़िंदगी दे सच्च हमेशा बदलदे रहिंदे नें। शाइद इह उदों दा सच्च सी जदों कविता लिखी सी।' उसदे दूजे मन नें जवाब दित्ता।

इसे दौरान उसदा धिआन नेड़े पैंदी सजी-सजाई हरिआवल वल्ल चला गिआ। ऐगज़िट लै के उसने कार, इक्क विशाल पारक वल्ल मोड़ लई।

अदभुत्त रंगां वाळे फुल्लां दीआं किआरीआं विच्च घुंम रहे जनमीत दा मन खुश सी। पर कुझ देर बाअद आपणे अंदर इक्क इकल्ल जिही महिसूस करदिआं उह उदास हो गिआ।

इह इकल्ल ते उदासी उसने उदों इंडीआ तों कनेडा आ के वी हंढाई सी। पर उह इकल्ल शाइद कुझ होर तरहां दी सी...महीने कु दे वकफे पिछ्छों जदों बलबीर दी चिठ्ठी पहुंचदी तां उसदीआं उडीकवान अख्खां नूं आपणे मेल-बौकस विच्च कोई लोअ जगदी प्रतीत हुंदी।

आपणे हरेक पिआर-संदेसड़े विच्च बलबीर, जनमीत नूं पिछ्छे बारे कोई फिकर नां करन अते आपणा खिआल रख्खण लई कहिंदी। समें दे कस्सवें खाते विच्चों नींद दे घंटे मनफी करके जनमीत लंबीआं-लंबीआं चिठ्ठीआं विच्च बलबीर, इंदू, तेज ते बीबी-भापे लई मोह भरदा। आपणी बेआराम, उदास अते रुख्खी ज़िंदगी बारे लिखदा।

जवाब विच्च बलबीर उसनूं चंगे समें दी आस विच्च औखे समें नाळ नजिठ्ठण लई हौसला देंदी।

पर समें दी गरदश विच्चों जनमीत नूं चंगे दिनां दी कोई झलक नज़र नहीं सी आ रही...माईनस पच्ची-तीह डिगरी सैंटीग्रेड वाळीआं बरफानी हवावां विच्च गैस-सटेशनां 'ते जौब करदिआं ढाई-तिंन साल बीत गए सन...अजे तक्क इंमीग्रेशन केस दी कोई उघ्घ-सुघ्घ नहीं सी निकळी।

ते फिर जदों भापे दी मौत होई तां उसदा मूंह देखण लई तरसदा किंना रोइआ सी उह। केस दा फैसला होए बगैर उसदा कनेडा तों बाहर जाणा संभव नहीं सी।

इक्क फैकटरी विच्च कुझ सुखाळी जौब मिलण 'ते उह शाम नूं अंग्रेज़ी दीआं कलासां विच्च जाण लग्ग पिआ...।

आखर वारी आ ही गई। उसदे केस नूं सुण रही इंमीग्रेशन आफीसर, उसदी अंग्रेज़ी 'च कीती गल्ल-बात तों एनी प्रभावित होई कि जनमीत नूं इंमीग्रेशन देंदिआं, उसने उसे दिन ही उसदी पतनी ते बच्चिआं दा 'सपौंसरशिप केस' वी तोर दित्ता।

...ते फिर जदों जनमीत नूं डाकखाने दी चंगे डालरां वाळी जौब मिळी तां उसनूं आपणे अंदर सुक्क चुक्की कविता दी नदी, इक्क लंबे अरसे बाअद, सिंम रही महिसूस होई। उसनूं खुशी होई सी कि उह भीड़ विच्च गुआचदा-गुआचदा बच गिआ सी।

पारक विच्च जनमीत मेपल दे द्रखतां हेठ वगदी इक्क निक्की जिही नदी दे नाळ-नाळ हो तुरिआ। अगांह जा के नदी दे दो वहिण बण गए। जनमीत नूं इंज लग्गा जिवें इक्क दूजे तों अड्ड होइआ पाणी थक्का-थक्का जिहा वग रिहा होवे। पर थोहड़ी दूरी ते जा के मुड़ इकठ्ठा होण उपरंत, आपस 'च घुळ-मिळ रिहा पाणी इंज रवानगी फड़ रिहा सी जिवें कदी विछ्छड़िआ ही नां होवे।...टरांटो इंटरनैशनल एअरपोरट 'ते जनमीत नें इंदू ते तेज नूं पता नहीं किंनी वार बाहां 'च लिआ ते चुंमिआं सी। बलबीर दुआळे बांह वळदिआं, उसदे हंझू वेख के, जनमीत दीआं अख्खां वी डुबडुबा आईआं सन।

गरमीआं दे उनहां महीनिआं दौरान जनमीत परिवार नूं लै के निआगरा फालज़, सी. ऐन. टावर, ओनटेरीओ पलेस आदि थावां 'ते खूब घुंमिआं सी।

सतंबर 'च जदों सकूल खुल्ल्हे तां इंदू नूं तीजे अते तेज नूं पहिले गरेड 'च दाखला मिळ गिआ।

बलबीर घर-बार सांभदी। निआणे सकूल चले जांदे ते जनमीत आपणी जौब 'ते।

...ते फिर जदों इंदू, तेज नूं तिआर करके सकूल लिजाण लग्ग पई तां बलबीर नें वी जौब कर लई। जनमीत दा कंम सवेरे लेट शुरू हुंदा सी। बलबीर साझरे शुरू करके निआणिआं दे सकूलों मुड़न तक्क घर परत आउंदी।

कनेडा दे जीवन अनुभव नूं नवें बिंबां 'च सिरजदीआं जनमीत दीआं कवितावां दा साहितक हलकिआं विच्च ज़िकर छिड़ पिआ सी। कवी दरबारां विच्च लोकीं उसदी शाइरी दी प्रशंसा करदे। इक्क वेरां टरांटो 'च होए विशाल कवी दरबार विच्च इक्क मुटिआर नें उस कोळ आ के किहा सी, "कमाल दी शाइरी ए तुहाडी...।"

कई महीनिआं बाअद साहित सभा टरांटो दी इकत्तरता विच्च जनमीत नूं उह शरबती अख्खां वाळी मुटिआर फिर नज़र आ गई सी। उसने आपणा संखेप जिहा परीचै इंज दित्ता सी, "मेरा नां नीलू ए। कनेडा आइआं चार कु साल हो गए आ। इंडीआ 'च पंजाबी दी पी.ऐच्च.डी. शुरू कीती सी पर घरदिआं नूं कनेडा दा मुंडा मिळ गिआ। विआह तों बाअद छेती ही एधर आ गई...साहित पहड़न दा काफी शौक ए। कदी-कदी कविता लिखदी वी आं"।

नीलू दी आपणी रचना अते बाकी लेखकां दीआं रचनावां 'ते कीतीआं उसदीआं टिप्पणीआं सुण के सभा दे मैंबर कहि उठ्ठे सन, "तुसीं एना चिर छुपे किउं रहे?"

