साल 2024 दी पंजाबी कहाणी बारे विचारदिआं जिहड़ा नुकता सभ तों उभ्भरवें रूप विच्च धिआन खिच्चदा है उस दा संबंध कहाणी विच्च बिरतांतकार दी दख़लअंदाज़ी दे समस्सिआमूलक (प्राबलेमैटिक) सरूप नाल है। कहाणी विच्च दो प्रमुख्ख तत्त हुंदे हन: बिरतांतकार अते बिरतांत, अरथात कहाणी सुणाउण जां कहिण वाला अते कही जाण वाली गल्ल-कत्थ जां कथा-वारता। निरसंदेह बिरतांतकार गुझ्झे रूप विच्च लेखक जां कहाणीकार तों प्रभावित ज़रूर हुंदा है किउंकि उह लेखक दी सिरजणा हुंदा है पर असल विच्च उस दी होंद अते हसती कहाणीकार तों सुतंतर जां ख़ुदमुख़तार हुंदी है। दूजे शबदां विच्च उह कहाणीकार दा प्रतीरूप जां धूतू नहीं हुंदा। मिसाल वजों हो सकदा है कहाणीकार किसे विचारधारा-विशेश वाला प्रोफैसर होवे पर उस दी कहाणी नूं किसे होर विचारधारक नज़रीए राहीं वकील-रूपी पातर दी भूमिका वाला बिरतांतकार सुणा जां कहि रिहा होवे। इह वखरेवां उस वेले तां बिलकुल सपशट हुंदा है जदों औरत कहाणीकार दी कहाणी दा बिरतांतकार मरद हुंदा है, जिवें नारी कहाणीकार विपन गिल्ल दी कहाणी ‘मिरग छल’ (कहाणी धारा, अपरैल-जून) दा बिरतांतकार मरद है। इसे तरहां मरद कहाणीकार सुआमी सरबजीत दी कहाणी ‘खल्लासी’ (प्रवचन, अपरैल-जून) दी बिरतांतकार औरत है।
कहाणी विच्च बिरतांतकार दा भावें कोई वी रूप होवे पर उस दा मुख्ख मंतव जां प्रकारज आपणी मुनसिफ़ी (जज्जमैंटल) उलारता तों मुकत रहि के घटनावां, पातरां, गलपी-भाशा आदि तत्तां राहीं जीवंत भांत दा बिरतांत सिरजणा हुंदा है। बिरतांतकार नूं अंनयपुरखी सरूप देणा है जां उतपुरखी चरित्तर-रूप, किस घटना नूं केंदरी सथान देणा है जां गौण रख्खणा है, किस घटना दा दुहराओ करना है, किस नूं इक्को वार संकेतक रूप विच्च दस्सणा है, किस पातर नूं नाइकतव दे के चितरना है, किस नूं खलनाइक, किस नूं सहाइक पातर बणाउणा है, किस नूं मिशरत रूप देणा है। कहाणी दा आरंभ संतुलन तों करना है जां असंतुलन तों, अंत बंद रख्खणा है जां खुल्ल्हा। बिरतांतक गती किंनी कु हौली, मध्धम जां तेज़ रख्खणी है। कहाणी दी धुनी विच्चों कथा-विवेक किवें उजागर करना है। समुच्चे रूप विच्च बिरतांत दे सारे तत्तां नूं जोड़-बीड़ के ढांचा किवें उसारना है अते बिरतांत नूं किवें दिसदे यथारथ तों अगांह संभावत दीआं हद्दां तक लिजा के वी मंनणयोग बणाई रख्खणा है, इह समूह कारज बिरतांतकार ही करदा है। इस तों वी अगांह बिरतांतकार नें सुणाई जाण वाली गल्ल अनुकूल आपणा रूप वी आप ही चुणना हुंदा है। जे बिरतांतकार अंनयपुरखी सरबगिआता रूप वाला होवेगा तां उह रब्ब वांग अंतरयामी बण के हरेक घटना अते पातर दा गिआता हो सकदा है पर जे उत्तमपुरखी चरित्तर-रूप होवे तां उह सिरफ़ आपणे मन दी विथिआ ही दस्स सकदा है, दूजे दे हावां-भावां दा अनुमान उसदीआं सरीरक किरिआवां (जैसचरज़) राहीं ला सकदा है। कोई वी कहाणीकार पहिलां सिधांत सिख्ख के कहाणी लिखण दे राह नहीं पैंदा सगों उस नूं विधी-विधान दा सहिज-बोध हुंदा है। इसे लई सहिज-रूप विच्च इउं ही उह पहिलां बिरतांतकार दी सिरजणा करदा है अते फिर बिरतांत दी। फिर वी उह जे कहाणी रूपाकार दे बंधेजां तों सुचेत होवे तां उह बिरतांतकार नूं सुतंतर करके उनहां उकाईआं तों बच सकदा है जिहड़ीआं बिरतांत दी कलातमकता नूं ठेस पहुंचाउंदीआं हन। इसे करके अजोकी पंजाबी कहाणी विच्च बिरतांतकार दे आपहुदरे विवहार कारन कहाणी-संगठन विच्च तरुट्टीआं दी भरमार वेखण नूं मिलदी है।
मुढली पंजाबी कहाणी दा सभ तों वड्डा दोश इही मंनिआ जांदा रिहा है कि उस दा रचनाकार आपणी कहाणी विच्च पैगंबरी रूप विच्च हाज़र हो जांदा सी अते कारज वापरदा विखाउण (शोइंग) दी थां सिध्धे कथनां अते वरणन राहीं आप ही कहाणी बिआन (टैलिंग) कर दिंदा सी। फिर हुनरी पंजाबी कहाणी, जिसदा सिखर कुलवंत सिंघ विरक नाल हुंदा है, विच्च बिरतांतकार ओहले रहिके कहाणी कहिण लग्गा सी, पर अजोकी कहाणी विच्च उत्तमपुरखी बिरतांतकार फिर तों बड़बोले रूप विच्च बिरतांत विच्च मौजूद रहिण लग्ग पिआ है।
उपरोकत धारना नूं वधेरे सपशट करन लई चौथे पड़ाअ दी पंजाबी कहाणी नूं नवींआं सिखरां उत्ते लै के जाण वाले ‘मासटर’ बिरतांतकार सुखजीत दी कहाणी ‘बाज़ी’ (सुरति, अंक दूजा) दी मिसाल लैंदे हां। कहाणी उत्तमपुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क मरीज़ अते बलहीण हो चुक्के बज़ुरग विअकती दुआरा, आपणी इछ्छा-शकती (विल्ल पावर) अते पुरखिआं दी प्रेरणा सदका, सरीरक बल दे विखाए क्रिशमे दा बिरतांत पेश करदी है। मंजे नाल मंजा होइआ पिआ 63-64 साल दा बज़ुरग मरीज़ जोश विच्च आ के कुअंटल दी बोरी दीआं बाज़ीआं पुआ दिंदा है। निरसंदेह बिरतांतकार आपणी मंतव-सिध्धी लई इस द्रिशटांत राहीं पंजाब दी किसानी दे सिरड़, बल, सूरबीरता, हौसले, संघरश दी महिमा वाला कथा-विवेक सिरजण दी लोचा करदा है पर इस अतिकथनी भरे वरणन नाल बिरतांत मंनणयोगता दी शरत पूरी करन तों थिड़कदा जापदा है। पाठक दे मन विच्च शंका दा बीज बोइआ जांदा है कि बिरतांतकार नें जाण-बुझ्झ के अजिहा किउं करवाइआ है। इस कहाणी विच्च उह सभ कुझ है जिहड़ा इस नूं विरक दी कहाणी ‘धरती हेठला बौलद’ वांग कलातमक अते कलासकी महत्तता वाली बणा सकदा सी पर बिरतांतकार नें संभावत यथारथ दी हद्द पार करके ख़ुद ही उह संभावना मध्धम कर दित्ती है।
