गुरदेव सिंघ रुपाणा पंजाबी गलप दे खेतर दा शानामत्ता नां है। उस दी विलख्खणता नूं इक्को सतर विच्च कहिणा होवे तां आखिआ जा सकदा है कि उस नें पंजाबी विहार अते हुनरी कहाणी दी रूह नूं धुर गहिराईआं तक पछाण के इनहां दे जलौअ दी झात पुआई है। सिरमौर कहाणीकार कुलवंत सिंघ विरक तों बाअद गुरदेव सिंघ रुपाणा इक्क अजिहा नां है जिस नें कहाणी पाउण दी मुहारत दीआं अलख्ख संभावनावां नूं मूरतीमान कीता है। जे विरक नूं सधारन मनुख्ख दी सधारनता दे सुहज दा कहाणीकार किहा जांदा है तां रुपाणा नूं सधारन मनुख्ख दी अलोकारता दे सुहप्पण दा गलपकार आखिआ जा सकदा है। पर रुपाणा इस गल्लों चेतंन रहिंदा है कि इह अलोकारता यथारथ दे घेरे दी वसतू बणी रहे। इस कर के उह इक्क पासे पंजाबी विहार दीआं वचित्तरतावां नूं धुर डूंघाणां तक पछाण सकिआ है अते दूजे पासे मानववादी यथारथवाद दे संजम दा धारनी वी रिहा है। वसतू-यथारथ, विचारधारा अते गलपी सुहज इक्क सुचज्जे संतुलन विच्च बझ्झ के रुपाणा दीआं रचनावां विच्च समोए होए नज़र आउंदे हन।
कालगत अरथां विच्च गुरदेव सिंघ रुपाणा दी गलप-रचना दा पासारा प्रोणी सदी तक फैलिआ होइआ है। आपणी पहिली कहाणी देवते पुज्ज नां सके जिस नूं प्रो. मोहन सिंघ नें 1955 विच्च दरोपती दे नां हेठ पंज दरिआ रसाले विच्च प्रकाशत कीता तों लै के हुण आपणे अंतिम साह तक रुपाणा निरंतर गतीशील रिहा। आपणी सहिज पर मड़कवीं चाल चल्लदिआं उस नें चार कहाणी-संग्रहि इक्क टोटा औरत (1970), आपणी अख्ख दा जादू (1978), डिफैंस लाईन (1988), आम खास (2018), इक्क नावलिट आसो दा टब्बर (1956) अते तिंन नावल गोरी (1983), जलदेव (1986) अते स्री पारवा (2015) पंजाबी साहित जगत दी झोली पाए हन। शीशा (2002) उसदीआं समुच्चीआं कहाणीआं दा संग्रहि है।
गुरदेव सिंघ रुपाणा दा जनम तेरा अपरैल, 1937 नूं मालवे दे पिंड रुपाणा, ज़िल्हा मुकतसर विच्च इक्क मध्धवरगी किसान (जट्ट) परिवार विच्च स्र. मघ्घर सिंघ दे घर होइआ। उस नें ऐम्म.ए., पी-ऐच्च.डी. तक दी उचेरी सिख्खिआ पंजाबी विशे विच्च हासल कीती अते सकूल विच्च अधिआपन दे कित्ते नूं अपणाइआ। उस दी जीवन-शैली उत्ते सरसरी झात वी मारीए तां कुझ अमेलवें वरतारे इक्क सूतर विच्च सहिज नाल बझ्झे होए इउं नज़र आउंदे हन कि कुझ कुझ अल्लोकारी प्रभाव पाउंदे हन। मिसाल वजों उस नें उचेरी सिख्खिआ निठ्ठ के दिल्ली यूनीवरसिटी, दिल्ली तों हासल कीती पर अकादमिक बोझलता नूं नेड़े नहीं फटकण दित्ता। अधिआपक दी नौकरी करदिआं पूरा समां दिल्ली वरगे महांनगर विच्च गुज़ारिआ पर मासटर-टाईप चरित्तर-विशेश