जून 29, 2026

writingDetail.created_by
By: डा. रणजीत सिंघ

पूरा होइआ चुरासी दा गेड़

चौरासी वरहिआं दा सफर सुख सबीली पूरा हो जाणा आपणे आप विच्च इक्क प्रापती है। इस प्रापती विच्च मेरी आपणी कोई घालणा नहीं है। प्रमातमा दी मिहर अते तुहाडीआं शुभ इछ्छावां सदका ही अजिहा हो सकिआ है। मैं पहिलां वांग ही आपणा कंम करदा हां। अहिसास नहीं हुंदा कि बुढ्ढा हो गिआ हां। उदों ही चोभ जिही पैंदी है जदों कोई बाबा जी आख दिंदा है। अंकल तां चंगा लगदा है पर बाबा कई वार परेशान करदा है। मेरी लिखण दी निरंतरता लई मेरे दोसत कई वार आखदे हन, “बस्स कर हुण बहुत हो गिआ है।” मेरे आपणे अनुसार मेरे कर पैर चल्लण दा इक्क कारन इहो है। जेकर मैं ढेरी ढाह के बैठ जांदा तां बुढापे दा अहिसास होण लग्ग पैणा सी ते मैं सच्चमुच्च ही बुढ्ढा हो जाणा सी। हुण वी जिस दिन मेरा कोई लैकचर होवे जां कोई मीटिंग होवे जां इमतिहान लैणा होवे, उस दिन बहुत ही चुसत महिसूस करदा हां। थकावट कदे नेड़े नहीं आउंदी पर घर विहले बैठिआं दुपहिर आपणे आप ही अख्खां मीट हो जांदीआं हन। जित्थे भरपूर ज़िंदगी जिऊण दी खुशी अते तसल्ली है, उत्थे कई वार इह खिआल वी आउंदा है कि आखरी दहाका आ गिआ है हुण तां जाणा ही पैणा है।

मेरी पीहड़ी खुशकिसमत है जिसने उह जीवन वी देखिआ जिस नूं लोकीं सदीआं तों जीउ रहे सन अते हुण बिलकुल बदली जीवनशैली दा अनंद वी माणिआ है। जिस तेज़ी नाल पंजाब दी रहिणी बहिणी, तौर तरीके बदले हन, अजिहा संसार विच्च शाइद होर किधरे वी नहीं होइआ सी। असीं भावें छोटे सां पर 1947 विच्च जदों देश अज़ाद होइआ ते पंजाब दी वंड होई तां उस वेले जो पंजाब विच्च तुफान आइआ, अजिहा संसार विच्च पहिलां कदे नहीं सी होइआ। लख्खां लोकां नूं आपणा घरबार तिआग खाली हत्थीं उधरों इध्धर आउणा पिआ ते इध्धरों उध्धर जाणा पिआ। हर पासे मार धाड़, लुट्ट खसुट्ट हो रही सी। पुलिस जां कानूंन दा कोई डर नहीं सी। हज़ारां लोक मारे गए। औरतां दी इज़्ज़त लुट्टी गई। धाड़वीआं नूं किसे दा डर नहीं सी। कई थांवीं पिओ नें आप आपणी धी दा कतल कीता तां जो उसदी इज़्ज़त धाड़वीआं तों बचाई जा सके। जदों नवीं सरकार दे पैर लग्गे तां कुझ टिक टिका होइआ। इसदा इक्क कारन बरसात दा शुरू हो जाणा सी। इह मंनिआ जांदा है कि अजिही ज़ोरदार बरसात पहिलां कदे नहीं सी होई। शाइद कुदरत लहू नाल लिबड़ी धरती नूं धोणा चाहुंदी सी अते सड़ रहीआं लाशां नूं टिकाणे लाउणा चाहुंदी सी। उदों बहुते घर कच्चे हुंदे सन। मिट्टी दीआं कंधां उत्ते कानिआं दे सहारे वालीआं छत्तां, बहुते लोकां दे घर वी ढहि गए। हर पासे पाणी ही पाणी नज़र आउंदा सी। पाणी भरे खेतां अते राहां विच्च नंगे पैरीं जा के डंगरां लई पठ्ठिआं दा प्रबंध करना पै रिहा सी। उंझ वी उदों जुत्ती किसे भागां वाले नूं ही नसीब हुंदी सी। बहुता समां तां सारे नंगे पैरीं ही फिरदे सन। पैरां विच्च कंडिआं दा चुभ्भणा आम ही सी।

