असीं पंज भैण-भरा हां। तिंन भैणां अते दो भरा। मैं सभ तों वड्डा हां। पलेठी दा पुत्त। पंजाब दी रवाइत अनुसार कुड़ीआं आपणा पहिला बच्चा आपणे पेके पिंड जंमदीआं सन। अंम्रितसर ज़िल्हे दी अजनाला तहिसील दे पिंड चविंडा कलां विच्च मैं 5 दसंबर 1945 नूं बुध्धवार वाले दिन पैदा होइआ। उंज सरकारी रीकारड अनुसार मेरी जनम मिती 10 सतंबर 1945 है। मेरे नानके औलख जट्ट हन। मेरे नाने ठाकुर सिंघ हुरां दी भैण मंगल कौर (मंगली) लाहौर ज़िल्हे दी कसूर तहिसील दे वड्डे अते नामीं पिंड भडाणा विच्च हरी सिंघ नाल विआही होई सी। हरी सिंघ तों छोटे उसदे दो भरा सन; चंदा सिंघ अते बिशन सिंघ। सभ तों छोटा बिशन सिंघ सिध्धड़ होण करके अणविआहिआ रिहा अते आपणे वड्डे भरावां दा माल-डंगर सांभदा। चंदा सिंघ, जिसने भविख्ख विच्च मेरा दादा बणना सी, लाहौर ज़िल्हे दे इक्क होर वड्डे पिंड सुर सिंघ विच्च पाला सिंघ दी धी धंन कौर नाल विआहिआ गिआ।
पाला सिंघ दा पिता किशन सिंघ घोड़े पालण दा शौकीन होण करके समुच्चे इलाके विच्च प्रसिध्ध सी। उसदी प्रसिध्धी दा कारन अजिहा विगिआनक हुनर उस कोल होणा सी, जिस सदका उह आपणे सहान घोड़े राहीं गरभित होई घोड़ी दे मालक दे मनचाहे रंग दा वछेरा/वछेरी पैदा करवा सकदा सी। दस्सण वाले दस्सदे हन कि उह घोड़े दा वीरज कैंह दे छंने विच्च पा के उस विच्च लोड़ींदा निसचित रंग मिला के नड़े दे खोल विच्च पाउंदा अते फ़िर उस नड़े नूं घोड़ी दी बच्चेदानी तक्क पुचा के पिछ्छों फ़ूक मारदा। वीरज घोड़ी दे गरभ अंदर पहुंच जांदा। इह पुराणे बज़ुरगां तों सुणी दंद-कथा है। असल विधी पता नहीं उह की अख़तिआर करदा सी। पर होवेगी उह निसचै ही कोई विगिआनक-विधी। उंज अनपहड़ किसान कोल इस हुनर दा होणा उसनूं हैरानी भरी शलाघा दा पातर बणाउंदा है। उस बारे इह कहाणी वी प्रसिध्ध सी कि इक्क वार उसदी इस शोभा नूं सुण के लाहौर दे डी सी नें अहिलकार भेज के आपणे कोल सद्दिआ। अहिलकार नें आपणे आउण दा मकसद पहिलां ही दस्स दित्ता सी। 'साहब-बहादर' नूं आपणी घोड़ी तों काले-चिट्टे डब्बां वाला बच्चा चाहीदा सी। किशन सिंघ नें आपणे रंगां जां होर लोड़ींदीआं चीज़ां नूं डब्बी विच्च पाइआ अते डब्बी खद्दर दे लंमे कुड़ते दी अंदरली वड्डी जेब विच्च पा लई। नाल लै लिआ नड़ा। सहान घोड़ा तां उह नाल लै के गिआ ही सी। उह डी सी दे पेश होइआ तां डी सी नें पुछ्छिआ,
"वैल्ल किशन सिंघ! अपना गोहड़ा साथ लाइआ है?"