अजमेर सिध्धू दी कहाणी ‘बरफ़ दी बुलबुल’ (सुरति-2) उत्तमपुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क बज़ुरग डाकटर दे इकलापे अते ‘सावी’ नां दी रोबौट औरत राहीं उस इकलापे तों मुकत होण दे यतनां दा बिरतांत सिरजदी है। अजमेर वी चौथे पड़ाअ दा सुजग्ग अते निपुंन कहाणीकार है जिसदी विगिआन गलप विच्च विशेश रुची रही है। इस कहाणी विच्च वी उस नें मसनूई बुध्धीमानता (आरटीफिशल इंटैलीजैंसी) दीआं मनुख्ख पख्खी बरकतां नूं आपणा कथा-वसतू बणाइआ है। विशे-वसतू अनुकूल उस कोल लोड़ींदे वसतू-वेरवे वी प्रापत हन अते कहाणी कहिण दे हुनर विच्च वी उह माहिर मंनिआ जांदा है, पर रोबौट औरत ‘सावी’ दी कारगुज़ारी दा अतिकथनी भरिआ मानवीकरन अते डाकटर बज़ुरग दे पहड़े-लिखे परिवार दे तीजे दरजे दे कलेश दा संभावना दीआं हद्दां पार करदा वरणन मंनणयोगता दे पख्खों बिरतांत विच्च पेतलापण पैदा कर दिंदा है।
तेज़ी नाल उभ्भर रही कहाणीकार सरबजीत कौर सोहल दी कहाणी ‘बुरज ख़लीफ़ा’ (कहाणी धारा, जनवरी-मारच) अंनयपुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क कोझी सूरत वाली कुड़ी संजू दे आतम-विशवास डोलण अते फिर खेडां विच्च मल्लां मार के गुआचिआ आतम-विशवास बहाल करन दा बिरतांत पेश करना चाहुंदी है। पछाण-बहाली उपरंत संजू पहिलां आपणे साथी खिडारी (बासकटबाल दी टीम दे कैपटन मुंडे) अते फिर आपणे प्रोफैसर नूं सैकस दी जुगत राहीं चित्त करके ‘लत्त हेठों लंघाउंदी’ है अरथात वड्डे ख़लीफ़िआं नूं मिट्टी विच्च रोळ के मारे गए ताअनिआं दा बदला लैंदी है। आपणे उलार नारीवादी पैंतड़े अनुकूल मन-इछ्छित कथा-विवेक तक पहुंचण लई बिरतांतकार वसतू-सथिती दीआं मंगां नूं अणगौलिआं करके घटनावां दी मन-इछ्छित घाड़त घड़दी है अते पातरां नूं वी काले-चिट्टे दी रूहड़ीवादी कोटी अनुसार चितरन दा यतन करदी है। सिट्टे वजों कहाणी कलातमक मिआरां तों बहुत हेठां दरमिआने दरजे दी रचना बण के रहि जांदी है।
कहाणी विच्च बिरतांतकार दी संतुलित, सहिज अते सुजग्ग भूमिका वल्लों अवेसले होण कारन इस वरहे सथापत अते नवें बहुत सारे कहाणीकारां दीआं कहाणीआं दरमिआने पध्धर दा बिरतांत बण गईआं हन, जिवें: साहिबज़ादे (हरप्रीत सिंघ चंनू, शबद, अपरैल-सतंबर), मुठ्ठी विच्चों किरदी रेत (भगवंत रसूलपुरी, शबद, अपरैल-सतंबर), लतीफ़े तों बाअद डिगिआ हंझू (जसवीर राणा, शबद, अपरैल-सतंबर), इक्क दसतार रत्त लिब्बड़ी (जसवीर राणा, हुण, जून-सतंबर), तहिसीलदार दा पोता (सांवल धामी, तासमन, जनवरी-मारच), इक्क किल्हे दा इतिहास (जगजीत बराड़, अख्खर, सतंबर-दसंबर), डूंमणे दा डंग (बलविंदर सिंघ गरेवाल, सिरजणा, जुलाई-सतंबर), बेड़ी दा मेला (हरकीरत कौर चहिल, कहाणी धारा, अकतूबर-दसंबर), फलैट नंबर 13 (सिमरन धालीवाल, सिरजणा, अपरैल-जून), पिआर दी कहाणी (अरविंदर कौर धालीवाल, शबद, अपरैल-सतंबर), कसवट्टी (सवामी सरबजीत, शबद, अकतूबर-दसंबर), बंदे बिनां (जिंदर, हुण, जनवरी-अपरैल), सभ तों उदास इबारत (बलबीर परवाना, सिरजणा, अकतूबर-दसंबर), कुछ नवां हो जाए (सुखपाल सिंघ थिंद, हुण, जनवरी-अपरैल), शूगर डैडी (सुरिंदर नीर, राग, जनवरी-अपरैल), जांदी गड्डी दीआं कूकां! (दीपती