अते शहिरी मध्धवरगी मानसिकता दी पाह वी नहीं लग्गण दित्ती। सेवा-मुकती पिछ्छों उह बड़े सहिज नाल दिल्ली छड्ड के आपणे जद्दी पिंड रुपाणा दे लोकां नाल रच-मच के रहिण लग्ग पिआ। उस दी सादगी, सहिज अते बेप्रवाही वाली जीवन-शैली उस समें सच्चमुच्च वचित्तर लगदी सी जदों चारे पासे उपभोगतावादी चकाचौंध दा बोलबाला वेखदे सां अते उह इस सभ कुझ तों बेलाग फकीरी दी मुदरा विच्च जीवन बतीत करदा नज़र आउंदा सी।
भावें गुरदेव सिंघ रुपाणा दी नावल दे खेतर विच्च वी अहिम प्रापती है पर उस दी मुढली अते परिपक्क पछाण कहाणीकार वजों वधेरे गूहड़ी है। उस दा पहिला पिआर वी कहाणी-रचना नाल ही होइआ जापदा है। इस लई नावलिट आसो दा टब्बर अते गोरी वी आपणे इकहिरे जुस्से कारन कहाणी-रूपाकार दे बहुत नेड़े विचरदे हन। कहाणी पाउण दी प्रतिभा दे प्रसंग विच्च इह कहिण नूं मन करदा है कि रुपाणा विच्च इह जमांदरू गुण दी तरहां है, सिखलाई अते पहड़ाई दी भूमिका इस विच्च अलप-मातर ही है। इसे लई उस दी पहिली कहाणी ही प्रो. मोहन सिंघ नूं कील लैंदी है अते आपणीआं मुढलीआं कहाणीआं इक्क टोटा औरत, इक्क चिहरा, हवा, माअरकेबाज़ आदि नाल ही रुपाणा पहिली कतार दे पंजाबी कहाणीकारां विच्च आ खहड़ा हुंदा है। आपणे दूजे कहाणी-संग्रहि दीआं कहाणीआं आपणी अख्ख दा जादू, इत भरवासे, कोट मिहर सिंघ वाला, पराई पीड़, बंदा ते पंज लख्ख आदि नाल रुपाणा आपणी प्रौहड़ अते निकेवली कहाणी-शैली दी पछाण कराउण विच्च भरपूर सफ़लता हासल करदा है। बाअद दीआं कहाणीआं रोटी, शीशा, गुड़ दी चाह, डिफैंस लाईन अते रूस रूस, अमरीका अमरीका नाल उह पंजाबी दी हुनरी कहाणी दा नवां सिखर सिरज दिंदा है।
सथानगत अरथां विच्च मालवे दा खित्ता रुपाणा दीआं गलप-रचनावां दा विशा-खेतर बणदा है। प्रमाणक गलप-रचना लई अजिहे सथानगत वसतू-वेरविआं दी अपार महत्तता अंकी जांदी है। पर रुपाणा सथानकता दा कैदी नहीं बणदा सगों सथानकता दे जामे अंदरली सदीवता नूं वी भली-भांत पछाणदा है। इसे लई उस दे पातर आपणे सभिआचारक विहार वजों ठेठ मलवई हुंदे हन पर नाल ही केंदरी पंजाबी चरित्तर दी मूल पछाण तों वी विरवे नहीं हुंदे। चरित्तर दी पछाण दा इह पासार इत्थे ही खतम नहीं हुंदा सगों मनुख्खी सुभाअ दी विशवविआपी पछाण वल्ल वी संकेत करन लगदा है। इसे लई रुपाणा दे पातर इक्को समें सथानकता अते सरबविआपकता नाल प्रणाए रहिंदे हन। मिसाल वजों कहाणी रोटी दा बखतौरा जदों आपणे परिवार नाल रुस्स के ज़मीन-जाइदाद उजाड़नी शुरू कर दिंदा है तां किसानी परिवार आपणे माड़े भविख्ख तों त्रहि के उस नूं हर हीले मनाउण दा