"टाईम ही नहीं मिळिआ।" कहिंदिआं नीलू नें गल्ल मुका दित्ती सी।

ते फिर जदों जनमीत नें इंडीआ तों आए इक्क शाइर नाळ आपणे घर इक्क शाम दा प्रोगराम रख्खिआ तां सथानक शाइरां नाळ उसने नीलू नूं वी सद्दा दित्ता। शेअरो-शाइरी दे दौर विच्च नीलू नें निझक्क हो के हिस्सा लिआ। विच्चे ही उह बलबीर नाळ रसोई 'च मद्दद करवाउंदी ते शाइरां नूं खाण-पीण नूं फड़ाउंदी रही।

"काफी रळमिळी कुड़ी आ नीलू। है वी आपणे इलाके दी।" सारिआं दे चले जाण बाअद रसोई तों विहली हो के बलबीर नें किहा सी।

"किहड़े पिंडों आं?" जनमीत नें पुछ्छिआ सी।

"दकोहा, मेरी मासी दा पिंड।"

"फिर तां मेरी साळी लग्गी।"

"तुसीं मरद लोक साळी दा रिशता बणाउण नूं बड़े काहळे रहिंदे आं।" मुसकराउंदिआं बलबीर नें टकोर मारी सी।

बलबीर ते नीलू विचकार फोन होणे आरंभ हो गए। नीलू आपणी साल कु दी धी पिंकी नूं लै के कदे -कदे बलबीर हुरां दे घर वी आउण लग्गी। इंदू अते तेज पिंकी नूं खिडाउण 'च मसत हो जांदे ते उह गल्लीं पै जांदे:

"नीलू! फेर कोशिश कर के देख लै, शाइद तेरा हसबैंड सुधर ही जाए।" बलबीर आखदी।

"भैण जी! बहुत कोशिशां कीतीआं। पिआर नाळ ते तरक नाळ वी समझाइआ। 'डरग्ग ऐडिकशन' वाळिआं कोळ वी लै के जांदी रही। पर उह बंदा सुधर नहीं सकदा। नाळे हुण तां जे मैं कुझ कहिंदी सी तां मूहरिउं उल्लर-उल्लर पैंदा सी।"

"मां-पे लई वी औखा ई आ। इक्को-इक्क औलाद आ उनहां दी।" हौका जिहा भरदी बलबीर आखदी।

"कसूर ही मां दा आ। लाड-लाड 'च विगाड़ लिऐ। डैडी चंगे आ। उनहां नें किहा कि इहनूं घरों पैसे नां दिउ। जद जेब 'च पैसे ही नां होणगे तां डरग्ग कित्थों खरीदू? पर मां 'पुच्च पुच्च' करके फड़ा देंदी आ...मैं रो-रो खपदी रहिणा। हार के सैपरेशन लै लई। होर कुझ महीनिआं ताईं तलाक हो जाएगा।" आपणा दरद बिआन करदी नीलू दा लिशकदा चिहरा धुंदलमई हो जांदा।

जनमीत ते नीलू आपणीआं रचनावां इक्क दूजे नाळ सांझीआं करदे। जदों नीलू उठ्ठ के तुरन लगदी तां बलबीर उसदी बांह फड़दी आखदी, "बहि जा, रोटी खा के जाईं।"

बलबीर दा नीलू नूं रोटी खा के जाण जां होर अटकण लई कहिणा जनमीत नूं चंगा लगदा। नीलू दी मौजूदगी विच्च उसनूं इंज लगदा जिवें उसदे कमरे दी खिड़की विचला आकाश दो-रंगा हुंदा जा रिहा होवे। बलबीर दे कणकवंने ते नीलू दे गोरे-गुलाबी रंग दी भिंनता विच्चों जनमीत नूं उह दोवें इक्क दूजी तों वध्ध मनमोहक लगदीआं...इकठ्ठे घुंमदिआं जां शौपिंग करदिआं जेकर कदी उह नीलू नाळ छुह जांदा तां उसदी रुमांचिक कलपना उसनूं नीलू दे होर करीब लै जांदी...इक्क वार इक्क सटोर 'च, अजिहे ही पलां विच्चीं गुज़रदिआं, जनमीत नूं पता ही नहीं सी लग्गा कि किहड़े समें उसने नीलू दा हत्थ फड़ के घुट्ट दित्ता सी।

"इह की?" नीलू नें हड़बड़ा के हत्थ छुडा लिआ सी।

नीलू दीआं अख्खां विचला क्रोध वेख के जनमीत डर गिआ सी...पर कुझ अरसे बाअद उसनूं इंज लग्गा जिवें नीलू दा उह गुस्सा उत्तों-उत्तों दा सी...।

...नीलू नाळ आपणीआं कालपनिक नज़दीकीआं नूं साकार करन लई उह विउंतां बणाउंदा रहिंदा। पर समां नहीं सी मिळ रिहा...पहिलां जनमीत दी मां अते कुझ महीनिआं बाअद बलबीर दे मां-पिउ ते भैण-भरा कनेडा आउण 'ते उनहां दी काई-बाई भुल्ली होई सी।

"नीलू पता नहीं किध्धर गुंम हो गई आ...की तुहाडी सभा दी मीटिंग 'च आउंदी हुंदी आ?" रातां नूं जौब अते दिने घर दे कंमां 'च मशीन बणी होई बलबीर जनमीत तों पुछ्छदी। पहिली फैकटरी बंद हो जाण 'ते बलबीर नूं इक्क होर फैकटरी विच्च रात दी शिफट वाळी जौब करनी पै गई सी।

"हरेक महीने नहीं आउंदी। पिछली वार मैं पुछ्छिआ तां कहिण लग्गी सत्ते दिन जौब 'ते जाणा पैंदै। कुश उह इह वी समझदी आ पई आपां एधर बिज़ी आं।" आपणे सहुरे, साळीआं ते साळे लई अखबारां विच्चों जौबां लभ्भदा जनमीत जवाब देंदा।

जौबां दा मंद पिआ होण करके गल्ल किसे सूत नहीं सी बैठ रही। कई महीने लंघ जाण 'ते वी बलबीर दी इक्क भैण नूं ही जौब मिळी सी...कैलगरी रहिंदे आपणे इक्क फौजी दोसत वल्लों आस मिलण 'ते बलबीर दा बापू टब्बर लै के कैलगरी मूव हो गिआ।

ते फिर छेती ही बाअद जनमीत दी भरजाई दी अचानक मौत हो जाण 'ते जनमीत हुरीं सारा टब्बर मां नाळ इंडीआ चले गए। भरा दा दुख्ख मंनदिआं जनमीत नें आपणी ज़मीन उसनूं वाहुण-खाण नूं दे दित्ती...जनमीत दी मां दा आपणे पुत्त दे 'निआणे टब्बर' नूं छड्ड के कनेडा मुड़न दा हीआ नां पिआ।

शाइद इंडीआ 'च सुणी आपणी शाइरी दी सिफत सी जां काफी अरसे बाअद मिळी फुरसत कि जनमीत उध्धरों मुड़दिआं ही पहड़न-लिखण 'च रुझ्झ गिआ। नीलू उसनूं पुराणे ते अजोके अंग्रेज़ी साहित दीआं किताबां लिआ-लिआ देंदी। उह पहड़दा ते नीलू नाळ विचार वटांदरा करदा।

उह आपणी हरेक नवीं रचना सभ तों पहिलां नीलू नूं पहड़ाउंदा...उसनूं इंज लगदा जिवें नीलू उसदीआं रचनावां विच्चों सुहज दे मोती लभ्भ-लभ्भ उसनूं पेश कर रही होवे। इसे दौरान उसदा धिआन किसे होर ही पासे चला जांदा...जिवें हलके-हलके मेक-अप्प 'च निख्खरे नीलू दे रूप दी धुप्प विच्चों उह आपणे लई छां लभ्भण दी कोशिश कर रिहा होवे।

पारक विच्च बहुते लोकीं मेपल दे द्रखतां दी संघणी छां हेठ आराम कर रहे सन। जनमीत वेख रिहा सी कि जुलाई महीने दी इस हुंमह-भरी गरमी विच्च वी भूरे रंग दे पंछीआं दा इक्क जोड़ा आराम नहीं सी कर रिहा। चुंझां विच्च तीले उठ्ठाई उह आपणा आल्हणा बणाउण विच्च रुझ्झे होए सन...जनमीत अते बलबीर नें वी चंगे माड़े हर मौसम विच्च कंम करदिआं डालर इकठ्ठे कीते सन...ते घर लिआ सी।

नवें घर दी सैटिंग बारे सलाह अते सहाइता लैण लई जनमीत नें बलबीर कोळ जदों नीलू दा नां लिआ तां बलबीर नें झट कहि दित्ता सी, "तुहाडा खिआल ठीक ऐ, मैं हुणे उहनूं फोन करदी आं।"

नीलू उनहां दिनां विच्च लेअ-औफ 'ते सी। जनमीत नें कुझ हफतिआं दी छुट्टी लै लई। ...रग्ग, परदिआं आदि तों लै के लिविंग-रूम अते बैड्ड-रूमां तक्क नीलू ते जनमीत राहीं होई वधीआ सैटिंग नें बलबीर नूं हैरान कर दित्ता। उह नीलू दीआं सिफतां करदी नां थक्कदी।