बबूटा, राग, मई-अगसत), परछावां (मुख़तिआर सिंघ, सिरजणा, अकतूबर-दसंबर), लांबू (जसबीर भुल्लर, एकम, जनवरी-मारच), मछ्छीआं जाळे फसीआं (ख़ालिद हुसैन, सुरति-2), मां वरगी (जतिंदर हांस, सुरति-1), पौणा कु चंन (दीप देविंदर सिंघ, हुण, जनवरी-अपरैल), पौणी सदी दा हउका (त्रिपता के सिंघ, चिराग, जनवरी-मारच), नुतफ़ा (बलीजीत, सुरति-2), टुकड़े (परवेज़ संधू, चिराग, अपरैल-जून), जाह-जांदी (हरप्रीत सिंघ चंनू, सिरजणा, जनवरी-मारच), मुकती (अमरजीत सिंघ मान, प्रवचन, जनवरी-मारच), पीली रौशनी दा सच्च (जसपाल कौर, समकाली साहित, जनवरी-मारच), जो कदे हार नहीं मंनदे (बिंदर बसरा, सुरति-2), मिट्टी (परगट सतौज, सिरजणा, अकतूबर-दसंबर) आदि।
इनहां कहाणीआं विच्च बिरतांतकार आपणे मन-इछ्छित कथा-विवेक तक पहुंचण लई घटना-प्रबंध अते चरित्तर उसारी विच्च बेलोड़ी दख़लअंदाज़ी करदा है, इस लई कथा-विवेक वसतू-सथिती दी अंतरधुनी बणा के सहिज रूप विच्च नहीं उभ्भरदा, दूजे शबदां विच्च पातर-कारज दे सहिज विकास नाल मेल नहीं खांदा सगों पाठक उत्ते थोपिआ जापदा है। बिरतांतकार किसे घटना प्रती पातर दी क्रिआ-प्रतिकिरिआ नूं आपणे काबू विच्च रख्खण दा यतन करदा है। सिट्टे वजों बिरतांतकार दा आपहुदरा दख़ल बिरतांत विच्च किसे नां किसे पख्खों झोल पा दिंदा है।
चौथे पड़ाअ दे उत्तर-अध्ध दी पंजाबी कहाणी अरथात नवें पौश दी अजोकी कहाणी विच्च तां मुनसिफ़ी बड़बोले बिरतांतकार दी दख़लअंदाज़ी सगों होर वध गई है। उत्तमपुरखी ‘मैं’ रूपी बिरतांतकार बहुती वारी बिनां चरित्तर-विशेश दा रूप धारे आपणे सिध्धे कथनां राहीं, सूतरधारी विधी नाल ही कहाणी सुणा दिंदा है। सिट्टे वजों कहाणी दा बिरतांत इक्क-आवाज़ी मनबचनी (मोनोलौग) हो के रहि जांदा है, दूजे पातरां दी आवाज़ जां नज़रीआ सही अरथां विच्च बिरतांत दा अंग ही नहीं बणदा। उनहां बाकी पातरां दी क्रिआ-प्रतिकिरिआ बिनां बिरतांत इकहिरा अते सिध्धड़ भांत दा (फलैट) बण जांदा है।
मिसाल वजों दरशन जोगा दी कहाणी ‘लकीर’ (राग, मई-अगसत) विच्च पेंडू पिउ-रूपी उत्तमपुरखी बिरतांतकार शिवइंदर आपणी ‘चंडीगहड़ पहड़ी’ नूंह नाल चल्ल रही सिरवढ्ढवीं खिच्चोताण दा वरणन है। पिंड विच्च ‘ऐडजसटमैंट’ नां होण करके नूंह आपणे पती अते बच्चे नूं लै के शहिर जा वसदी है। इस तों वी अगांह आईलैटस करके ‘बाहर’ जाण दी इछ्छा रख्खदी है। उस दीआं मनमरज़ीआं तों तंग आ के अंत पती वी खुदकुशी कर लैंदा है। अंत पोतरे नूं गवा लैण दा डर शिवइंदर नूं नूंह ख़िलाफ़ कीते कतल केस दा ‘इसतगासा’ वापस लैण लई मजबूर करदा है। बिरतांतकार दा सारा बल आपणे आक्रोश नूं दरसाउण अते नूंह नूं खलनाइकी रूप विच्च चितरन उत्ते रहिंदा है। सिट्टे वजों पतनी, पुत्त, नूंह अते पोतरे दीआं आवाज़ां अती मध्धम रूप विच्च ही बिरतांत दा अंग बण सकदीआं हन। आपणे एकालापी बोलां दे शोर विच्च गवाचे बज़ुरग शिवइंदर कोल आपणे इक्कलौते पुत्त दी मौत नाल पैदा होण वाले असतितवी प्रशनां नाल संवाद करन दा मौका ही नहीं बचदा। सिट्टे वजों बिरतांत दा दारशनिक पख्ख उजागर ही नहीं हुंदा अते बिरतांत, पातर-रूपी बिरतांतकार दी उच्ची-सुर दा शिकार बण के रहि जांदा है।