यतन करदा है। बखतौरे दे रोस दा कारन, रोस विखाउण दे ढंग-तरीके अते उस दी मंन-मनाई दा विधी-विधान हरेक पख्खों मालवे दे किसानी विहार दी निशानदेही करन वाला है। पर कहाणी विच्च पेश समस्सिआ अते उस दे हल्ल लई कीते यतनां नूं प्रगटाउण वाले अती सथानक वेरविआं दा रता-मासा रूपांतरन कर के इस थीम नूं पंजाब दे किसे वी खित्ते नाल सबंधत कीता जा सकदा है। समुच्चे पंजाब दे किसानी परिवारां विच्च औरतां लोक-लज्जा वजों जां ज़मीन दी होर वंड रोकण लई अधखड़ उमर विच्च ही पती नालों सरीरक सांझ तोड़ के इक्क वित्थ रख्खण लग्ग पैंदीआं हन। बखतौरे दी पतनी वी घर विच्च नूंह आउण तों पिछ्छों अजिहा करन लग्ग पैंदी है। उस दा इह रवई्ईआ सिहतमंद बखतौरे दी सुभावक काम-भुख्ख दी त्रिपती लई अड़िक्का बण जांदा है अते इस प्रती उह आपणे पेंडू ढंग नाल तिख्खा प्रतीकरम विखाउंदा है। काम-त्रिपती दी अजिही इछ्छा सिरफ़ बखतौरे दी ही नहीं सगों विशव दे किसे वी मरद दी औरत प्रती तांघ वल्ल संकेत करदी है। दूजे शबदां विच्च काम-दमन दे उलट सहिज काम-त्रिपती दा प्रतिमान मनुख्खी मनोविगिआन दा सरबविआपक वरतारा है।
रुपाणा प्रमुख्ख तौर ’ते आरथिक समस्सिआवां दा गलपकार नहीं भावें उस दे पातर अजिहे संकटां तों अभिज्ज वी नहीं हुंदे। सगों उह किसे पातर दे असधारन विहार विच्चों उभ्भरन वाली मनो-गुंझल उत्ते आपणा धिआन केंदरत करदा है अते फिर उस पातर दे आले-दुआले विच्चों ही उस दे प्रेरकां दी तलाश करदा है। इसे लई उस दीआं गलप-रचनावां करतार सिंघ दुग्गल वांग मनोविगिआन दे सूतरां दुआले उसारीआं जाण वालीआं रचनावां नहीं। इसदे उलट पातर दे जीवन-विहार विच्चों रचना-विवेक दे तौर ’ते उभ्भरन वाला सूतर आपणे प्रभाव वजों किसे मनोविगिआनक धारना नूं बल देण जां सचिआउण वाला ज़रूर हो निब्बड़दा है। कहाणी डिफैंस लाईन दा फौजी दीदार सिंघ जंग दे दिनां विच्च इक्क रात दी फरलो मार के सरहद्द नेड़ले आपणे सौहरे घर जांदा है किउंकि उत्थे उस दी पतनी अते छोटा बच्चा वी आए होए हन। दीदार सिंघ दे वड्डे साले दा रूहड़ीवादी विहार दीदार सिंघ दी, रात नूं आपणी पतनी अते बच्चे कोल सौण दी, सुभावक इछ्छा नूं वी नेपरे नहीं चहड़न दिंदा। सिट्टे वजों हार अते बेवसी दा अहिसास भोगदा दीदार सिंघ जीवन तों ही इंना उकता जांदा है कि उस नूं जीवन दी थां मौत चंगी लग्गण लगदी है। पर जद सवेरे मोरचे वल्ल तुरन तों पहिलां बहाने वस्स उस दी पतनी बंसो परिवार तों अख्ख बचाअ के उस नूं चंमण दे जांदी है तां दीदार सिंघ नूं इक्क वार फेर ज़िंदगी चंगी लग्गण लगदी है अते “किल्हे दे जित्त लैण दी खुशी” दा अहिसास हुंदा है। मनुख्खी जीवन विच्च निक्कीआं निक्कीआं जित्तां-हारां दी महत्तता नूं मनोविगिआनक लभ्भत वजों पेश करदी इह कहाणी मनुख्खी विहार दीआं पीडीआं गुंझलां नूं खोल्ह अते सुलझा सकण दा नुकता उभार जांदी है।