"जी घोड़ा तां मेरे बोझे विच्च है।" किशन सिंघ नें जेब विच्च पई डब्बी उत्ते हत्थ रख्खिआ अते मुछ्छां विच्च हस्सिआ।
"बोझे विच्च?" हैरान होए डी सी नें पछ्छिआ।
नाल गए बंदे नें विआखिआ कीती तां डी सी मुसकरा पिआ।
कहिंदे नें जदों डी सी दी घोड़ी नें बच्चा दित्ता तां उहदा आपणा मन-चाहिआ रंग वेख के उह धंन-धंन हो गिआ।
कुझ चिर बाद जदों बार विच्च ज़मीनां अलाट करन दी लग्गी डिऊटी समें उस डी सी नें किशन सिंघ नूं चिठ्ठी भिजवाई कि उह उसनूं मिले तां कि उहदी इछ्छा अनुसार उसनूं नवीं वसाई जा रही बार विच्च ज़मीन अलाट कीती जा सके। किशन सिंघ नें उह चिठ्ठी पहड़वा के इक्क पासे रख्ख छड्डी अते डिओहड़ी विच्च आपणे कोल बैठे बंदिआं नूं आखिआ, "मेरे कोल पहिलां ही फूकण जोगी ज़मीन ऐ…मैं ज़मीन दा की करना…।"
इह तां वख्खरी गल्ल है कि लोकां दे आखण-वेखण ते किशन सिंघ दा पुत्तर पाला सिंघ आपणे पिओ तों चोरी, 'साहब-बहादर' नूं, पुछ्छ-पुछा के, दौरे दे किसे अगले पड़ाअ 'ते, आपणे पिओ वल्लों जा मिलिआ। काफ़ी पछड़ के पुज्जण 'ते वी उसनूं दो मुरब्बे ज़मीन अलाट कर दित्ती गई।
"नहीं तां सरदार जे आप वेले सिर साहब कोल चला जांदा तां पता नहीं उसने किंनी कु ज़मीन उसनूं दे छड्डणी सी!" पिंड सुर सिघ दा बज़ुरग नंद सिंघ हसरत नाल दस्सदा हुंदा सी, "उदों सुर सिंघ 'किशन सिंघ वाला सुर सिंघ' करके वज्जदा हुंदा सी…दूर दूर ताईं। डिओहड़ी विच्च रौणक लग्गी रहिंदी। पंज-सत्त मंजे डठ्ठे रहिंदे सन हर वेले। डिओहड़ी दा गाडी-दरवाज़ा हर आए गए बंदे लई खुल्ल्हा रहिंदा। राही-पांधी लंघदे-आउंदे सरदार नूं सासरी काल आखदे। लस्सी-पाणी पींदे, अराम करदे, लोड़ पैण 'ते रात-बराते वी सरदार उहनां दी ठाहर हुंदा……ऐहनां चार कोठड़ीआं 'च चार सहान घोड़े हुंदे सन; दरशनी……इक्क इक्क कोठड़ी 'च इक्क इक्क घोड़ा…घोड़िआं नूं दाणा अते पठ्ठा-दत्था पाउण नूं अते मालश अते खरखरा करन लई बंदे रख्खे हुंदे…"
किशन सिंघ हुरां दा रिहाइशी घर उहनां दी पत्ती 'चंदू की' विच्च हुंदा सी। दो-मंज़िला, दो चुबारिआं वाला पक्का उच्चा अते खुल्ल्हा घर। डेढ कनाल दी हवेली पिंड दे ऐन विचकार माल-डंगर सांभण वासते रख्खी होई सी। जिसदी उच्ची छत्त वाली खुल्ल्ही अते पक्की डिओहड़ी दा गाडी-दरवाज़ा कसबा-नुमा पिंड दे बाज़ार विच्च खुल्ल्हदा। आसे पासे सभ बाहमणां-खत्तरीआं दे घर अते दुकानां सन। विचकार इक्को इक्क सी किशन सिंघ दी हवेली।
'घोड़िआं वाले सरदार' कहि के जाणे जांदे इस परिवार विच्च ही विआहिआ गिआ सी मेरा दादा चंदा सिंघ। किशन सिंघ दा पुत्तर पाला सिंघ उसदा सहुरा सी। दो साले सन हकीकत सिंघ अते ग़रीब सिंघ। मेरे दादे दे छोटे साले हकीकत सिंघ दे घर कोई औलाद नहीं सी।
चंदा सिंघ अते धंन कौर दे घर पलेठी दी धी गुरमेजो पैदा होई। उस तों चार कु साल पिछ्छों धंन कौर नें मेरे पिता दीदार सिंघ नूं जनम दित्ता अते उसदे जनम समें ही कोई कसर जां बीमारी हो जाण करके उह छे कु महीने बाअद ही इस संसार नूं अलविदा आख गई। मेरा दादा चंदा सिंघ इकल्ला रहि गिआ सी इहनां मां-महिट्टरां नूं पालण वासते।
उंज वी उसदीआं रुचीआं घर टिक के बैठण वालीआं नहीं सन। उह मार-ख़ोरा अते लड़ाका बंदा सी। मैं जदों वी उस कोलों उहदी जवानी दीआं गल्लां-बातां सुणनीआं तां उहनां विच्च हमेशां ही किसे लड़ाई-भड़ाई दा ज़िकर ही हुंदा। उह बड़े सहिज-भाअ दस्सदा रहिंदा:
"साडी…नाल दुशमणी सी। दो वार असां उहनां दे सट्टां लाईआं। तिज्जी वार उहनां नें मैनूं घेर लिआ। गली दे मोड़ 'ते, उह पंदरां वीह बंदे 'कठ्ठे ही खड़ोते सन, डांगां लै के। उदों डांगां दीआं लड़ाईआं हुंदीआं सन। मैं 'कल्ल्हा ही गुरदवारिओं मत्था टेक के तुरिआ जांदा सां। अग्गे बंदे वेख के मैं पिछ्छे नूं गली 'च भज्जण लई मुड़िआ। पिछ्छे वी बंदे खलोते सन। मौत साहमणे सी। खब्बे हत्थ इक्क आवा बलदा पिआ सी; इट्टां पकाउण वासते। मैं आखिआ! चंदा सिअहां! हुण तां इध्धर ही भज्जणा पऊ……लओ जी! मैं बलदे आवे विच्चों ही भज्ज के निकल गिआ। ते भज्जण 'च तां मैं घोड़ीआं नूं वी डाह नहीं सां देंदा।"
"मैं हुण ठीक ठाक हां" कहाणी विच्च जोगिंदर दे अणख़ीले दादे नाल संबंधत वारता असल विच्च मेरे बापू चंदा सिंघ नाल संबंधत ही सी।
इंज ही उसने दस्सणा:
"इक्क वार भोले भाअ ही मैथों बंदा मर गिआ। गल्ल इओं होई कि मैं आपणी ढाणी नाल तरनतारन मस्सिआ वेखण चल्लिआ सां। कोई जाणू राह विच्च मिलण करके मैं उस नाल गल्लीं पै गिआ अते ढाणी अग्गे निकल गई। जाणू नाल गल्लबात करके, ढाणी नाल मिलण वासते छेती छेती तुरिआ जा रिहा सां। 'सोहलां' दे बाहरवार निआईआं विच्च किसे जट्ट नें कणक नूं पाणी लाइआ होइआ सी। मैं नंगे पैरीं सां अते आपणी तिल्ले वाली जुत्ती डांग दे संम उत्ते अड़ा के डांग मोढे उत्ते रख्खी होई सी। कोलों लंघण लग्गा तां मेरी जुत्ती वल्ल वेख के उह जट्ट मखौल नाल आखण लग्गा, 'किड्डा अहिमक जट्ट ऐ ओए! जुत्ती सिर उत्तों उच्ची चुक्की होई सू…।"
मैनूं उहदी गल्ल चुभ गई।
"तेरे ढिड्ड पीड़ हुंदी आ, ओए!"
"ढिड्ड पीड़ मेरे किओं होऊ सहुरिआ! पर सिर पग्ग वासते हुंदा…जुत्तीआं वासते नहीं……।"
आपणी गली विच्च तां कुत्ता वी शेर हुंदा है पर उह तां छे फुट्टा हट्टा-कट्टा गभ्भरू सी। आपणे पिंड ते आपणी ज़मीन विच्च खलोता होइआ। पर मैनूं उहदी इह गल्ल लड़ गई सी। जुत्ती लाह के मैं थल्ले सुट्टी अते सवहारी करके डांग मारी उहदी पुड़पुड़ी विच्च। डांग टिकाणे वज्ज गई अते उह 'सरदार जी', फुड़क के औह जा पिआ। मैं जा वड़िआ भज्ज के आपणी ढाणी 'च।"
"पिछ्छों पुलिस तों बचण लई भज्ज के चीन चलिआ गिआ। ओथों तिंनी सालीं पुलिस फड़ के लिआई…तुहाडी दादी नूं मनीआरडर घल्लिआ सी। उहदे तों पुलिस नूं मेरा पता लग्ग गिआ। उंज मौके दा गवाह नां मिलण करके मैं छेती ही बरी हो गिआ।"
कई साल होए मैं आपणे जद्दी पिंड भडाणे दे गुआंढी पिंड नौशहिरे-ढाले दे इक्क पुराणे बज़ुरग नूं पुछ्छिआ कि की उहने भडाणे वाले चंदा सिंघ दा नाम सुणिआ होइआ है। उसने हुभ्भ के दस्सिआ, "की रीसां सी ओस जट्ट दीआं! उहनूं पुठ्ठी-सिध्धी गल्ल करके किसे जाणा कित्थे हुंदा सी? उस जवान नाल दा सोटा किसे की मार सकणा होइआ! अगले दा सोटा झल्ल के फ़िर वार करना, इह कोई चंदा सिंघ तों सिख्खदा। बंदिआं दा वी कोई घाटा नहीं सी। चार तां भतीए सी उहदे पिछ्छे कंध बण के खलोण वाले। चारे कड़ी वरगे जवान; तिंन भरा उह आप।"