नवें पौश दीआं अंनयपुरखी बिरतांतकार राहीं पेश कीतीआं जाण वाळीआं कहाणीआं विच्च वी सथिती इस तों बहुती वख्खरी नहीं जापदी। सोशल-मीडीआ दे दौर दे वसतू-यथारथ नूं प्रमाणिक ढंग नाल ग्रहिण करके आपणी मड़कवीं बिरतांतकारी वल्ल उचेचा धिआन खिच्चण वाले उभ्भरदे कहाणीकार अलफ़ाज़ दी कहाणी ‘डोपामाईन’ (प्रवचन, अकतूबर-दसंबर) अंनयपुरखी बिरतांतकार राहीं सोशल-मीडीआ दे ‘नशे’ दी भेट चहड़े अल्ल्हड़ उमर दे सिमर दी, इंटरनैट्ट बिनां पैदा होई जान-कढ्ढवीं, तिलमिलाहट दा बिरतांत सिरजदी है। बिरतांतकार कोल आपणे विशे नाल संबंधित ढुकवें कथा-वेरविआं दा लोड़ींदा भंडार है अते विशे दे बिरतांतक रूपांतरन लई नवां गलपी मुहावरा वी है। इस लई उह चुसत वारतालापी शैली राहीं नाटकी भांत दा तेज़ गती बिरतांत सिरजके पाठक नूं चकाचौंध करन दे यतन विच्च सफलता हासल करदा है। पर नीझ नाल विचारीए तां पता लगदा है कि अतिकथनी भरे बिआन कारन कहाणी दरमिआने दरजे तों उप्पर उठ्ठ के कलासकी महत्तता ग्रहिण करन विच्च सफल नहीं हुंदी। कारन सपशट है कि बिरतांतकार कोल बिरतांत नूं सहिज अते संतुलित रख्खण वाली अते दुखद वरतारे दे दारशनिक पासार उजागर कर सकण वाली प्रौहड़ सूझ दी अजे घाट है। काहली विच्च कई थाईं उह अंनयपुरखी अते उत्तमपुरखी बिरतांतकार नूं रळगड वी कर बैठदा है। सिमर दी तिलमिलाहट दा अतिकथनी भरिआ चितरन कर जांदा है। ‘चिट्टे’ अते इंटरनैट्ट दे ‘नशे’ नूं ज़ाहरा तौर ’ते तुलनाउंदिआं बिरतांत नूं द्रिशटांतक वंनगी दा बणा दिंदा है, प्रतिरूपक नहीं बणन दिंदा। उलार हो चुक्के पातर दे बोलां विच्च सूतरधारी बिरतांतकार दे सिआणपवादी बोलां दी मिस्स कहाणी नूं उच्ची सुर वाली बणा के कलातमकता नूं ठेस पहुंचाउंदी है।
नवें पौश दीआं बिरतांतकारी दी अजिही दोशपूरन वंनगी वाळीआं कहाणीआं दी वी इस साल बहुतात वेखण नूं मिलदी है, जिवें: पासकू (आगाज़बीर, तासमन, अपरैल-जून), अहिमदशाहे (गुरमीत आरिफ़, शबद, अकतूबर-दसंबर), आइत (गुरप्रीत डैनी, कहाणी धारा, अपरैल-जून), मैं वरजिन नहीं (गुरप्रीत डैनी, राग, मई-अगसत), कंबख़त सेठी (सरबजीत सोहल), प्रतिमान, जनवरी-मारच), बुच्चड़ (जसपाल कौर, एकम, जनवरी-मारच), चिड़ी चुड़ेल ते माइआ (रवी शेरगिल्ल, हुण, जनवरी-अपरैल), विचारी (अंबर हुसैनी, सिरजणा, जुलाई-सतंबर) आदि कहाणीआं नमूने वजों पेश हन।
इस साल दीआं जिनहां कहाणीआं विच्च बिरतांतकार दी भूमिका मुकाबलतन वधेरे सहिज, संतुलित अते प्रौहड़ रही है, उनहां नूं मैं वरहे दीआं हासल मंन के सरवोतम कहाणीआं वजों विचारना चाहुंदा हां।