पारक विच्च खाली पए इक्क पिकनिक्क-टेबल 'ते बैठा जनमीत आपणे 'सैलूलर फोन' राहीं कुझ देर इक्क शाइर दोसत नाळ गल्लां करदा रिहा ते फिर उसदी निगहा सपंजी घाह 'ते लेटे इक्क गोरे-गोरी वल्ल चली गई। ऐवें नां-मातर कप्पड़े पहिनी उह इक्क दूजे दीआं बाहां विच्च सिमटे पए सन।

'इह पती-पतनी वी हो सकदे नें ते प्रेमी-प्रेमिका वी,' खिआलीं पिआ जनमीत सोच रिहा सी, 'पर इह कौण जाणदै कि इस समें इनहां दे मनां विच्च कौण ए? दिसदे सच्च, झूठ अते दिसदे झूठ, सच्च वी हो सकदे नें...ते मन दा सच्च वी तां पूरन सच्च नहीं हुंदा।'

जनमीत आपणे बारे वी तां कई वार असपशट हो जांदा सी कि उसने नीलू नाळ सच्च हंढाइआ सी जां झूठ जां सच्च झूठ तों परे दी कोई चीज़।

जनमीत अते नीलू बलबीर दीआं रातां दीआं शिफटां ओहले मिळदे रहे सन। जनमीत दी रूह नूं इक्क अज़ीब जिही अमीरी दा सरूर चहड़िआ रहिंदा। पर नाळ दी नाळ उसनूं इंज वी लगदा जिवें इह सरूर उसदी रूह नूं भर नहीं, खाली करी जा रिहा होवे। रूह दे आबाद, उजाड़ दी सूखम कशमकश विच्चों उसनूं कावि-कला दीआं सिखरां छुंहदे अजिहे शिअर फुरदे कि उह खुद आचंभित रहि जांदा।

मनुख्खी मन दे सच्च नूं खोजदीआं जनमीत दीआं कवितावां बारे साहित दे प्रसिध्ध रसालिआं विच्च लेख लिखे जाण लग्गे।

पर जदों बलबीर नें जनमीत ते नीलू दी चोरी फड़ी तां जनमीत नूं इंज लग्गा जिवें उह बुलंदीआं तों पाताल 'च जा डिगिआ होवे। ...उध्धर पती दी हसती विच्चों मनफी होए आपे दी पीड़, बलबीर दीआं अख्खां विच्चीं वहिण दी बजाए उसदे दिमाग नूं चहड़ गई। उसदी गंभीर चुप्प नूं तोड़न लई जनमीत आपणे वल्लों कोई गल्ल छेड़दा पर बलबीर दी 'हूं हां' उसनूं होर वी हीणा जिहा कर जांदी। बिसतर 'ते कुझ इंचां दी वित्थ 'ते पई बलबीर उसनूं आपणे तों किते उतांह पई होई लगदी।

बलबीर दी सुपरवाईज़र नें जदों उसदे चुप्प-चुप्प रहिण दा कारन, ज़ोर पा के पुछ्छिआ तां उह फिस्स पई...ते सुपरवाईज़र दे कहिण 'ते काऊंसलिंग लैणी प्रवान कर लई।

काऊंसलर नें बलबीर नूं, पती नूं ठीक राह 'ते लिआउण लई हर यतन करन, सारीआं संभावनावां रद्द हो जाण ते ही तलाक बारे सोचण...ते तलाक तक्क नौबत आ जाण 'ते घर-जाइदाद विच्चों बराबर दा हिस्सा लैण बारे, सारा कुझ विसथार नाळ दस्सिआ सी।

जनमीत, बलबीर दे खरेपण अग्गे पेश होण लई आपणे आप नूं तलब करदा। पर बलबीर दे मन दे पीच के बंद कीते दरां नूं वेख के आपणे मरदपुणे 'च आ परतदा।

ते फिर जदों बलबीर दे मां-पिउ, धी-जुआई कोळ कुझ दिन रहि के अते उनहां नूं समझा-बुझा के गए तां घर दा माहौल कुझ सुखावां होण लग्गा। उह निआणिआं दा खिआल करन लग्गे। जदों निआणे उदास हुंदे तां जनमीत उनहां नूं घुमाउण-फिराउण लै जांदा। उनहां दे खाण लई बलबीर नवीआं-नवीआं चीज़ां बणा के देंदी। वीक-ऐंड 'ते उह निआणिआं 'च बहिंदे वी।

पर जदों पिंडों मां दी चिठ्ठी आई तां आपणे विरुध मां दे कोसवें शबद पहड़दिआं जनमीत बलबीर नाळ औखा हो पिआ, "इह सारा कुझ बीबी नूं लिखण दी की लोड़ सी?"

"इह वी कोई पाबंदी आ पई मैं किसे कोळ आपणा दुख्ख नहीं फोल सकदी?"

"पर बीबी की सोचदी होवेगी?"

"जे बीबी दा एना ही खिआल सी तां इह कारा कीता ही किउं?"

'कारा' शबद नें जनमीत दे जिवें डंग मारिआ होवे। उह भबक उठ्ठिआ, "तूं मेरे 'ते कोई जज्ज बण के बैठी आं कि तेरे मूहरे मैं बिआन देवां।"

"मैं जज्ज तां नहीं पर मैनूं आपणी गोली वी नां समझ रख्खिओ। तुहाडे बराबर दा दरजा रख्खदी आं। ते तुहानूं पुछ्छण दा हक्क वी...की तुहानूं मेरा ते निआणिआं दा खिआल नां आइआ?" बलबीर अंदर जमहां होइआ रोस बाहर आउण लग्गा।

"पती-पतनी दा रिशता हक्कां दी धौंस दे के नहीं पुग्ग सकदा।" नरम पैंदा होइआ जनमीत बोलिआ।

"तुसीं दस्स दिउ, किद्दां पुग्गदा आ?"

"मैं की दस्सां? तूं तां उही पुराणे ज़माने दीआं गल्लां लई बैठी आं। बंदे विच्च 'फलैकसेबिलिटी' होणी चाहीदी आ। पर तेरी सोच तां टस्स तों मस्स नहीं हो रही। ते जे मैं हुण नरमाई 'च आ गिआं तां तूं मैनूं बराबरता ते हक्कां दीआं गल्लां सुनाउण लग्ग पई आं।"

"इह बराबरता दीआं गल्लां, लोकां लई तां तुसीं वी आपणीआं कवितावां विच्च बथेरीआं करदे आं। पर आपणे घर विच्च इह किउं कौड़ीआं लगदीऐं?"

"देख, जे तूं चोभवीआं गल्लां ही करनीआं आं तां करी जाह। पर जे मैं आपणी आई ते आ गिआ तां...।" जनमीत दा चिहरा गुस्से 'च भखण लग्ग पिआ।

"एहो जिहीआं धमकीआं देण दी लोड़ नहीं," क्रोध 'च मचदी बलबीर पती दी गल्ल नूं विच्चों ही खोह के लै गई, "जो वी बणूं जां विगड़ू मेरा 'कल्ली दा नहीं, तुहाडा वी नाळ ही।"

"एदां आं तां एदां ही सही...मैनूं नहीं परवाह।" कहिण नूं तां जनमीत कहि गिआ पर अंदरों उह हिल्ल गिआ सी।

इस तों बाअद कुझ कु वार जनमीत नें ठंढे रउं 'च गल्ल करदिआं बलबीर दी सोच नूं आपणे नाळ तोरन दी कोशिश कीती सी। पर बलबीर विच्च उसनूं पहिलां वाळी पतनी नज़र नहीं सी आ रही...निक्की-निक्की गल्ल 'ते उह इक्क दूजे नाळ तलख हो पैंदे।

घर विच्च पसरे तणाअ कारन इंदू अते तेज दे चिहरिआं दी टहिक गुआचण लग्ग पई। जदों मंमी-डैडी आपस विच्च सिध्धी गल्ल करन दी बजाए, उनहां विच्चीं करदे तां उह दोवें अपसैट्ट हो जांदे। तेज तां चुप्प कर रहिंदा। पर तेरां सालां दी कोमल-चित्त इंदू पुछ्छण बहि जांदी, "...तुसीं पहिलां वांग हस्सदे नहीं...कोई सलाह वी नहीं करदे।"