विअकती मनोविगिआन दे समानंतर रुपाणे दा नावल जलदेव पंजाबी समाज दे समूहक अवचेतन दा प्रगटावा बण जांदा है। इक्क सिधरा नौजवान जस्सा जिस तरहां बाबा जलदेव बणदा है अते अंध-विशवासी लोकाई जिस तरहां इक्क “देव” दी सिरजणा करदी है, इह सामंती कदरां-कीमतां वाले पंजाबी समाज दे अवचेतनी संसार दा यथारथक प्रगटावा हो निब्बड़दा है। इसे तरहां उह नावलिट गोरी विच्च पेंडू बालां अते किशोर उमर दे मुंडे-कुड़ीआं दे विअकतीगत अते समूहक अवचेतन नूं किसानी सभिआचारक विहार दे संदरभ विच्च पेश करदा है। पेंडू-भाईचारे विच्च भैण-भरावां वांग विचरदे बच्चे किवें किशोर अवसथा विच्च पहुंच के प्रेमी-प्रेमिका जां पती-पतनी दी मानसिकता हंढाउण लगदे हन, दे मसले राहीं विअकती अते संसक्रिती दे दुवल्ले विरोधातमक सबंधां नूं पेश करन दा यतन कीता गिआ मिलदा है। नावलिट आसो दा टब्बर विच्च मां अते पुत्तरां-नूंहां दे मोह ते नफ़रत वाले विहार विच्चों इक्क पासे परिवारक अते विअकतीगत मानसिकता अते दूजे पासे औरत-मरद दे प्राक्रितक रिशते दीआं गुंझलां नूं उजागर कीता गिआ है।
इस प्रकार असीं वेखदे हां कि रुपाणे दी हरेक गलप रचना विच्च चितरे मनुख्खी विहार विच्चों किसे नां किसे विअकतीगत जां समूहक मनोगुंझल वल्ल संकेत कीता गिआ मिलदा है। कहाणी आपणी अख्ख दा जादू आपणे बाप दीआं अख्खां राहीं दुनीआं नूं वेखण वाली जोती दे असावें मानसिक विकास वल्ल इशारा करदी है। कहाणी रूस रूस, अमरीका अमरीका ज़ैलदार परदमन सिंघ दी टोडी मानसिकता नूं बसतीवादी अते नव-बसतीवादी परिपेख विच्च रख्ख के पेश करदी है। कहाणीआं शीशा अते हवा संन-संताली दे दुखांत दे हवाले नाल पंजाबीआं दे समूहक अवचेतन विच्च पैदा होई उलारू तरथल्ली दा बिरतांत सिरजदीआं हन।
पेंडू पंजाब दे विभिंन विअकतीआं अते समाजक समूहां दा मनो-विहार गुरदेव सिंघ रुपाणा दी गलप-रचना दा केंदरी सरोकार बण के प्रगट हुंदा है। उस दी इह विशेश रुची उस दे गलपी-संगठन नूं वी विशेश रूप-रेखा प्रदान करदी है। उस दी रचना-विधी इह बणदी है कि उह किसे सधारन जापदे पेंडू विअकती दी सधारनता दी उप्परली परत हेठां गतीशील किसे अजिहे अलोकारी लछ्छण दी पछाण करदा है जिहड़ा उस नूं असधारन बणा देण वाला हुंदा है। इह असधारनता ही पाठकी-जगिआसा लई मूल उतेजक शकती सिध्ध हुंदी है। पातर दी