उदों सवारी गड्डा जां बैल गड्डी हुंदी सी। शहिरां विच्च घोड़े वाले टांगे चलदे सन। साडे पिंड केवल दो ही साइकल सन। इक्क साडे घर, किउंकि पिता जी खेती नहीं, ठेकेदारी करदे सन ते इक्क होर, जिहड़े लागली तहिसील विच्च अरज़ी नवीस सन ते पिंडों रोज़ जांदे सन। गरीबी सी पर लोक दे दिल अमीर सन। भाईचारे दी सांझ सी। दुख्ख सुख विच्च सारे इकठ्ठे हो जांदे सन। पैसे तां हुंदे ही नहीं सन। औरतां नें जेकर फेरी वाले तों सबज़ी जां कुझ होर लैणा हुंदा सी तां दाणिआं दी लप्प ही पाई जांदी सी। हट्टी तों सौदा लैण लई वी औरतां पल्ले विच्च दाणे पा के ही जांदीआं सन। इत्थों तक कि गुरदवारे मत्थां टेकण लई वी थाली विच्च दाणे पाके ही चहड़ाए जांदे सन।

घरां विच्च घर दी सरहों दा कढ्ढिआ तेल ही वरतिआ जांदा सी। वालां नूं, पिंडे नूं लाउण जां दीवा बालण लई इसे तेल दी वरतों हुंदी सी। हार शिंगार दा समान वी नहीं सी हुंदा। औरतां दंदासे नाल बुल्ल्हां नूं रंगदीआं सन अते इह दातण दा कंम वी दिंदा सी। अख्खां विच्च पाउण लई कजला वी दीवे दी लोअ उत्ते ठूठी पुठ्ठी करके लटकाई जांदी सी। करीमां दी थां मलाई ही कंम आउंदी सी। नहाउण लई साबण वी नहीं सी हुंदा। साडी सुरत विच्च ही पहिलां सनलाईट आइआ, मुड़ लाईफबुआए, लकस तां उदों आइआ जदों असीं कालज विच्च पहड़दे सां।

किसानां दी सहाइता लई पिंड विच्च लागी हुंदे सन जिवें कि लुहार, तरखाण, नाई, झीउर अते किरती लोक। इनहां नूं नकद पैसे कोई नहीं सी दिंदा। हाहड़ी साउणी इह खेतां विच्च जा के हाहड़ी समें कणक दी इक्क भरी ते सौणी समें टांडिआं दी भरी लैंदे सन। इंझ सारा साल लई दाणे इकठ्ठे हो जांदे सन। विआह शादीआं विच्च ज़रूर इक्क दो रुपए मिल जांदे सन।

विआह तों पहिलां कुड़माई समें शगन दे रूप विच्च मुंडे दी झोली सत्त छहारे अते सवा रुपइआ पाइआ जांदा सी। शरीके वाले जिहड़ा शगन पाउंदे सन, उह कापी विच्च लिख लिआ जांदा सी ते उनहां दे शगन वेले मोड़वां शगन पा दित्ता जांदा सी। इंझ सारा शरीका अते रिशतेदार इक्क दूजे दी माइक सहाइता करदे सन। बरात विच्च इक्क गड्डा समान लई ते इक्क गड्डी मुंडे लई जांदी सी। पहिलां तां लाड़ी डोले विच्च आउंदी सी, जिस नूं चार कहारां नें आपणे मोढिआं उत्ते चुक्किआ हुंदा सी। मुड़ डोली बलदां वाली गड्डी विच्च आउण लग्ग पई। पिंड दे बहुते लोकां नें कार तां दूर कदे बस्स जां रेल विच्च सफर करके वी नहीं देखिआ सी। मैं आप पहिली वार बस्स अते रेल विच्च उदों बैठिआं सां जदों दसवीं दा इमतिहान दे के कुरूकशेतर गिआ सां किउंकि उत्थे साडी कुझ ज़मीन सी।