"एदां दी तां कोई गल्ल नहीं।" कहि के मंमी-डैडी टाळ देंदे।

पर आपणे मनां विच्च उह जाणदे सन...बलबीर दे मां-पिउ राहीं करवाई गंढ-तुप्प चल्ल नहीं सी रही...जनमीत नूं बलबीर बरफ बण गए दरिआ वरगी लगदी ते आपणा आपा बरफ दे अंबारां हेठ निगूणी जिही चाले वगदे पाणी वरगा...उसदा मन करदा कि धुप्पां ते हवावां नूं मानण लई उह खुल्ल्हीआं वादीआं 'च वगदे दरिआ वांग वगे। पर निआणिआं दा खिआल आउंदिआं ही उसदा दिल कंब जांदा। उह देख रिहा सी कि गंभीर हुंदा जा रिहा तेज हुण उसदे ओना नेड़े नहीं सी रहि गिआ। पर इंदू उस नाळ पहिलां जिंना ही मोह करदी सी। उंज वी उसनूं कनेडा दा कोई पाह ही नहीं सी लग्गा।

ते कदी-कदाईं जदों जनमीत अंदरला शाइर आपणी असल अवसथा विच्च हुंदा तां उसदी, पतनी वल्ल नूं उठ्ठ रही उंगळ आपणे वल्ल नूं उठ्ठ पैंदी...उसदा दिल करदा कि उह बलबीर नूं 'बीरीए' कहि के बुलावे। जीवन-सफर 'च आपणे नाळ तुरदे आ रहे उसदे उद्दमी कदमां 'च विछ जावे...बिसतर 'ते उग्ग आई कंध नूं ढाह देवे...ते कंध दीआं नीहां फरोलदा-फरोलदा उह दूर पहुंच जांदा...उदों जनमीत दे नीलू नाळ अजे सरीरक संबंध नहीं सन बणे। पर बिसतर 'ते बलबीर दे जिसम विच्चों उह नीलू दे अंगां तक्क पहुंचिआ हुंदा...।

पारक विच्च मेपल दे द्रखतां थल्लिउं उठ्ठ के जनमीत फुहारिआं कोळ आ खलोइआ सी। फुहारिआं दुआळे बणे विशाल हौज़ दा रंग नीला होण करके सारा पाणी नीली भाह मार रिहा सी। आपणे उत्ते पै रही पाणी दी हलकी-हलकी भूर नूं माणदिआं जनमीत नूं, सभा दी इक्क इकत्तरता विच्च सुणाई, नीलू दी उह कविता याद आ गई जिस विच्च उसने वगदे पाणीआं दे विरोध 'च तरन दी गल्ल कीती सी।

सभा दी मीटिंग तों बाअद जनमीत ते नीलू 'कौफी टाईम' 'च जा बैठे सन।

"लउ सज्जण जी! तुहाडी कविता दे सतिकार विच्च।" टेबल 'ते बैठी नीलू नूं गुलाबी फुल्लां दा गुलदसता फड़ाउंदिआं जनमीत बोलिआ सी।

"ओ थैंकस मीत जी! पर इह कित्थों?" फुल्लां नूं पिआर नाळ वेखदिआं नीलू खुश हो के बोली सी।

"औह साहमणिउं।" कहिंदिआं जनमीत नें 'कौफी टाईम' दे दरां कोळ फुल्ल वेच रहे बंदे वल्ल इशारा कीता सी।

"फिर किवें बीत रही आ?" कौफी दे घुट्ट भरदिआं नीलू नें पुछ्छिआ सी।

"नीलू! ज़िंदगी इक्क खंडर बणी पई आ। आपणे दुआळे पसरे खिलाअ विच्चों मैनूं पतझड़ी पत्तिआं तों सिवाए कुझ वी नज़र नहीं आउंदा।"

"तुहानूं आपणे ही दरद दा पतै, दूजिआं दे दा नहीं।" नीलू दे बोलां विच्च हिरख सी।

"पर तैथों बिनां मैं सुणावां किहनूं?"

"देखो मीत जी! जे तुसीं इह सोची बैठे आं कि मैं तुहाडे हउकिआं नूं आपणे मन 'ते चुक्की फिरां तां तुहाडा भुलेखा ऐ।"

"नीलू! तूं तां गल्ल ही होर पासे नूं लै तुरी आं। तैनूं आपणी वी ते मेरी वी सथिती दा पता ई आ।"

"एही कि तुसीं टब्बरदार हो ते मैं तलाक-शुदा। पर इस सथिती विच्च मैं फालतू औरत बण के नहीं रहि सकदी। इह रोण-धोण ते सथितीआं नाळ बझ्झ के जिऊणा मेरे वस्स दी गल्ल नहीं...ते तुसीं वी कोई इक्क राह...।"

लंमी गरदन पिछ्छे बझ्झे ते खिल्लरे होए काळे वाळां 'च सजे नीलू दे रूप साहमणे जनमीत नूं गुलदसते दे गुलाबी फुल्ल फिक्के-फिक्के जिहे लग्गे...भरवीआं नज़रां नाळ नीलू नूं वेखदिआं, उसनूं आपणे अंदर, अग्ग-तरंगी न्रित महिसूस होइआ सी। 'इहो जिही सुंदरता दा विगोचा...नहीं नहीं।' उह बुड़बुड़ाइआ सी।

साहितकार साथी जदों जनमीत कोळ नीलू दा ज़िकर करदे तां उह कहि देंदा, "उह रिशता तां कदों दा खतम हो चुक्कै।"

"कुझ वी होवे, वज्जदी तां तेरी ही आ।" उह आखदे।

ते जदों नीलू दा नां इंडीआ तों आए नौजवान शाइर हरपाल नाळ जुड़न लग्गा तां जनमीत नूं इंज महिसूस होइआ जिवें कोई उसदे आकाश दा इक्क रंग चुरा रिहा होवे। साहित अते कनेडीअन जीवन विच्च सथापित हो चुक्के जनमीत लई हरपाल इक्क ऐवें जिहा विअकती सी। पर जनमीत उसनूं पिआर नाळ ही पेश आइआ। उसने हरपाल दी शाइरी दी प्रशंसा कीती। "मेरे लाइक कोई कंम होवे तां दस्सीं।" वी किहा।

ते दो कु मुलाकातां बाअद हरपाल, जनमीत कोळ आपणा दुख्ख फोलण लग्ग पिआ सी। उसने दस्सिआ सी कि रिशतेदार - जिनहां कोळ उह ठहिरिआ होइआ सी - उसनूं बोझ समझण लग्ग पए सन। 'रफिऊजी केस' लड़न लई वकील दीआं फीसां अते होर खरचिआं लई डालर चाहीदे सन। पिछ्छे इंडीआ तों वी करजा चुक्क के एथे पहुंचा सी। लुक-छिप के कंम करन लई हत्थ-पल्ला मार रिहा सी। पर हत्थ अड़ नहीं सी रिहा।

जनमीत नें मांटरीआल रहिंदे आपणे इक्क दोसत दे गरौसरी-सटोर विच्च हरपाल लई थोहड़े कु डालरां दी जौब दा बंदोबसत कर दित्ता। धंनवाद करदिआं हरपाल नें किहा सी, "भा जी! जे तुसीं नां मद्दद करदे तां मेरीआं सोचां नें मैनूं पागल कर देणा सी।"

"पाल! समझ लै हुण गड्डी लीह 'ते आ गई ऐ," आपणे बोलां विच्च अपणत्त भरदिआं जनमीत बोलिआ सी, "मांटरीआल एथे नाळों नरमी आं। उनहां तेरा केस मंन ही लैणा आं...ओं बहुता दूर वी नहीं। छे सत्त घंटे दा सफर आ बस्स दा। जदों जीअ कीता एधर गेड़ा मार गिआ। पर की पता तेरा? शाइद उत्थे जा के सानूं भुला ही देवें।"