हरप्रीत सेखा दी कहाणी ‘खड़ोत’ (शबद, अपरैल-सतंबर) अंनयपुरखी बिरतांतकार राहीं अजोकी नारी दे आतम-विशवास अते नवीं पछाण नाल जीण-थीण दी लोचा दा बिरतांत पेश करदी है। इक्क कनेडीअन पंजाबी मुंडे वल्लों ‘रिजैकट’ होई पंजाबी कुड़ी बाअद विच्च किसे होर नाल विआह करवा के कनेडा पहुंचदी है, सख़त मिहनत नाल बिजनैस्स सथापत करदी है अते फिर इंसटाग्राम राहीं भाल के उसे मुंडे नूं मिलन टोरांटो तों वैनकूवर आउंदी है तां कि उस मुंडे दीआं “अख्खां विच्च पछतावा” वेख सके। कहाणी दी समरत्था जित्थे इसदे नव-नारीवादी नज़रीए विच्च है, उत्थे सोशल-मीडीआ दे नवें वेरविआं अते चिंनहां, प्रतीकां नूं प्रकारजी ढंग नाल इसतेमाल करन विच्च वी है। सहिज अते सुभाविक वरणन वी इस कहाणी दे बिरतांत दी कलातमकता नूं वधाउण अते वधेरे मंनणयोग बणाउण वाला अहिम लछ्छण है।
विपन गिल्ल दी कहाणी ‘मिरग छल’ (कहाणी धारा, अपरैल-जून) उत्तमपुरखी मरद बिरतांतकार राहीं, अमरीका रहिण दे सुपनिआं कारन भटकण अते खुआरी दा शिकार होई मुटिआर दा बिरतांत सिरजदी है। गोरी इक्क खिडारन अते ‘धाकड़’ जट्ट कुड़ी सी। कालज पहड़दिआं उह पिआर तां आपणे जमाती पंडितां दे मुंडे नूं करदी सी पर अमरीका जाण दी मूंहज़ोर चाहत करके आपणा पिआर कुरबान करदिआं विआह इक्क अधखहड़ उमर दे बंदे नाल करवा बैठदी है। उस दा पती पहिलां ही मेम नाल विआहिआ होण करके उस नूं अमरीका नहीं लिजांदा, इस लई सारी उमर उह पंजाब रहि के ही सहुरे परिवार दी सेवा करदी है अते आपणीआं धीआं पाळदी है। सथिती दा विअंग इह है कि फिर उह धीआं राहीं कनेडा जाण दे सुपने लैण लगदी है। कहाणी दी समरत्था पंजाबी बंदे दे परवास लई तांघदे अवचेतन नूं डुंघाई विच्च पकड़न विच्च वी है अते जगिआसामूलक, तेज़ गती अते नाटकी जुगत वाली बिरतांतकारी करके वी है। औरत कहाणीकार नें मरद बिरतांतकार राहीं बिरतांत पेश करके औरत-मरद दे नज़रीए नूं संतुलित ढंग नाल उभारन दा सफल यतन कीता है।
पाकिसतानी कहाणीकार ज़ुबैर अहिमद दी कहाणी ‘कहाणी जो मुक्कदी नहीं’ (सुरति-2) इक्क मुटिआर-रूपी बिरतांतकार राहीं औरत-मरद दी प्रसपर निरभरता वाले अती सूख़म रिशते दा बिरतांत पेश करदी है। भर जवान कंवारी कुड़ी आपणे अधिआपक रहे वड्डी उमर दे विअकती नाल वख्खरी जिही भांत दी मुहब्बती सांझ महिसूस करदी है। उह हर पळ उस दा संग करना लोचदी है पर जदों मरद कदे सरीरक सांझ लई इशारा करदा है तां कुड़ी नूं इह चंगा नहीं लगदा। उह आखदी है, “मैं पूरा पिआर उस नाल करांगी, जिस नाल विआह करांगी।” कहाणी दी समरत्था जित्थे नारी-मन दीआं बहुत डूंघीआं अते अछोह तैहां तक पहुंचण करके है, उत्थे नाटकी भांत दी चुसत अते तणाअ भरपूर बिरतांतकारी कारन वी है। इस कहाणी विच्च बिरतांतकार अलोप होण दी हद्द तक ओहले रहि के बिरतांत सिरजदा है, जो इक्क विलख्खण अते हुनरी तजरबा है।