अज्ज तक्क लख्ख दबाउण उत्ते वी मेरे अंदरों कदे कदे मेरा जटका रंघड़ऊ जाग पैंदा है। किसे दा वाधा, धक्का जां टेढा मखौल मैनूं धुखण अते बलण ला दिंदा है। किसे समें जे मैं तेज़-तरार किसम दी नकसलवादी लहिर दे प्रभाव अधीन आ गिआ सां तां इस पिछ्छे होर कई कारनां तों इलावा मेरे दादे चंदा सिंघ तों मिलिआ खाड़कूपण वी मेरे संसकारां दा हिस्सा बण के मेरी शख़सीअत नूं प्रभावित करन वाला इक्क कारन ज़रूर रिहा होवेगा।
पतनी दी मौत हो जाण 'ते छोटे बच्चिआं नूं पालण दी ज़िंमेवारी सिर उत्ते आण पई कर के चंदा सिंघ डाढा परेशान सी। पर इस परेशानी नूं उसदे छोटे साले हकीकत सिंघ अते उसदी पतनी हरनाम कौर नें छेती ही दूर कर दित्ता। हरनाम कौर नें आपणी नणान, मेरी दादी धंन कौर दे ससकार पिछ्छों ही उसदा बच्चा, मेरा होण वाला पिता, आपणी गोद विच्च लै लिआ अते सभ दे साहमणे ऐलान कर दित्ता, "वीरा चंदा सिअहां! अज्ज तों गेजो अते दीदार सिंघ साडे होए…।"
हरनाम कौर दा पिंड पठाण-के भडाणे दे नेड़े ही सी। इह पिंड वी भडाणे वांग 'संधूआं दा पिंड' ही सी। गोत वल्लों संधू होण करके उह चंदा सिंघ नूं भरा ही समझदी ते आखदी सी। हकीकत सिंघ अते हरनाम कौर दा आपणा कोई बच्चा नहीं सी। दोवें जीअ, दोहां बच्चिआं गुरमेज कौर (मेरी भूआ) अते दीदार सिंघ (मेरे पिता) नूं सुर सिंघ आपणे नाल लै आए। हरनाम कौर नें मेरे पिता नूं आपणा पुत्तर समझ के बड़ी रीझ अते मुहब्बत नाल पालिआ। मोह-वस्स उहदे दुध्ध उत्तर आइआ सी अते मेरा पिता उसदा दुध्ध पी के ही वड्डा होइआ। उहो ही असल विच्च उसदी मां सी। साडे भैण-भरावां दी वी असल दादी उहो ही सी। जो पिआर दुलार उसने मेरे पिओ अते साडे भैण-भरावां नाल कीता उह किसे सकी दादी नें वी काहनूं कर सकणा है! हुण वी मैनूं इह कहिंदिआं शरम आ रही है कि मेरी सकी दादी हरनाम कौर नहीं, धंन कौर सी। मेरा मन कदी वी इह मंनण जां दस्सण नूं तिआर नहीं होइआ कि हरनाम कौर मेरी असल दादी नहीं सी। सच्ची गल्ल तां इह है कि ममता विच्च धुर डूंघाणां विच्च भिज्जी उह अजिही सच्ची अते सुहिरद औरत सी जिस कोलों मेरी आपणी मां नालों वी मैनूं वध्ध पिआर मिलिआ। मेरे पिओ दी जान विच्च तां उसदी जान होणी ही सी जिसनूं उसने आपणा दुध्ध चुंघाइआ, हत्थीं खिडाइआ अते जवान कीता सी।
साडी दादी हरनाम कौर केवल मोह-वंती अते सुहिरद औरत ही नहीं सगों समाजक तौर उत्ते वी बहुत दनाअ अते सिआणी औरत सी। पत्ती दीआं औरतां मुशकिल घड़ीआं वच्च हमेशां उस नाल सलाह मशवरा करन आउंदीआं रहिंदीआं अते अकसर उहदी दस्सी राइ उत्ते अमल करदीआं। मेरे अंदर कहाणी दा बीज सभ तों पहिलां सुट्टण वाली वी उहो औरत सी। उस कोल लोक-कहाणीआं दा अथाह ख़ज़ाना सी। हर शाम मैं उहदी बुक्कल विच्च जा वड़दा। हर रोज़ उस कोल सुनाउण वाली कोई नवीं 'बात' हुंदी। बात सुनाउण दा ढंग वी उसदा इतना रौचिक अते सवादला हुंदा कि असीं छोटे बच्चे रोज़ छेती तों छेती रात पैण नूं उडीकदे तां कि 'मां' तों बात सुण सकीए किउंकि दिने तां उह, "राहीआं नूं राह भुल्ल जांदा है" आखके बात सुनाउण लई वार वार कीती साडी बेनती नूं टाल जांदी सी।
