सितम्बर 17, 2025

writingDetail.created_by
By: जसविंदर सिंघ रुपाल, कैलगरी

पंजाब दे पाणीआं दी समस्सिआ - दशा अते दिशा

पंजाब, जिस नूं पंज दरिआवां दी धरती होण कारन पंजाब नाम मिलिआ सी, अज्ज पाणी दी बूंद बूंद नूं तरसदा महिसूस हो रिहा है। 1947 दी वंड नें पहिलां ही पंज तों ढाई दरिआवां ’ते लै आंदा सी। सतलुज, बिआस अते रावी दा कुझ हिस्सा साडीआं वड्डीआं लोड़ां नूं पूरीआं करन दे योग नहीं रहे। अज़ाद भारत दीआं वख्ख वख्ख सरकारां नें वी पंजाब दे जखमां ’ते मल्लम लगाउण दी थां लूण ही छिड़किआ है। पंजाब दे पाणी नूं हरिआणा, राजसथान अते दिल्ली वरगे होर राजां नूं मुफ़त विच्च दे दित्ता है। पंजाब इक्क अजिहा सूबा है, जिसदी आरथिकता दा आधार खेती बाड़ी रिहा है। इस लई इस नूं पाणी दी बहुत ज़िआदा लोड़ रही है। पंजाब दा धरती हेठला पाणी वी बहुत नीवां जा रिहा है। पिछले कुझ समें तों पंजाब दे पाणीआं दी हालत बद तों बदतर हो रही है। पंजाब दे पाणी दी मुख्ख समस्सिआ संखेप शबदां विच्च इह है:

* दरिआवां विच्च पाणी दा वहाअ घट गिआ है। इसदा इक्क कारन उप्पर तों आउंदा घट्ट पाणी है। दूसरा कारन साडे गुआंढी सूबिआं विच्च बणे बिजली अते सिंचाई लई डैम वी हन। वातावरणिक तबदीली नें अते मौनसून दे चक्कर नें वी इहनां दरिआवां विच्च पाणी घटाइआ है।

* उदयोगी रसाइणक निकास, खेती बाड़ी दे नदीननाशक अते कीट नाशकां नाल प्रदूशित, अते सीवरेज दा उह पाणी, जिस नूं प्रोसैस्स नहीं कीता गिआ, इह सभनां नें मिल के साडे पाणी नूं बहुत ज़िआदा दूशित कर दित्ता है। प्रदूशित पाणी सिंचाई लई वी असुरख्खिअत है अते पीण नाल तां सिहत लई मारू साबत हो ही रिहा है।

* पंजाब दी लंमे समें तों हरिआणा अते राजसथान नाल सतलुज अते बिआस दे पाणी दी वंड नूं लै के झगड़े चल्ल रहे हन जिहनां नूं नां सूबे दीआं सरकारां नें अते नां ही केंदर सरकार नें इमानदारी नाल हल्ल करन दी कोशिश नहीं कीती। केंदर सरकार दा रवई्ईआ पंजाब प्रती कदे वी हमदरदाना नहीं रिहा, राज करन वाली पारटी जिहड़ी मरज़ी होवे।

* पंजाब कोल नहिरां राहीं सिंचाई दा प्रबंध है पर इह कई पख्खां तों ठीक नहीं है। गाद दा ढुकवां प्रबंध नहीं है। नहिरी प्रबंध विच्च नुकसदार रख्ख रखाव है। पाणी दे वाशपीकरन अते रिसाव राहीं होण वाले नुकसान नूं रोकण दा ढुकवां प्रबंध नहीं है।

साडी पाणी दी मंग वल्ल वी निगहा मार लईए।

* खेती लई लोड़: साडी पाणी दी मुख्ख लोड़ खेती करके है। पंजाब ज़िआदा करके नहिरी पाणी अते टिऊबवैलां राहीं ज़मीनी पाणी ’ते वधेरे निरभर करदा है। जीरी वरगी फसल नें पाणी दी लोड़ नूं बहुत वधा दित्ता है।

* उदयोगी अते शहिरी मंग: उदयोगां नें अते शहिरीकरण नें उसारी लई, ठंढाकरण लई, साफ सफाई लई अते पीण लई पाणी दी मंग वधी है।

* वातावरणिक वहाअ लई मंग: वातावरणिक प्रबंध विचले ईकोसिसटम विच्च जल-संतुलन बणाई रख्खण लई दरिआवां विच्च घट्टो घट्ट पध्धर चल्लदा रख्खण लई, बेलोड़े रिसाव नूं रोकण लई, अते ज़मीनी पाणी नूं रीचारज करन लई वी पाणी दी लोड़ है। इस सभ कुझ लई पाणी दी वधदी मंग नें विराट समस्सिआ दा रूप धारन कर लिआ है।