"नां नां, भा जी! मैं तुहानूं नहीं भुल्ल सकदा।"

"एहने तां विचारे नें की भुल्लणा आं, तुसीं भावें चाहुंदे होवों कि भुल्ल जावे।" कोळ बैठी नीलू नें टकोर मारी सी।

"ओए नीलू! साडे वरगे फकीरां दे दामन नूं शक्क नाळ नहीं वेखीदा।" कहिंदिआं जनमीत नें गल्ल हासे 'च पा दित्ती सी।

फुहारिआं लागे कुझ समां गुज़ार के जनमीत पारक दे साहमणली बार 'च जा बैठा सी। बीअर पींदिआं उसनूं उह समां याद आ रिहा सी जदों उसदे दवंद 'च रिड़क हो रहे मन विच्चों फुट्टदीआं नज़मां सारे पासीं सलाहीआं जा रहीआं सन...उनहां दिनां विच्च साहित सभा टरांटो वल्लों इक्क कानफरंस करवाई गई, जिस विच्च अमरीका, इंगलैंड अते भारत दे साहितकारां नें शिरकत कीती सी। अजोकी पंजाबी कविता 'ते परचे पहड़दिआं विदवानां नें जनमीत दी कविता नूं नवां काविक-संवाद रचाउण वाळी कविता किहा सी। ...आपणे अंदरली खुशी विच्चों जनमीत दे मन 'च बलबीर लई वी मोह ते माण जागिआ सी...प्रीती-भोज वाळी शाम नूं उसने बलबीर नूं, नाळ चल्लण लई किहा। बलबीर नें किहा कि उह बाअद 'च पहुंच जाएगी। पर पहुंची नहीं सी।

बीअर-विसकी दे दौर दौरान जनमीत तों पुछ्छिआ गिआ कि उसदी कावि-प्रतिभा नूं सिखरां वल्ल लिजाण विच्च उसदी साधना तों बिनां की किसे होर दा हत्थ वी सी? उसने किहा, "हां, मेरे सारे मित्तरां दा।" पर मन विच्च अकस सिरफ नीलू दा ही उभ्भरिआ सी...ते पारटी तों बाअद पता नहीं इह शराब दा नशा सी जां कुझ होर कि उसदी कार नीलू दे घर वल्ल नूं मुड़ गई सी।

अगले दिन इंदू अते तेज नाळ रात दी पारटी दीआं गल्लां करदिआं जनमीत नें चुप्प-वट्टी बैठी बलबीर नूं बुला ही लिआ, "तूं काहते नां पहुंची?"

"मूड ठीक नहीं सी।"

"मूड दा तां ऐवें बहाना आं।...तैनूं आउणा चाहीदा सी। लोकीं जाण-जाण के पुछ्छ रहे सी कि आई किउं नहीं?" जनमीत नें गिला कीता।

"लोकीं तां मैनूं वी बहुत कुझ पुछ्छदे आ ते दस्सदे वी आ।"

"तूं गल्ल नूं वळ पा रही ऐं। मैं तां सिरफ इह कहि रिहा सी कि मेरी कला नूं जो माण मिळ रिहै, इह मेरे लई ही नहीं तेरे लई वी माण वाळी गल्ल ए...पर तैनूं एदां दीआं गल्लां बारे कुझ पता ही नहीं।"

बलबीर नूं इंज लग्गा जिवें आपणे अखीरले वाक नाळ जनमीत नें उसदी शखसीअत नूं निगूणी जिही बणा दित्ता होवे। रोह 'च आ के उह बोली, "झूठ ते पखंड आ तुहाडी इह कला। मैं इसनूं नफरत करदी आं। मैनूं नहीं लोड़ इहदे बारे पता रख्खण दी...पता रख्खण आळी तुहाडे कोळ हैगी जु आं। रातीं असली पारटी तां उहदे घर ही...।"

बलबीर दी गल्ल नें जनमीत नूं पैरां तों कढ्ढ दित्ता। उह हैरान रहि गिआ कि उस नाळ खार खांदे लेखक उसदी रीण-रीण गल्ल नोट करके किवें बलबीर तक्क पहुंचा रहे सन। सथिती नूं साधारनता विच्च लिआउण लई उह नरम पै के बोलिआ, "तेरे दिमाग 'च तां बस्स हाअ ई गल्ल वड़ी होई आ। मैं तैनूं किंनी वार समझाइऐ कि उह मेरी दोसत ऐ ते तूं मेरी पतनी।"

"नहीं सभ कुश ओही आ, मैं तुहाडी कुझ नहीं लगदी।"

"शरम नहीं आउंदी निआणिआं साहमणे एदां दीआं गल्लां करदिआं।" जनमीत तलख हो के बोलिआ सी।

"जे तुहानूं करदिआं शरम नहीं आउंदी तां मैनूं दस्सण 'च काहदी आ? नाळे निआणिआं नूं किहड़ा नहीं पता कि तुसीं की चज्ज घोळदे आं। एदां नहीं घर वसदे हुंदे।" बलबीर दी आवाज़ गुस्से 'च कंब रही सी।

"नहीं वसदे ते नां वसण, मैं कोई ठेका नहीं लिआ होइआ।" जनमीत गरजिआ।

"घर-परिवारां दे सिलसिले ठेके 'ते नहीं असूलां 'ते चलदे आ। उह असूल जे तुहानूं नहीं मनजूर तां पासे होवो।" बलबीर दा गुस्सा बेकाबू हुंदा जा रिहा सी।

जनमीत नूं इंज लग्गा सी जिवें बलबीर नें धक्का मार के उसनूं सरदलों बाहर कर दित्ता होवे। उह रोह 'च कड़किआ, "तैथों पासे होण लई तां मैं हुणे ही, इसे पल तिआर हां। पर तैनूं पता होणा चाहीदै कि घर अते होर सभ कासे दी पाई-पाई दा हिसाब करना पएगा।"

"जदों मरजी आ कर लउ। मेरे लई तां इह घर नरक नाळों वी भैड़ा आ।" क्रोध 'च भुज्ज रही बलबीर नें किहा सी।

...कैलगरी तों पहुंचे बलबीर दे मां-पिउ नें समझौता करवाउण लई कुझ नेड़ले बंदे इक्कठे कीते...बलबीर तलाक तों उरे गल्ल ही नहीं सी कर रही। पतनी दा रुख-ढंग वेख के जनमीत दा पारा वी चहड़ गिआ...काफी घैंस-घैंस तों बाअद वी गल्ल किसे सिरे नां लग्गी।

ते सुल्हा करवाउण लई जुड़े बंदे, दोनां धिरां नूं सवीकारी तलाकनामे दीआं शरतां बंनहण लग्गे...हंझू केरदी इंदू अते घ्रिणित नज़रां नाळ डैडी नूं तक्कदे तेज नें वकील अते होर सारिआं दे साहमणे कहि दित्ता सी कि उह मंमी नाळ रहिणगे। निआणिआं नूं मिलण दी शरत हेठ जनमीत नें मेनटनैंस खरचा भरना प्रवान कर लिआ।

घर अते होर सामान दो हिस्सिआं 'च वंड दित्ता गिआ। बैंक-खाते उनहां नें पहिलां ही अड्ड-अड्ड कीते होए सन।

घर विकण उपरंत आपणे हिस्से आई रकम नाळ बलबीर नें आपणे लई इक्क छोटा जिहा घर खरीद लिआ।

नीलू नाळ रहि रिहा जनमीत आपणे आळे-दुआळे इक्क ताज़गी जिही महिसूस करदा। नीलू दे मुसकरा के गल्ल करन, घर दे कंम करदिआं जनमीत दे शिअर गुणगुणाउण, आपणे नाळ कंम करदीआं गोरीआं औरतां दे जिनसी किस्से सुणाउण, जनमीत नूं बीअर पा के देण ते कदी-कदी आप वी पी लैण वरगे कारज जनमीत अंदर हुलास जिहा भरी रख्खदे।