संवेदनशील एनी कि इक्क वार उहदी जठाणी नें मेरे पिओ दे हवाले नाल कोई अणसुखावीं गल्ल आखी तां कहिण लग्गी कि उह आपणे बच्चिआं समेत हवेली जा के कच्चे कोठिआं विच्च रहि लवेगी पर आपणे पुत्त नूं जठाणी वल्लों कढ्ढी गाल्ह उह बरदाशत नहीं कर सकदी। जठाणी नूं अंदरे अंदर नाराज़गी इस गल्ल दी सी कि मेरा पिओ शरीक बणा के उहनां नें सिरहाणे लिआ बिठाइआ सी। उह तां आस लाई बैठी सी कि किसे नां किसे दिन इहनां ला-वलदां दी जाइदाद वी उहदे आपणे मुंडिआं नूं ही मिलेगी! पर मेरे पिओ नूं उहनां वल्लों पुत्त बणा लए जाण करके जेठ-जठाणी दी इस आस 'ते पाणी फ़िर गिआ सी।
हकीकत सिंघ नें वड्डे भरा ग़रीब सिंघ नाल घर विच्चों कुझ्झ 'लैण-दे' कर के बाज़ार विचली पूरी हवेली कबज़े विच्च लै लई सी। हरनाम कौर दे कहिण उत्ते उहनां नें अध्धी हवेली विच्च पक्की कंध मार के दरवाज़ा ला लिआ। बाज़ार विच्च खुल्ल्हदी वड्डी पक्की डिओहड़ी अते उस पासे दी हवेली नाल जुड़े दो कोठे माल डंगर लई रख्ख लए अते विचकारली पक्की कंध तों पार दो कच्चे कोठिआं नाल इक्क निक्की जिही रसोई छत्त के आपणी रिहाइश हवेली विच्च लै आंदी। हरनाम कौर नूं पक्का घर छड्डण दा विगोचा वी सी अते आंढ गुआंढ दे आपणे भाईचारे तों दूर हो जाण दा दरद वी। इह हवेली अंदरले पुराणे घर तों लगपग डेढ फ़रलांग दी वित्थ उत्ते पिंड दे मुख्ख-बाज़ार विच्च सी। हवेली दे आंढ-गुआंढ विच्च खब्बे हत्थ अते पिछवाड़े मुसलमानां दे मकान सन अते सज्जे हत्थ अते साहमणे चहड़दे वल्ल सारी हिंदू आबादी सी। पर हरनाम कौर नें आपणे सुभा दी मिठ्ठत सदका आपणे आले-दुआले विच्च छेती ही पूरा आदर माण बणा लिआ। आसे पासे दे घरां दीआं हिंदवाणीआं उस कोल आउंदीआं रहिंदीआं। पिछवाड़े दीआं मुसलमान ग़रीब औरतां उसदा कंम धंदा वी कर जांदीआं अते लोड़ पैण 'ते अनाज अते पैसा धेला वी लै जांदीआं।
इस माहौल विच्च मेरा पिओ सुर सिंघ दे मिडल सकूल विच्च सत्त जमातां पहड़ गिआ। ओधर मेरे दादे चंदा सिंघ उत्ते होर वख़त आण पिआ। उसदी भैण चंदो भर जवान उमर विच्च विधवा हो गई। छोटे छोटे उसदे बाल-बच्चे। बार दे इलाके विच्च जा वस्से भैण चंदो दे परिवार लई जीऊणा दुभ्भर हो गिआ। चंदा सिंघ दी खड़के-दड़के ते दुनीआं दे रंग-तमाशे वेखण वाली ज़िंदगी गवाच गई सी। उह भैण दा परिवार पालण लई बार विच्च जा पहुंचिआ। ओथे बार विच्च ही उसने वी कुझ्झ ज़मीन आपणे हत्थ हेठ कर लई सी। उह आपणी ते भैण दी ज़मीन संभालदा। भडाणे वाली ज़मीन उसदे भतीए वाहुंदे। इक्क 'भरा' हकीकत सिंघ आपणी मर चुक्की भैण दे बच्चे पाल रिहा सी ते इक्क भरा चंदा सिंघ आपणी विधवा भैण दे बच्चे पालण दी ज़िंमेवारी निभाउण जा लग्गा सी।
चंदो दे बच्चे वड्डे होए। चंदा सिंघ नें उहनां दे विआह कीते। नूंहां घर आ गईआं। भैण दा परिवार वस्सण रस्सण लग्गा तां चंदा सिंघ नें सोचिआ कि उसदे आपणे बच्चिआं दे विआहुण दी ज़िंमेवारी तां अजे उसदे आपणे सिर 'ते है। उसने सुर सिंघ जा के हकीकत सिंघ ते हरनाम कौर तों मंग कीती कि उह बच्चिआं नूं आपणे नाल लिजाणा ते उहनां दा आपणे हत्थीं विआह करना चाहुंदा है। हकीकत सिंघ ते हरनाम कौर नें किहा कि जे उहनां नें उसदे बच्चे अपणाए सन तां विआह वी उह आप ही करनगे। पर चंदा सिंघ दी इछ्छा सी कि उह आपणा मुंडा आप विआहेगा, घर विच्च नूंह आएगी, बच्चे होणगे। उहदा उज्जड़िआ घर वस्स जाऊ। पर एधर जिनहां नें दोहां ही बच्चिआं नूं कलेजे दा टुकड़ा समझ के पालिआ अते वड्डा कीता सी, उह उहनां दा आपणे कलेजे नालों टुट्टणा किवें बरदाशत कर सकदे सन!