अलोकारता दा रहस्स-उदघाटन ही आपणे अंतम अरथां विच्च मानवी विहार दी किसे नवेकली परत दा संकेतक बण के मनोविगिआनक सच्च दा सिरजक बण जांदा है। इक्क लघू-अकारी कहाणी माअरकेबाज़ नूं वाच सकदे हां। इसदा बिरतांत इक्क अती सधारन विअकती जापदे प्राइमरी सकूल मासटर दे अल्लोकारी विहार सबंधी है। मासटर दा हुनर बंदे दी उस समरत्था-विशेश वल्ल संकेत करदा है जिस नाल उह मामूली प्रापतीआं नाल वी ज़िंदगी नूं जिउणयोग बणा लैंदा है।
गुरदेव सिंघ रुपाणा दीआं रचनावां पंजाबी लोकां दी विअकती-मानसिकता जां समूहक अवचेतन दे सिरफ़ यथारथक गलपी-चित्तर ही नहीं बलकि बड़े सूख़म ढंग नाल इनहां दे मानव-पख्खी अते मानव-विरोधी पख्खां दा मुलांकणी जाइज़ा वी पेश करदीआं हन। दूजे शबदां विच्च उस दीआं गलप-रचनावां पंजाबी संसक्रिती दे चंगे-मंदे पख्खां दा लेखा-जोखा हो निब्बड़दीआं हन। इस प्रसंग विच्च उस दीआं जिहड़ीआं कहाणीआं विशेश तौर ’ते उलेखयोग हन, उह हन गुड़ दी चाह, कोट मिहर सिंघ वाला, बंदा ते पंज लख्ख अते शीशा। कहाणी गुड़ दी चाह कमिऊनिसट मानसिकता दे दो टकरावें गलप-चित्तर पेश करदी है। इक्क पासे पारटी दा सकत्तर नंदा अते उस दे परिवार दे मैंबर हन जिहड़े सिरफ लेबल कर के ही कामरेड हन, उनहां दा सारा विहार मध्ध श्रेणिक, गैर-मानवी अते पाखंडी है। दूजे पासे रतन अते उस दा परिवार आपणी अती सधारन पेंडू रहितल दे बावजूद आपणी खब्बे पख्खी सोच अरथात मानवीअता नूं सांभी बैठा है। इस तुलना राहीं कहाणी सच्चे कमिऊनिसट दी परिभाशा दस्सदी है। कहाणी शीशा विच्च पुंन अते पाप वरगे संकलपां दा निखेड़ा करदिआं पंजाबी संसक्रिती दे रोशन अते हनेरे पहिलूआं उत्ते बहुत रमज़ी झात पाई गई है। पर उह अजिहा कारज इंने सूख़म अंदाज़ विच्च करदा है कि उस दी विचारधारा नूं किते वी कहाणी दी सतह उत्ते तरदिआं नहीं वेखिआ जा सकदा। हमेशा ही सूख़मता अते सुहज उस नूं विचारधारा तों ज़िआदा हर-दिल-अजीज़ रहिंदे हन। इस लई कहाणी पाउंदिआं उस दा पूरा धिआन वेरवे दी प्रमाणकता, भाशा दी नज़ाकत अते मनुख्खी सुभाअ दी रहस्समईता उत्ते रहिंदा है। गुरदेव सिंघ रुपाणा साडे सिरमौर कहाणीकार कुलवंत सिंघ विरक वरगी वड्डी समरत्था वाला गलपकार सी पर पंजाबी आलोचना अजे उस दीआं सारीआं संभावनावां नूं पछाण नहीं सकी। मान-सनमान दे पख्खों वेखीए तां ढाहां पुरसकार अते भारती साहितय अकादेमी दा पुरसकार वी उस नूं ऐन अंतले समें विच्च ही हासल हो सके। हुण जदों साडा इह उच्च-दुमालड़ा गलपकार सदा लई विछोड़ा दे गिआ है तां उस दी घाट नूं बहुत शिद्दत नाल महिसूस कीता जावेगा।