वीक-ऐंडज़ 'ते नीलू, जनमीत नूं नवीआं अंग्रेज़ी, हिंदी फिलमां वेखण जां शौपिंग करन लै टुरदी। पर जिस वीक-ऐंड 'ते जनमीत दा लिखण दा मूड हुंदा, उह किते नां जांदे। नीलू जनमीत लई शांत माहौल बणाउंदी। उसनूं पता हुंदा कि लिखण बैठे जनमीत नूं किस समें जूस, किसे समें कौफी, किस समें कोई मिठ्ठी जां नमकीन चीज़ चाहीदी हुंदी। ते जनमीत दे बंद कमरे विच्चों माड़ी जिही आवाज़ पैण 'ते ही, "दस्सो मीत जी...।" कहिंदिआं उह झुक के इंज हाज़र हुंदी जिवें जनमीत दे कविता लिखण दे कारज तों वारे-वारे जा रही होवे।

पर जदों तीजे चौथे हफते जनमीत नें इंदू नूं मिलणा हुंदा तां तणाअ पैदा हो जांदा। नीलू चाहुंदी सी कि होटल 'च जा के रहिण दी बजाए जनमीत इंदू नूं घर लै के आइआ करे। उसदे वार-वार रोस जगाउण 'ते इक्क वेरां जनमीत इंदू 'ते ज़ोर पा के उसनूं घर लै आइआ। नीलू नें उसदा बड़ा चाअ कीता। पर इंदू नां खुल्ल्ही...गुस्से 'च आई नें उसने नीलू नूं कहि दित्ता, "तुसीं मेरा डैडी खोह लिऐ।"

नीलू दे जिवें दुहत्थड़ वज्जा होवे। आपणे अंदर उठ्ठ रहे क्रोध उत्ते उसने मसां ही काबू पाइआ...ते फिर पता नहीं किउं उसदीआं अख्खां वहि तुरीआं...हंझू पूंझदिआं उह बोली, "इंदू! ज़िंदगी खोहण-खुहाउण दा नहीं, लभ्भण-लभाउण दा अमल ए। खैर तूं आपणा गुस्सा कढ्ढ लै। जो वी तेरे दिल 'च आ कहि छड्ड...पर तूं आइआ ज़रूर कर। रात एथे साडे कोळ रिहा कर।"

जनमीत नूं आस सी कि तेज वी इंदू वांग उस नाळ मिलण-गिलण लग्ग पएगा। पर उसने जिंनी वारी वी पुछ्छिआ तेज दी नांह होर पक्की हुंदी गई सी।

जदों इक्क लेखक नें जनमीत नूं इह गल्ल रड़काई कि लोकीं जनमीत नाळ घुंमदीआं नीलू ते इंदू नूं 'भैणां ही लगदीआं' कहिंदे आ ते नाळे होर वी भांत-भांत दीआं गल्लां करदे आ तां जनमीत नूं इंज लग्गा सी जिवें उस लेखक नें जनमीत अंदर सुत्ती पई एदां दी ही किसे गल्ल नूं जगा दित्ता होवे।

उसने इह गल्ल नीलू कोळ कीती सी। "कौण परवाह करदै इनहां तंग-दिल लोकां दी।" नीलू नें लापरवाही नाळ किहा सी।

'किंनी दलेर आ नीलू।' जनमीत नें मन ही मन किहा सी...जनमीत दे मन 'च आउंदा कि उह वी नीलू वांग दलेर बण जावे पर उसतों अजिहा हो नहीं सी रिहा।

उह इंदू नूं नीलू जां नीलू नूं इंदू नाळ लै के घुंमण तों कतराउण लग्गा।

...ते फिर जिवें उसनूं नीलू नाळ तुरना-फिरना वी चंगा लग्गणों हट गिआ। उसदा मन चाहुंदा कि नीलू इकल्ली ही सटोरां नूं जा आइआ करे...जिवें बलबीर जांदी हुंदी सी, निआणिआं नूं लै के लोड़ींदी शौपिंग वी कर आउणी ते आ के हिसाब वी करना। पैसा सांभणा उसनूं आउंदा सी। पर नीलू तां आपणी वी ते जनमीत दी तनखाह वी नाळ दी नाळ ही मुकाई जा रही सी।

पर जिस अंदाज़ नाळ नीलू कप्पड़ा-लीड़ा पहिनदी, घर नूं सजाउंदी ते गरौसरी खरीदण समें रसोई दी हर चीज़ नूं सिहत दे संबंध विच्च देखदी, उस विच्चों जनमीत नूं उह ज़िंदगी नूं जिऊ नहीं बलकि माण रही लगदी।

नीलू दीआं कहीआं इह गल्लां, "मीत जी! दाळां घटा दिउ, इनहां विच्च माड़े-मोटे प्रोटीन तां हुंदे आ पर वाईटामिन कोई नहीं हुंदा। इनहां नाळों चिकन ते सबज़ीआं ठीक नें। ऐह दहीं ते बटर वी घटा दिउ। इनहां नाळ मुटापा आ जांदै। तुसीं देखिआ होणै, गोरे लोक 'डेअरी प्रौडटकस' बहुत घट्ट वरतदे आ। सैलिड ते जूस वगैरा ठीक नें...।" जनमीत हस्स के टाळ दिआ करदा सी। पर नीलू वल्लों सिहत-रसालिआं दे वरके खोल्ह-खोल्ह उस अग्गे रख्खण 'ते उसनूं थोहड़ा बहुत मंनणा ही पैंदा।

पर नीलू दा हरपाल नूं फोन करना जनमीत नूं चंगा नां लगदा।

बार 'च बैठे जनमीत नूं बीअर दा हलका जिहा नशा हो चुक्का सी...शाइद इह उसदे मन दी उदासी सी कि दीवार 'ते लटक रही इक्क बच्ची दी हसूं-हसूं करदी तसवीर विच्चों उसनूं कुझ होर तरहां दे चिहरे नज़र आउण लग्गे...डोली 'च बैठ रही इंदू दा हंझूआं 'च भिज्जा चिहरा, बलबीर दा खामोश चिहरा...ते इस दुनीआं 'चों जा चुक्की उसदी मां दा झुरड़ीआं वाळा चिहरा...उदों मां दे ज़िआदा ढिल्ली होण दी खबर सुण के उह उदास हो गिआ सी। "जाओ देख आओ। सिआणा सरीर आ, की पता हुंदा...।" नीलू नें सलाह दित्ती सी।

हसपताल 'च पई मां दा हारिआ होइआ चिहरा वेखदिआं जनमीत नूं बैड्ड लागली खिड़की पिछ्छे खलोते द्रखत दी छां कंबदी होई प्रतीत होई सी। इक्क दूजे दे गळ लग्ग के मां पुत्त किंनी ही देर हंझू वहाउंदे रहे...मां दी मध्धम आवाज़ उसदे कंनां 'च पै रही सी, "वे पुत्त!...वे पुत्त! तूं इह की कीता? बलबीर तां साडे घर दा थंमह सी...की हो गिआ तेरी अकल नूं?"

भरा नें जनमीत नूं दस्सिआ सी कि उनहां नें जनमीत ते बलबीर दे तलाक दी गल्ल मां कोळों लुकाई रख्खी सी। पर जदों किसे पासिउं उसदे कंनीं पै गई तां उह गम 'च मंजे नाळ लग्ग गई सी।

जनमीत मां कोळ आपणीआं साहितक प्रापतीआं दीआं खुशगवार गल्लां करदा। पर मां किरदी ही गई। ते कुझ हफतिआं बाअद चल वसी।

अफसोस करन आए लोक वळ जिहा पा के इह गल्ल वी पुछ्छ लैंदे, "जनमीत सिआं! सुणिऐं पई तूं आपणा टब्बर छड्ड दित्तै?"