"तूं वी एथे ही साडे कोल आ रहु……" हकीकत सिंघ नें सोचिआ इंज दोहां धिरां दी पुत्त विआहुण अते घर वस्सदा वेखण दी रीझ पूरी हो जाऊ।
पर चंदा सिंघ दी 'टैंअ' नूं इह गल्ल किवें पुग्ग सकदी सी!
"तूं चाहुंदैं ठेठर बंदिआं वांगूं मैं सहुरे घर आ के बहि जां……कुत्ते वांग……"
आख़र हरनाम कौर नें ही निबेड़ा कीता, "दीदार दे मामा! इह पहिलां भाऊ चंदा सुंह दे निआणे ई नें…जिवें उहनूं चंगा लग्गदै……करन देह……आपां तां पराई अमानत सांभण जोगे सां। आपणा काहदा माण!" हउका लै के उसने दिल 'ते पत्थर रख्ख लिआ।
बापू चंदा सिंघ मेरी भूआ नूं अते मेरे पिओ नूं लै के भडाणे चला गिआ। पहिलां भूआ दा विआह होइआ। फ़िर चंदा सिंघ दे वड्डे भरा हरी सिंघ दे घरों, मंगल कौर चविंडे तों आपणी भतीजी जिंदो, मेरी मां (ठाकर सिंघ दी धी) दा साक आपणे दिओर (चंदा सिंघ) दे मुंडे, मेरे पिता, दीदार सिंघ लई लै आई। मेरा पिता विआहिआ गिआ। हकीकत सिंघ अते हरनाम कौर नें मेरी भूआ गुरमेज कौर ते मेरे पिता दीदार सिंघ दे विआहां उत्ते उहनां नूं आपणे बच्चे समझ के ही ख़रच कीता।
मेरी उमर अजे डेढ पौणे दो साल दी ही सी कि पाकिसतान बण गिआ। ऐन आख़री दिन तक्क- जदों इह ख़बर मिली कि धाड़वी पिंड नूं लुट्टण अते साड़न आ रहे हन- सारे हिंदू-सिख्ख पिंड विच्च ही टिके होए सन। भडाणा पाकिसतान विच्च आ गिआ सी। हुण अचनचेत हनेरा उत्तरदिआं ही वस्सदे-रस्सदे घर छड्ड के सभ नूं तुरना पै गिआ।
बीबी दस्सदी हुंदी सी, "तेरे जंमण 'ते कुझ्झ चिर तां मैं चविंडे रही। फेर कुझ्झ चिर मैं ते तेरा चाचा (मेरे पिता दे साथों उमरों वड्डे भतीए उसनूं चाचा आखदे सन। उहनां दी रीसे असीं वी उसनूं चाचा आखदे) सुर सिंघ रहे। भडाणे बापू जी नवां मकान बणवा रहे सन। सांझे टब्बर 'चों हिस्से आउंदा पहिला मकान तां एने सालां पिछ्छों रहिण जोगा नहीं सी रिहा। दो नवें पक्के कोठे, अग्गे सुफ़ा ते रसोई बणवाई। डंगरां लई वख्खरा कच्चा कोठा ते पक्का बरांडा बणवाइआ। बरांडे विच्च टोका लवाइआ। उदों मशीनी टोका किसे किसे दे घर हुंदा सी। बार वाली ज़मीन विच्च कणक बीज के असीं फग्गण विच्च भडाणे आ गए। बापू जी बड़े ख़ुश कि वरहिआं बाअद उहनां दा घर वस्सिआ सी! अजे पंज छे महीने ही रहे होवांगे कि भादरों विच्च पाकिसतान बण गिआ। गुरू की वडाली तों उज्जड़ के मुसलमान साडे गुआंढ आ वस्से सन। बापू जी आपणे दलेर सुभाअ करके उहनां नूं कहिंदे, 'तुसीं मैनूं दस्सो, मैं गुरू की वडाली तों जा के तुहाडा समान लिआउंदा हां!' पर रात नूं आपणा सभ कुझ्झ छड्ड-छुडा के घरों निकलणा पै गिआ! उंज पिंड विच्च अमन-कमेटी वी बणी होई सी। रेडीओ सुणन वाले कुझ्झ लोक आखदे तां सन कि भडाणा पाकिसतान विच्च आ गिऐ। पर वस्सदे