सुखपाल सिंघ थिंद दी कहाणी ‘देसी डरीमज़’ अंनयपुरखी बिरतांतकार राहीं पंजाबीआं दे परवास दे सुपने अते परवास कारन गुंम-गुआच रहीआं मूल परिवारक धरोहरां दा बिरतांत पेश करदी है। चंगा मध्धवरगी जीवन जिउं रहे अरमान अते उस दी पतनी नवजोत आपणे नेड़ले परवासी रिशतेदारां दीआं चमक-दमक भरीआं गल्लां सुण के कनेडा जाण दा फैसला करदे हन। परवास दीआं मजबूरीआं कारन जदों मापिआं दीआं अंतम रसमां विच्च शामिल होण तों वी असमरत्थ महिसूस करदे हन अते कनेडा विच्च रहि के मुटिआर होई धी वी हत्थों खिसकदी जापदी है तां सुपनिआं अते हकीकत दी विडंबना समझ आउंदी है। भावें बिरतांत विच्च रचनातमकता दी थां किते किते घाड़त दे अंश वी हन पर कहाणी बहुती झोल नहीं मारदी। कहाणी दी समरत्था जित्थे परवास दे अजोके भखदे मसले नूं कथा-वसतू बणाउण विच्च है, उत्थे संतुलित बिरतांतकार राहीं पातरां दी किरिआ-प्रतिकिरिआ नूं संवादी रूप विच्च बिरतांतकारी दा अंग बणा सकण दी योगता विच्च वी है।
सरघी दी कहाणी ‘बलाईंड डेट’ (तासमन, जनवरी-मारच) अंनयपुरखी बिरतांतकार राहीं विआह दी थां ‘लिव-इन रिलेशन’ विच्च रहिण दा तजरबा करन वाले पातरां अहिम गुपता अते रीवा हुसैन दी वित्थ-भरी सांझ दा बिरतांत सिरजदी है। अंत उत्ते नां उह ‘शादी’ लई सहिमत लगदे हन अते नां विछड़ जाण वासते तिआर हो सके हन, सगों उह ‘एक और बलाईंड डेट’ दी लोचा करदे प्रतीत हुंदे हन। कहाणी विआह दी संसथा दे पतन तों बाअद दी भिअंकर सथिती विच्च किसे नवें बदल दी तलाश दा कथा-विवेक सिरजदी है। कहाणी विचली मुसलिम लड़की रीवा हुसैन दी यथारथक पातर-उसारी दी मजबूरी दे बावजूद उरदूनुमा हिंदी भाशा दी वरतों लोड़ तों वध्ध जापदी है। फिर वी कहाणी दी समरत्था कारपोरेट जगत दे प्रसंग विच्च नवीं पीहड़ी दीआं खुदगरज़ीआं, बेवसीआं अते चाहतां नूं नवीं संवेदना वाली ढुकवीं मिशरत गलपी भाशा राहीं उजागर करन विच्च है।
रेमन दी कहाणी ‘आओगे जब तुम … … ’ (प्रवचन, अपरैल-जून) अंनयपुरखी बिरतांतकार राहीं मरद-औरत दी निरोल काम-खिच्च तों अगांह दी प्रसपर बहुपख्खी मानवी निरभरता दा बिरतांत पेश करदी है। इकहिरी अते खड़ोतमुखी ज़िंदगी बसर कर रहे वकील बाबू रमेश दे जीवन दी लैअ उस समें बदलण लगदी है जदों उस दे गवांढ विच्च इक्क कलातमक सुभाव वाली सभिअक औरत किराएदार बण के रहिणा शुरू कर दिंदी है। कहाणी दी समरत्था इसदे प्रौहड़ बिरतांतकार दी सूझ अते सूख़मता विच्च है, जिस नाल उह ढुकवें चिनहां-प्रतीकां दुआरा प्रगीतक बिरतांतकारी दा हुनर विखाउंदा है। कहाणी विच्च सूतरधारी कथनां दी थां पातर-कारज दे वरणन राहीं बिरतांत सिरजण दी कथा-जुगत दा बहुत आहला प्रदरशन कीता गिआ है।