परदे नाळ मिलण आइआ नीलू दा डैडी - जिसदा आपणा बिज़निस सी - जनमीत नूं बाहळा ही गरीबड़ा जिहा लग्गा सी। हटकोरे जिहे लैंदिआं उह बोलिआ सी, "जनमीत सिआं! साडे जीण दा कोई हज्ज नहीं। मैं मंनदां गलती साडी सी। नीलू नूं विआहुण तों पहिलां सानूं मुंडे बारे पूरी पुछ्छ-गिछ्छ करनी चाहीदी सी। ...हुण उध्धरली 'कल्ली-'कल्ली गल्ल एथे पहुंचदी आ। तूं तां बड़ा समझदार सी...चलो उह जाणे जां तां विआह ही कर लैंदा।"

फोनां 'ते - नीलू नें जनमीत नाळ दरद सांझा कीता सी, इंदू नें दादी दे चले जाण दा दुख्ख मंनिआं सी ते बलबीर नें एनी कु गल्ल ही कीती सी, "मां दी याद 'च सकूले इक्क कमरे लई पैसे दे आइओ। मुड़ के आओगे तां दे दिआंगी।"

छुट्टी होर मंगा के जनमीत, पटिआले यूनीवरसिटी 'च पहड़ाउंदे, आपणे मित्तर सुरिंदर नूं लै के कशमीर नूं चला गिआ। जलंधर, चंडीगहड़ ते दिल्ली दे लेखकां नूं वी मिळिआ।

जनमीत दे कनेडा मुड़न 'ते नीलू नें हरपाल बारे गल्ल छेड़ी सी, "पिछले हफते पाल दा फोन आइआ सी। उसदा केस रीजैकट हो गिऐ। बड़ा निराश होइआ पिऐ।"

"अपील नहीं कीती?"

"तुहाडे नाळ सलाह करनी चाहुंदै। कहिंदा सी वकील तकड़ा होणा चाहीदै।"

"हां, वकील तां तकड़ा ही होणा चाहीदै।" जनमीत नें नीलू दी हां विच्च हां मिळाई सी।

"रफिऊजी केसां बाबत एथों दे दो कु वकील काफी मशहूर नें। मेरा खिआल ऐ उुहदी अपील एथों करवाईए।"

"मशहूर वकील तां मांटरीआल वी होणगे।" नीलू नूं घोखवीं नज़र नाळ वेखदिआं जनमीत बोलिआ सी।

"पर पाल नूं डर ऐ कि उत्थे उहदी अपील वी किते...।"

कुझ दिनां बाअद हरपाल उनहां कोळ आ गिआ सी।

शाम नूं टी.वी. देखदिआं जदों नीलू ते हरपाल नवीआं अंग्रेज़ी फिलमां अते टी.वी. शोआं दे ऐकटरां, आईस-हाकी, बेसबाल ते बासकिटबाल दे खिडारीआं बाबत उमाह नाळ गल्लां करदे तां जनमीत नूं उह आपणे नाळों किसे वख्खरी धरत 'ते खलोते नज़र आउंदे...उस नाळों वध्ध हुशिआर। ...उनहां दी नेड़ता जनमीत नूं चुभ्भण लग्गी...जनमीत अते नीलू विचकार झड़पां शुरू हो गईआं...दो वार तां मामला पुलिस कोळ जांदा-जांदा बचिआ।

जनमीत दी उत्तर विच्च यैलोनाईफ विखे बदली हो जाण दी खबर नें नीलू ते हरपाल नूं हैरान कर दित्ता...।

शुरू-शुरू विच्च जनमीत नूं इंज लग्गा जिवें चुप्प-चुप्पीते अते हलचल-रहित यैलोनाईफ शहिर विच्च उसदे तेज़ रफतारी जीवन-गेअर उख्खड़-उख्खड़ पै रहे होण। पर उत्थों दे परदूशण-रहित वातावरण विच्च विचरदे लोकां दे दिलां विचली सादगी ते सचाई उसनूं चंगी लग्गण लग्गी। डाकखाने दे अंदर ते बाहर मिळदे लोक जदों 'हाइ मीट' कहिंदिआं उस नाळ गल्लां करदे तां उसनूं, साल 'च अठ्ठ महीने बरफ नाळ कज्जिआ रहिण वाळा उह इलाका काफी निघ्घा लगदा। ...नेटिव इंडीअनज़ ते गोरे कनेडीअनां दे उस भाईचारे दा अंग बणिआं जनमीत पंजाबी रसालिआं अते अखबारां राहीं साहित नाळ पूरी तरहां जुड़िआ रिहा...ते बड़ीआं मिआरी कवितावां दी रचना कीती।

...दो साल बाअद टरांटो परतण 'ते सथानक लेखकां अते होर दोसतां नें उसदा बड़ा चाअ कीता। उसदा घर साहित दा केंदर बण गिआ। इंडीआ, इंगलैंड, अमरीका ते होर दूरों-नेड़िउं आउंदे लेखक उसनूं मोह नाळ मिळदे। बहुते तां उस कोळ ही ठहिरदे।

नीलू ते हरपाल दी वाहवा निभ रही सी। उह जनमीत नूं मिळदे रहिंदे। इंदू वी हफते दो हफते बाअद गेड़ा मार जांदी। इंदू तों जनमीत नूं पता लगदा रहिंदा...तेज आपणी मंमी ते इंदू दा काफी खिआल करदा सी। पहड़ाई दे नाळ, उह पारट-टाईम जौब वी कर रिहा सी।

...ते फिर जदों बलबीर दे मापिआं नें इंदू लई कैलगरी विच्च इक्क चंगा मुंडा लभ्भिआ तां बलबीर नें धी नाळ विचार कर के विआह दे दिन बंनह दित्ते। इंदू दे जनमीत नूं विआह 'च शामल होण लई कहिण 'ते जनमीत नें किहा सी, "बेटी! मैनूं तूं रहिण ही दे।"

"ओ नो डैडी, तुहानूं आउणा ही पएगा। तुहाडे करन वाळीआं सारीआं रसमां सिरफ तुसीं ही करोगे।" इंदू गुस्से 'च आ गई सी।

"ठीक ऐ बेटी! मैं आवांगा। पर रिशतेदारां 'च नहीं बैठागां। ते इक्क गल्ल होर, कैलगरी तों इक्क दिन पहिलां पहुंचे बारातीआं दे होटल अते सेवा-पाणी दा खरच मैं करांगा।" इंदू नूं गल्ल करदे डैडी दे चिहरे 'ते सध्धरां नज़र आईआं सन।

उसने इस बाबत मंमी ते तेज नूं मना लिआ सी।

बार 'चों उठ्ठ के पारक विचले 'पारकिंग लौट' वल्ल नूं आउंदिआं जनमीत नूं आपणे 'सैलूलर फोन' दी घंटी सुणाई दित्ती। निक्का जिहा एरीअल बाहर खिच्चदिआं उसने "हैलो" किहा।

"डैडी! कित्थे ओं तुसीं?" इंदू बोल रही सी।

"बेटी! मैं एथे इक्क पारक 'च आं। बोलो की गल्ल ऐ?"

"तुहानूं चेता वी आ, साडी कैलगरी दी फलाईट शाम अठ्ठ वजे दी आ?"

"हां बेटी! मैनूं चेतै। तूं फिकर नां कर...।"

'हां इंदू, दो-ढाई घंटिआं तक्क तूं टुर जाणै।' बुड़बुड़ाउंदिआं जनमीत उदासी 'च डुब्ब गिआ...उसनूं इंज लग्गा जिवें उस तों अग्गे-अग्गे जा रिहा उसदा परछावां 'पारकिंग लौट' दे नाळ लगदी इक्क संघणी झिड़ी विच्च पहुंच के उसदे मन 'च आ उत्तरिआ होवे...कई साल पहिलां उह इस पारक विच्च घुंमण आए सन। इस झिड़ी कोळ आ के जनमीत नें किहा सी, "चलो बई! एथे आपां 'कल्ले-'कल्ले हो के गुआच जाईए ते फिर इक्क दूजे नूं लभ्भीए।" ...कई चिर ला के उह मुड़ इकठ्ठे होए सन। "एहो जिही खेड मुड़ के नहीं खेडणी। मेरा तां 'कल्ली दा साह ही निकळ चल्ला सी।" थक्की जिही बलबीर घाह 'ते ढेरी हुंदिआं बोली सी।

इनहां ही सोचां विच्च गुआचे जनमीत दे मन विच्च उसदा मित्तर सुरिंदर आ खलोइआ, जो कुझ महीने पहिलां कनेडा गेड़ा मार के गिआ सी। परिवारिक संबंध होण करके उह बलबीर ते नीलू नूं वी मिळिआ सी। ते उनहां प्रती जनमीत दे मन दी गल्ल जानण लई उसने जनमीत तों पुछ्छिआ सी, "मीत! की तूं बलबीर भाबी ते नीलू नूं विसार चुक्कैं?"