घर छड्डण नूं किसे दा दिल नहीं सी करदा। भडाणे दे पाकिसतान विच्च आ जाण दी ख़बर सुण के अजे सवेरे ई सुर सिंघ वाले बापू जी सानूं लैण गए तां बापू जी उहनां नूं झिड़क के पए, "पंझीआं वरहिआं बाअद मेरा घर वस्सिआ। तूं फेर उजाड़न आइऐं।" पर तकालीं रौला पै गिआ कि लीग वाले हल्ला करन आ पए नें। लोक पिंडों निकल तुरे। मिलटरी नें वापस भेज दित्ते। सत्त-अठ्ठ वजे फिर रौला पै गिआ। रात दे हनेरे विच्च भज्ज निकले। भडाणे दी ज़मीन दी हद्द ही पाकिसतान दी हद्द सी। पर नेरही रात विच्च राह नां लभ्भे। ओधरों मींह पैण लग्गा। ख़ाळे-ख़ाळ लंमे पै के सूए वल्ल गए तां ओथे मिलटरी दा नाका लग्गा होइआ। मिलटरी तों वी डरीए कि किते गोली नां चला देण! फेर पिछ्छे मुड़े। रातो रात कमादां 'च लुकदे, जान बचाउंदे, वौड़ां लैंदे मसां दिन चहड़न तक्क 'सौ कोहां' वरगा चार पंज मील दा पैंडा तैअ कर के सुर सिंघ पहुंचे।"
"कमाद विच्च लुके तां गरमी ते हुंमस नाल तूं रोण लग्गा। बापू जी आखण, 'कुड़ीए, इहदे मूंह 'च लीड़ा तुंन। सारे टब्बर नूं मरवाऊगा!' सुर सिंघ आ के रोटी-पाणी खाधा ते बापू जी आखण लग्गे, "मैं भडाणे नूं चल्लिआं। जा के ख़बरसार पता करदां, नाले माल डंगर भुख्खा मरदा होऊ, उहनूं पठ्ठा-दत्था पा आऊं।" साडे कोल उस वेले चार मझ्झां, दो झोटीआं, दो बळद, लबोचड़ गां, आउण जाण लई घोड़ी ते पठ्ठा-दत्था ढोण ते खूह वाहुण लई पहाड़ जिड्डा ऊठ सी। घर जा के बापू जी नें ऊठ खोल्हिआ ते पठ्ठिआ नूं तुर पिआ। पिंड दे मुसलमान हैरान होए उस वल्ल वेखण। उसनूं पैली 'चों पठ्ठे वढ्ढदिआं वेख जलाल बरवाला भज्जा आइआ ते आखण लग्गा, "सरदारा! मेरी मंनदैं तां, तैनूं अल्ला दा वासता ई, छेती भज्ज जा। रातीं तां पिंड वालिआं नें बाहरों आए बंदे हत्थ बंनह के मोड़ दित्ते सन। मिलटरी वालिआं वी साथ दित्ता सी। हुण वी पिंड वालिआं दा तां कोई नहीं, पर बाहरों आए मुसलमान बड़े आफ़रे फिरदे नें। उहनां तां घर लुट्टणे वी शुरू कर दित्ते नें। जिनहां डंगरां लई पठ्ठे वढ्ढण डिहैं उहनां विचों तां हुण कोई वी किल्ले 'ते बझ्झा नहीं रहि गिआ!" बापू जी हत्थ झाड़ के तुर पए। आउण लग्गिआं ऊठ नूं पैलीआं विच्च खुल्ल्हा छड्ड आए। उहनां नूं पता सी कि घर दे किसे जीअ तों बिनां कोई होर जणा उसनूं फहड़न दी हिंमत नहीं कर सकदा। बड़ा वाढू ऊठ सी उह। होइआ वी इंज ही। आंहदे नें महीना भर उसने किसे नूं आपणे नेड़े नां ढुक्कण दित्ता।" उज्जड़न दी वारता सुणाउंदी होई बीबी आपणे दाज अते गहिणिआं दी गिणती करन लग्गदी, जिंनहां नूं भोगणा ते पहिनणा उसदी किसमत विच्च नहीं सी लिखिआ।