मेरी पहड़ाई उदों शुरू होई जदों रौलिआं पिछ्छों टिकटिका हो गिआ सी। साडे पिंड कोई सकूल नहीं सी। लागले पिंड ही जाणा पैंदा सी। थोहड़े जिहे मुंडे ही पहड़न जांदे सन। साडे पिंड दी किसे वी कुड़ी नें सकूल दा मूंह नहीं सी देखिआ। भारे मींह पैण कारन साडे सकूल दे कमरे ढहि गए सन। पिंड वालिआं इक्क कमरा बणाइआ, जिहड़ा सटाफ रूम अते डाक घर लई वरतिआ जांदा सी। चारे साल असीं सरदीआं विच्च धुप्पे बैठ अते गरमीआं विच्च रुख्खां हेठ बैठ पहड़ाई कीती। बेशक सहूलतां दी घाट सी पर अधिआपकां विच्च लगन सी ते लोकां विच्च उनहां दा सतिकार सी। पंजवीं विच्च हाई सकूल दाखल होए, जिहड़ा प्राइमरी सकूल तों वी दूर सी। इत्थे लागले कोई दसां पिंडां दे बच्चे पहड़न आउंदे सन। पहिली वार डैसक वाले कलास रूम विच्च बैठण दा मौका मिलिआ। उदों सकूलां दी वरदी नहीं सी हुंदी। फट्टां वाले पजामे नाल ही दसवीं तक पहड़ाई पूरी कीती।

पहिली वार वोटां 1952 विच्च पईआं। असैंबली अते लोक सभा लई इकठ्ठीआं ही सारे देश विच्च इक्को दिन वोटां पईआं। उदों पिंड वासीआं नें जीप दे दरशन कीते किउंकि चोण प्रचार वाले जीप विच्च आउंदे सन। उदों ही विकास कारज शुरू होए। स. प्रताप सिंघ कैरों विकास मंतरी सन ते डा. महिंदर सिंघ रंधावा विकास कमिशनर सन। मुरब्बेबंदी दा कंम शुरू होइआ। टुकड़िआं विच्च वंडी किसानां दी धरती इक्को थां कीती गई। सिध्धीआं सड़कां बणीआं। सकूल अते होर सांझे कंमां लई शामलाट छड्डी गई। किसानां नूं खूह लाउण लई करज़े दित्ते गए। पिंडां दीआं गलीआं नूं पक्किआं करन दा कंम शुरू होइआ। लोकां विच्च उतशाह सी। उह नवींआं सड़कां उत्ते मिट्टी पाउण लई जथे बणा के जांदे सन। बीबीआं लंगर तिआर कर रहीआं सन। नवें खूह लग्गण नाल सिंचाई सहूलतां विच्च वाधा होइआ। पिंडां विच्च सकूल खोल्हे जाण लग्गे। साडे पिंड लई प्राइमरी सकूल मंजूर होइआ पर पिंड वालिआं नें दस्सणा सी कि कुड़ीआं दा जां मुंडिआं दा सकूल चाहीदा है। पिंड वालिआं सलाह करके कुड़ीआं लई सकूल दी मंजूरी लई अते पंचाइत नें लोकां नूं प्रेरिआ कि आपणी बच्चीआं नूं सकूल भेजो।

पिंडां विच्च बिजली दा आउणा अते सड़कां नूं पक्किआं करना इक्क नवें इनकलाब दा अरंभ सी। किसानां नें खूहां उत्ते टिऊबवैल्ल लवाए, सरकार नें करज़े दित्ते। सिंचाई सहूलतां दे वाधे नाल किसान दी आमदन विच्च वाधा होइआ। असली वाधा कणक अते झोने दीआं वध्ध झाड़ देण वालआं किसमां आउण नाल होइआ। घर पक्के बणन लग्गे। बिजली आउण नाल घरां विच्च पख्खे लग्गे अते कई घरां विच्च टी वी आइआ। साईकल तां हरेक घर नें खरीदिआ। कुझ वड्डे किसानां नें ट्रैकटर खरीदे। फिर गहाई लई थरैशर आए। इह इक्क नवें इनकलाब दा अरंभ सी। दो दहाकिआं विच्च ही सारे पंजाब दी खेती मशीनी हो गई। घरां दा रहिण सहिण सारा ही बदल गिआ।