कुझ नज़र ज़मीन हेठले पाणी वल्ल वी मारदे चल्लीए। सथिती इत्थे वी भिआनक ही है। कुझ ज़िल्हिआं विच्च धरती हेठले पाणी दे नीवें होण दी औसत दर 0.5 तों 1 मीटर प्रती साल है। पंजाब दे केंदर विचले ज़िल्हिआं जिवें जलंधर, लुधिआणा अते पटिआला विच्च पाणी पिछले दो दहाकिआं दे अंदर अंदर 20-25 मीटर होर डूंघा चला गिआ है। अंदाज़ा लगाइआ जा सकदा है कि इह समस्सिआ दा भविख्ख रूप किहो जिहा होवेगा।

इस संकट दे कारनां वल्ल झात मारनी ज़रूरी है।

* खेती लई वाधू वरतों: हरे इनकलाब तों बाअद खेतीबाड़ी लई वरते गए पाणी दी मातरा काफी वध गई है। सिंचाई लई वरते गए इस वाधू पाणी कारन नवींआं मुसीबतां पैदा हो रहीआं हन।

* जीरी दी काशत: पंजाब विच्च जीरी शुरू होए नूं अजे बहुता ज़िआदा समां नहीं होइआ। जीरी बाकी फसलां दे मुकाबले वध्ध पाणी दी खपत करदी है। खास करके गरमीआं विच्च इस नें धरती हेठले पाणी नूं होर सुका दित्ता है।

* पाणी दी अनियमित निकासी: टिऊबवैलां राहीं पाणी दी निकासी किसे नियम अधीन नां हो के खुल्ल्ही ही रही है, जिहड़ी कि इस पाणी दी घाट दा इक्क वड्डा कारन बण गिआ है।

* वातावरण विच्च तबदीली: कुझ समें तों घट्ट वरखा अते लगातार वध रहे तापमान नें वड्डी वातावरणिक तबदीली लिआंदी है जिस नाल भूमी हेठले पाणी ते नकारातमक प्रभाव पिआ है।

* शहिरीकरण: सुख सहूलतां अते रुज़गार प्रापती कारन काफी आबादी पिंडां तों शहिरां वल्ल आई है, जिस कारन पाणी दी खपत तां वधी ही है। इसदे नाल ही ज़मीन हेठला पाणी रीचारज नहीं होइआ।

इस सभ दे हेठ लिखे असर पए हन:

* पाणी दे पध्धर विच्च लगातार गिरावट: ज़मीन विच्चों लगातार पाणी दी निकासी नें पाणी दा पध्धर होर नीवां कर दित्ता है, जिस कारन पाणी दी प्रापती होर खरचीली हो गई है।

* पाणी दी गुणवत्ता ते असर: ज़मीन विच्चों ज़िआदा पाणी दी निकासी नाल पाणी विच्च नुकसानदाइक तत्त जिवें आरसैनिक, फलोराईड अते नाईटरेट आदि दी मातरा वध जांदी है, जिहड़ी साडी सिहत लई बहुत खतरनाक है।

* खेती लई संकटमई: किसानां नूं आपणी ज़मीन नूं सिंजणा बहुत ज़िआदा महिंगा पैण लग्गिआ है किउंकि उहनां नूं होर वधेरे डूंघे टिऊबवैल लगाउणे पै रहे हन। इस नाल उहनां दी फसल लागत वध जांदी है, जिस नाल उह आरथिक संकट दा साहमणा करदे हन।

* वातावरणिक निघार: ज़मीनी पाणी दे होर नीवां होण नाल दरिआवां, झीलां अते पाणी सरोतां दे सुक्कण दा कारन बणदा है जिस नाल जैविक विभिंनता अते परिसथितीक तंतर ईको सिसटम ’ते बहुत माड़ा असर पैंदा है।

* समाजिक आरथिक प्रभाव: पाणी दी घाट वख्ख वख्ख वरगां विच्च तकरार पैदा करदी है। दूजे पासे इस नाल पिंडां तों लोक शहिरां वल्ल वधेरे हिजरत करदे हन, जिस नाल शहिरी वसों संघणी हुंदी है अते शहिरी बुनिआदी सहूलतां नूं खोरा लगदा है।

समस्सिआ दे हल्ल लई कुझ सुझाअ:

* सभ तों पहिला अते ततकाली हल्ल जीरी वरगीआं वधेरे पाणी वालीआं फ़सलां नूं तिआग के घट्ट पाणी दी लोड़ वालीआं फ़सलां जिवें मक्की, दालां अते तेलां आदि वल्ल मुड़िआ जावे। इह जिंना वी औखा लग्गे, करना ही पैणा है। सरकारां नूं चाहीदा है कि उह अजिहीआं अते होर बदलवीआं फसलां दे मंडीकरण दा यकीनी हल्ल लभ्भे अते इहनां नूं उचित भाअ वी देवे तां कि किसान खुशी नाल इह तबदीली लई तिआर हो जाण। फसली विभिंनता अते पाणी बचाओ तकनालौजी (जिवें डरिप्प सिंचाई अते तुपका सिंचाई आदि) नूं उतशाहित कीता जावे।

* पाणी प्रबंधन नीतीआं: ज़मीनी पाणी नूं वरतण लई सखत नीतीआं लागू कीतीआं जाण। टिऊबवैलां ते पाणी नूं मापण वाले यंतर लगाए जाण अते ज़मीन विच्चों कढ्ढे जाण वाले पाणी दी मातरा निशचित होवे। इस लई सरकार किसानां दी आरथिक तौर ’ते सहाइता करे। नहिरी प्रबंध विच्च सुधार करना चाहीदा है, जिस नाल पाणी बिलकुल वी बेअरथ नां जावे। पाणी दे प्रदूशण नूं घटाउण लई सखत नियम बणा के लागू कीते जाण।

* मींह दे पाणी दी योग वरतों: मींह दे पाणी नूं संभालिआ जावे अते उस नूं सिंचाई लई वी वरतिआ जावे। डैम, सटोरेज टैंक, रीचारज खूह आदि वध्ध तों वध्ध बणाए जाण।

* जाग्रती अते सिख्खिआ राहीं प्रचार: किसानां नूं अते आम जनता नूं पाणी दी संभाल अते सुचज्जी वरतों बारे होर वधेरे जाग्रित करन लई वध्ध तों वध्ध कैंप लगाए जाण। किसानां नूं पाणी प्रबंधन अभिआस करवाउण अते फसली विभिंनता लई सिखलाई दित्ती जावे। हरे इनकलाब तों पहिलां जिस तरहां सरकार नें लोक संपरक विभाग राहीं पिंड पिंड विच्च चल्लदे फिरदे सिनेमिआं राहीं फिलमां दिखा के किसानां नूं खाद, बीज, मशीनरी आदि लई जाग्रित कीता सी अते उसदे वधीआ सिट्टे निकले सन। हुण तां प्रचार लई होर वधीआ साधन उपलबध हन। किउं नहीं पहिल दे आधार ’ते साडा सारा मीडीआ इस समस्सिआ दे हल्ल लई वरतिआ जांदा?

* सरकार दी ज़िंमेवारी: सरकार लोकां दी सेवादार हुंदी है। किसे वी संकटमई हालात दा वधीआ हल्ल करन दी उसे दी ज़िंमेवारी है। उस कोल साधन वी हुंदे हन अते ताकत वी। पाणी दी संभाल वाले प्रोजैकटां अते नीतीआं, जिवें प्रधान मंतरी क्रिशी सिंचाई योजना आदि नूं लागू करे। पाणी दी संभाल, सटोरेज, रीचारज आदि वरगे कंमां लई सरकार नूं आरथिक सहाइता देणी चाहीदी है अते किसानां नूं होर उतशाहित करना चाहीदा है। अंतर सटेट झगड़िआं नूं गल्लबात राहीं ही सुलझाउण विच्च फाइदा है। केंदर सरकार नूं वी पंजाब नाल मतरेआ सलूक तिआग के कंम करन दी लोड़ है। जे राइपेरीअन कानूंन ही लागू कर दित्ता जावे, घट्टो घट्ट पंजाब दा पाणी दूजे सूबिआं नूं तां नां जावे।

पंजाब विच्च पाणी दे गंभीर संकट नूं हल्ल करन लई बहु पख्खी दिशावां तों कंम करन दी लोड़ है। सरकार अते आम जनता रलमिल के कंम करे। नवींआं योजनावां, पाणी संभाल दे तरीके, टिकाऊ खेती विकास, किसानां दी आरथिक मदद आदि लागू कीते जाण तां इस वड्डी समस्सिआ ’ते काबू पाइआ जा सकदा है। असंभव कुझ वी नहीं हुंदा, जे कुझ करन दी लगन होवे अते नेक नीअती अते इमानदारी नाल यतन कीते जाण तां सफलता ज़रूर मिल सकदी है। हुण नां संभले तां पंजाब नूं मारूथल बणन ’ते हंझू वहाउण दा की लाभ?