साडा टब्बर, भूआ गुरमेज कौर दे सहुरिआं दा वड्डा टब्बर, दादी हरनाम कौर दे पेकिआं दा टब्बर, पंजाह-सठ्ठ जीअ होणगे निक्के-वड्डे रला के, जिहड़े सुर सिंघ दी हवेली विच्च आ टिके। हकीकत सिंघ अते हरनाम कौर नें आपणे दिल वांग ही घर दे बूहे खोल्ह दित्ते। हौली हौली सभ जित्थे जित्थे पैर अड़िआ, तुरदे गए पर सुर सिंघीआं दी खुल्ल्ह-दिली ते प्राहुणचारी दीआं तारीफ़ां सालां तक्क करदे रहे।
पाकिसतान विच्च रहि गई साडी ज़मीन दे बदले कच्ची अलाटमैंट मुकेरीआं नज़दीक इक्क छोटे जिहे पिंड तंगरालीआं विच्च होई। बाकी भाईचारे नाल साडा परिवार वी तंगरालीआं जा वस्सिआ। सारा माल डंगर तां पिछ्छे छड्ड आए सां। हरनाम कौर ते हकीकत सिंघ मिलण आए तां सज्जर-सूई मझ्झ मुल्ल लै के दे गए तां कि बच्चिआं दे मूंह 'च दुध्ध दी तिप्प जा सके।
मैनूं आपणी पहिली संभाल इसे पिंड तंगरालीआं दी ही है। इत्थे मेरी इक्क भैण सुरजीतो नें जनम लिआ। हकीकत सिंघ अते हरनाम कौर कुझ्झ चिर बाअद फेर आए। उहनां नें मेरे बापू चंदा सिंघ नूं समझाइआ। हरनाम कौर नें आखिआ, "वीरा! इह तेरे ही निआणे सही, पर साडे वी कुझ्झ लग्गदे नें। इहनां नूं इस हाल विच्च वेख के साडे तों नहीं जरिआ जांदा। तूं दीदार नूं साडे कोल घल्ल देह। जदों तैनूं किते पक्की ज़मीन मिल गई। बेशक्क लै जाईं……"
इंज असीं सुर सिंघ परत आए। पिछ्छों कच्ची ज़मीन वी खुस्स गई अते बापू चंदा सिंघ वी सुर सिंघ ही आ गिआ। उह इत्थों ही आपणे कलेम अते ज़मीन दी प्रापती लई जलंधर फ़ेरे ते फ़ेरे मारदा। जलंधर उह सदा तुर के ही जांदा। उह रात दे तीजे पहिर पराउंठे ते अंब दा आचार परने दे लड़ बंनह के जलंधर नूं पैदल यातरा ते निकल जांदा अते तीजे चौथे दिन खज्जल-ख़राब होण तों बाअद घर परतदा। जलंधर उसनूं कोई हत्थ-पल्ला नां फड़ाउंदा। इक्क वार तां उह महिकमा माल दे संबंधत करमचारी नूं आपणा चाकू कढ्ढके ही पै गिआ सी। आख़र लंमें यतनां पिछ्छों सानूं आपणे होर बहुत सारे पिंड वासीआं वांग अबहोर दे नज़दीक 'चराग ढाणी' नां दे पिंड विच्च ज़मीन अलाट होई। ज़मीन दा कबज़ा लैण लई बापू चंदा सिंघ ओथे पहुंच गिआ। ओथे ही उसदे भतीजिआं नूं ज़मीन मिली होई सी। पर असीं बाकी परिवार सुर सिंघ ही टिके रहे।
1951 विच्च मेरा पिओ मैनूं सकूल दाख़ल करवाउण लै के गिआ। मेरे तेड़ चादरा बझ्झा होइआ सी। मेरे पिता दे कित्ते वाले खाने विच्च 'रफ़िऊजी' लिखिआ गिआ। मासटर मुलख राज मेरे पिओ दा वी उसताद रिहा सी। उसने मैनूं घबराइआ वेख के किहा, "डरदा किओं एं? तेरा पिओ वी एथे इहनां तप्पड़ां 'ते बहि के ही पहड़िआ। आह वेख सभ तेरे तेरे जिड्डे मुंडे। औह वेख खुशीए दा मुंडा तेरे जिड्डा।" उह मैनूं हौसला देण लई जमात विच्च लै गिआ अते मैनूं बाज़ार विच्च साडे नेड़े ही वस्सदे दुकानदार ख़ुशी राम दे लड़के कोल बिठा दित्ता।