"हां वी ते नहीं वी।"

"की मतलब?"

"सुरिंदर! ज़िंदगी विच्च खतम कुझ वी नहीं हुंदा। मन अंदरले परछाविआं ओहले बड़ा कुझ लुकिआ पिऐ। टुट्ट चुक्के रिशतिआं दे चिहरे वरहिआं बाअद तुहाडे मन 'च इंज आ उभ्भरदे नें जिवें तुहाडे कोळ खलोते मुसकरा रहे होण, गिले शिकवे कर रहे होण।"

"पर तूं ओना महिसूस नहीं करदा। शाइद साहितक प्रसिध्धी...।"

"हां, इसदा वी इक्क अजीब नशा हुंदै। पर सुरिंदर! तूं जाणदा ई आं किंनी जटिल ऐ इह ज़िंदगी," सोचां 'च डुब्बी नज़र नूं सुरिंदर वल्ल करी जनमीत कहि रिहा सी, "जदों कदी मेरीआं परिवारिक जिंमेवारीआं मैथों हिसाब मंगदीआं नें तां मैनूं आपणा खाता बिलकुल खाली नज़र आउंदै...पिछ्छे जिहे पता नहीं मेरे मन 'च की आइआ कि मैं आपणे इक्क दोसत दे मुंडे नूं किहा कि मैनूं तेज नाळ मिळा। उसने मिळा दित्ता। पर तेज नें मैनूं एदां लाह-लाह सुट्टिआ कि मैं कई दिन अंदर ही अंदर मिध्ध हुंदा रिहा, टुट्टदा रिहा।"

"मीत! तूं हुण पहिलां वांग आपणे आप नूं 'जसटीफाई' नहीं करदा, जिवें पंज कु साल पहिलां जदों तूं इंडीआ गिऐं तां काफी दोश बलबीर भाबी दे सिर वी महड़दा सैं।"

"हां, आपणे 'च इह तबदीली तां मैं महिसूस करदां।"

"इसदा कोई कारन?"

"कारन, मैनूं मेरे ते मेरी कविता दे रिशते 'च नज़र आउंदै। पहिलां कविता मेरे अंग-संग ही वसदी सी। हुण इह मेरे साहां 'च रच गई ऐ ते कविता दा इह सच्च, मैनूं सचाई तों मुनकर नहीं होण देंदा...आपणी चेतना दे विकास दीआं मैं जिंनीआं मरज़ी फहड़ां मारी जावां पर सच्च इह ऐ कि मेरे अंदर बैठीआं संसक्रितक धारनावां नें मैनूं मेरी चेतना दे हाण दा नहीं होण दित्ता...बलबीर दे रवई्ईए विच्च तबदीली मैनूं साफ नज़र आउंदी सी। पर मेरी भारती मरदावीं हउमैं मैनूं एही द्रिहड़ाउंदी रही कि बलबीर कदी वी मैनूं छड्ड नहीं सकेगी। रौळा-रप्पा पा के सबर कर लएगी...दरअसल मैं खुद वी बलबीर नाळों टुट्टणा नहीं सी चाहुंदा किउंकि उसने घर-बार दीआं जिंमेवारीआं तों मैनूं मुकत कीता होइआ सी।"

"पर मीत! जदों तुहाडा तलाक हो ई गिआ तां फिर तूं नीलू नाळ विआह किउं नां कीता?"

"मैं शुरू तों ही नीलू नूं पतनी दे तौर ते तसव्वर नहीं सी कीता। मेरी संसक्रितक सोच विच्च उह मेरी प्रेमिका सी, मेरी कला दी उपाशक...हां जदों बलबीर नाळ मेरा तलाक हो गिआ तां मैं नीलू नूं विआह लई किहा सी। पर उसदा जवाब सी कि जे पछ्छम दे बहुगिणती जोड़े विआह तों बिनां ही खुशीआं भरी ज़िंदगी जिऊ रहे आ तां आपां नूं विआह दीआं रसमां 'च बझ्झण दी काहदी काहळ ऐ...ते जदों नीलू हरपाल वल्ल झुक गई तां मैं बुरी तरहां पिंजिआ गिआ। बड़े तणाअ वाळा समां सी उह...जे मैं नीलू नूं आपणे नाळ नरड़ के रख्खदा सी तां ज़िंदगी विच्च होर कुड़त्तण घोलण वाळी गल्ल सी। जे छड्डदा सी तां पल्ले कुझ नहीं सी रहिंदा...फिर मेरा धिआन बलबीर वल्ल चले जाणा। पर उत्थे वी उही दुबिधा...ते तणाअ दे झंबे होए नें मैं यैलोनाईफ दी बदली लई आप ही वलंटीअर कर दित्ता।

घड़ी 'ते नज़र पैंदिआं, 'पारकिंग लौट' 'च खलोता जनमीत सोचां विच्चों बाहर निकळ आइआ। उसने कार सटारट कीती ते चल्ल पिआ।

जदों उह एअरपोरट 'ते पुज्जा तां इंदू दूर-नेड़े दे कुझ रिशतेदारां नूं मिलण उपरंत तेज नूं मिळ रही सी। आपणे गंभीर चिहरे 'ते मुसकराहट लिआ रिहा तेज इंदू दे परल-परल किरदे हंझूआं नूं पूंझदा होइआ उसनूं खुश रहिण लई कहि रिहा सी।

इंदू जदों मंमी दे गळ लग्गी तां उस दीआं धाहां निकळ गईआं। ते फिर उसे तरहां रोंदी उह जनमीत दे गळ लग्ग के कहिण लग्गी, "डैडी! मंमी बहुत थक्क गई ए...।"

कोळ खहड़ी बलबीर वल्ल वेखदिआं जनमीत नूं उसदीआं अख्खां विच्च वगदे हंझू आपणे हंझूआं वरगे ही नज़र आए सन। फिर उसने, बलबीर नूं पासपोरट ते हवाई-टिकट फड़ाउंदे तेज दे, इह बोल सुणे, "लओ मंमी! तुहाडा सामान चैक-इन करवा दित्तै।"

"डैडी! मंमी कुझ समें लई इंडीआ जा रही ए। दो कु दिन पहिलां ही प्रोगराम बणिऐं।" हंझू भरिआ चिहरा उतांह करदिआं इंदू बोली सी।

जनमीत ते बलबीर नें जस्स नूं वी बाहां 'च लै के वारो वारी पिआर दित्ता। जस्स दे माता-पिता ते रिशतेदारां नूं सति स्री अकाल बुलाई।

तेज नें वी सारिआं नूं विदा कही।

इंदू ते बलबीर आपणे वख्ख-वख्ख बोरडिंग-गेटां वल्ल नूं टुर पईआं। छलकदीआं अख्खां नाळ जनमीत अते परे खहड़े तेज नूं 'बाइ' करदिआं इंदू नज़रों ओहले हो गई।...पल दी पल जनमीत नूं इंज लग्गा जिवें इंदू ते जस्स नूं 'बाइ' करदा उसदा हत्थ बलबीर वल्ल नूं वी उठ्ठ गिआ होवे ते मूहरिउं बलबीर नें वी हां...नहीं...शाइद जनमीत नूं भुचक्का लग्गा सी। ते फिर जनमीत दी नज़र जांदे-आउंदे मुसाफरां विच्च गुआच गई। अगले ही पल उह जिवें आपणी सुरत विच्च आ परतिआ होवे।...टरमीनल दे जिस थां 'ते उह खलोता सी, उत्थों मुसाफिर जा ही रहे सन, आ नहीं सन रहे।

(राहीं: मुहंमद आसिफ़ रज़ा 'मां बोली रीसरच सैंटर लाहौर')