सठ्ठविआं विच्च इंगलैंड नें आपणे दरवाज़े मज़दूरां लई खोल्हे तां विदेश जाण दा रुझान शुरू होइआ। केवल हज़ार रुपइआ ही चाहीदा सी। समुंदरी जहाज़ दा किराइआ केवल 800 रुपए सी। हरेक पिंड विच्चों कुझ बंदे इंगलैंड पुज्ज गए। जदों उत्थों पैसे आउण लग्गे तां बाकी पंजाबीआं दे मनां विच्च वी विदेश जाण दी लालसा जागण लग्गी। पिंडां विच्च वधीआ घर बणाए, ज़मीनां खरीदीआं अते घरां नूं आधुनिक बणाइआ। वीहवीं सदी दे अंत तक पंजाब दे पिंडां दी तसवीर बिलकुल बदल गई। रहिण सहिण कंमकाजी ढंग नवें हो गए। दहेज विच्च टीवी, मोटरसाईकल अते कारां दित्तीआं जाण लग्ग पईआं। सेपी दा चल्लण बंद हो गिआ ते सारी अदाइगी नकद होण लग्ग पई।

हुण पंजाब दे बहुते पिंडां दे घरां नूं जंदरे लग्ग गए हन। जिहड़ा परिवार पिछ्छे रहि वी गिआ है, उसने वी पिंडों बाहर फिरनी उत्ते घर पा लिआ है किउंकि भीड़ीआं गलीआं विच्च गड्डीआं नहीं जांदीआं। भाईचारे दी सांझ टुट्ट रही है, विखावा वध गिआ है। शरीके उत्ते निरभरता घट्ट होण नाल रिशतेदारीआं वी रसमी ही रहि गईआं हन। सवेरे तड़के उठ्ठण दा रिवाज़ खतम हो गिआ है। सवेरे घर दी लस्सी पीण दी थां चाह नें लै लई है। रात नूं दुध्ध पीण दी थां दारू भारू हो गिआ है। किरत लई प्रसिध्ध पंजाबी किरत तों दूर हो रहे हन। हौली हौली घर दे अते खेतां दे कंम आप हत्थीं करन दी थां कामिआं उत्ते निरभर होइआ जा रिहा है। बाहरों तां लोकीं मिहनत करके पैसा लिआए सन पर इत्थों वाले पैसे कमाउण लई गलत राह इखतिआर करन लग्ग पए हन।

पंजाब, जिहड़ा अज़ादी पिछ्छों इक्क दहाके विच्च ही देश दा सभ तों वध्ध विकसित सूबा बण गिआ सी, उह हुण हेठां खिसक के 18 नंबर ’ते आ गिआ है। पंजाब दी बदकिसमती है कि सरदार प्रताप सिंघ कैरों पिछ्छों पंजाब नूं कोई अजिहा आगू नहीं मिलिआ जिहड़ा किसे योजनाबध ढंग नाल पंजाब नूं अग्गे लिजा सकदा। इस लई साडे राजसी आगू सभ तों वध्ध ज़िंमेवार हन। उह चोणां जित्तण लई खुल्ल्हा पैसा खरच करदे हन। मुफत दीआं रिउड़ीआं लोकां नूं वंडदे हन। इस तरहां सरकार कोल विकास कारजां लई पैसा नहीं है। सरकारी सकूलां दे कंमकाज विच्च सुधार होण दी थां निघार आ गिआ है। सरकारी हसपताल सहूलतां तों सख्खणे हन। रिशवतखोरी, मिलावट अते हेराफेरी दा बोलबाला है। पंजाब, जिहड़ा आपणी मिहनत अते इमानदारी लई प्रसिध्ध सी, उह उलटे पासे जा रिहा है। असीं आपणी धरती, पाणी अते हवा नूं प्रदूशित कर लिआ है। दोश सारा किसानां दे सिर महड़ रहे हन।

मेरी पीहड़ी खुशकिसमत है जिस विकास दी तेज़ी दा अनंद माणिआ है। विगिआनक काढां नाल अराम दा जीवन बसर कीता है पर कुझ फिकर वी हो रिहा है कि पंजाब वरगा खित्ता दिशाहीण हो रिहा है। डर लगदा है कि किते इह पंजाबीआं हत्थों खिसक के हौली हौली दूजे सूबिआं तों आए कामिआं दे कबज़े विच्च नां चला जावे। पंजाब अते पंजाबीआं दे विकास वल धिआन देण दी सरकारां अते धारमिक आगूआं दी ज़िंमेवारी बणदी है कि उह आपणे निज्जी हितां नूं तिआगके पंजाब अते पंजाबी विरसे दी सांभ संभाल वल धिआन देण तां जो सूबे नूं सही अरथां विच्च रंगला पंजाब बणाइआ जा सके।

* * * * *