बूटा सिंघ चौहान दी कहाणी ‘मैं कैद नी कट्टणी’ (सिरजणा, जनवरी-मारच) अंनयपुरखी बिरतांतकार राहीं इक्क विआहुता दलित लड़की दे जीण-थीण दी आज़ादी लई कीते संघरश दा बिरतांत पेश करदी है। लड़की दे पेके-सहुरे परिवार संपंन धिरां हत्थों शोशित हुंदे उवें ही रवां-रवीं तुरे जाण नूं आपणी होणी मंनी बैठे हन पर उह लड़की दलित चेतना राहीं उस होणी अग्गे नवें प्रशन खहड़े करदी है। कहाणी दी समरत्था तेज़ी नाल रूपांतरित हो रहे पेंडू जन-जीवन दे नित्तरवें सच्चां नूं जीवंत वेरविआं वाली गलपी-भाशा अते उतर-मानववादी नज़रीए राहीं पेश करन विच्च है।
सवामी सरबजीत दी कहाणी ‘खल्लासी’ (प्रवचन, अपरैल-जून) उत्तम-पुरखी नारी बिरतांतकार राहीं पितरकी कदरां-कीमतां दी चहड़त वाले पंजाबी समाज विच्च हर हीले मुंडा (वारस) पैदा करन दी भड़की होई बेमुहार कामना दा बिरतांत पेश करदी है। ‘मैं’ पातर खुश है कि उह पहिली वारी मां बणन दा सुभाग प्रापत करन वाली है, पर पेकिआं-सौहरिआं दीआं मुंडा-मुखी पितरकी चाहतां उस दी खुशी नूं तणाअ विच्च बदल दिंदीआं हन। कहाणी दा विशा-वसतू भावें थोहड़ा रवाइती जिहा जापदा है पर जन-जीवन दे प्रमाणिक वेरविआं वाली गलपी भाशा अते नाटकी सरूप वाली बिरतांतकारी, अते नव-नारीवादी नज़रीआ कहाणी नूं मुल्लवान बणाउंदे हन।
जिंदर दी कहाणी ‘घेराबंदी’ (तासमन, जनवरी-मारच) उत्तमपुरखी बिरतांतकार राहीं, विआह-संसथा दे प्रसंग विच्च, दो पीहड़ीआं दे टकरावें विचारां दा बिरतांत पेश करदी है। ‘मैं’ पातर दी पतनी आपणे आळे-दुआळे दे बदले माहौल नूं वेखदिआं इस गल्लों चिंतत है कि उस दा जवान पुत्त प्रतीक किते उनहां दी जात-बरादरी तों बाहर, मनमरज़ी नाल विआह नां करवा लवे। कहाणी दी समरत्था इस गल्ल विच्च है कि बिरतांतकार नवीं पीहड़ी दुआरा विआह कराउण दे भांत-सुभांते तजरबिआं नूं दरसाउंदे उप-कथानकां राहीं बिरतांत नूं बहु-आवाज़ी बणाउण दा सफल यतन करदा है। बिरतांतकार दा कथनमई अते विशलेशणी अंदाज़ किते किते गलप संवेदना नूं ठेस पहुंचाउंदा है पर समुच्चे रूप विच्च इस नाल बिरतांत नूं तरकमई सुर मिली है अते नवीं पीहड़ी दे तरकमई नज़रीए नूं उभारन वाला कथा-विवेक वी सिरजिआ जा सकिआ है।
रमनदीप विरक दी कहाणी ‘चलो छड्डो’ (सिरजणा, अपरैल-जून) उत्तमपुरखी बिरतांतकार राहीं उच्च मध्धवरगी औरत दे भावनातमक विगोचिआं दा बिरतांत पेश करदी है। केंदरी औरत पातर नूं “वड्डा ख़ानदान, वड्डी जाइदात वाला घर” मिलिआ है। मुंडा वी “लंम सलंमा, सोहणा, चंगी डील डौल वाला” पूरन मरद है, जो “पिआर वी बहुत जिताउंदा है।” फिर वी उस औरत नूं गुझ्झी जिही किसे होर “… … दा रीअल हीरो” दी कलपना करके त्रिपती मिलदी है, जिहड़ा आदरशक पती वजों बिनां दस्सिआं सभ कुझ समझदा होवे, पतनी दे अहिसासां दा हाणी बण सकदा होवे। कहाणी दी समरत्था जित्थे औरत दे सूख़म अते गुंझलदार अंदरले संसार नूं कथा-वसतू बणाउण विच्च है, उत्थे निरउचेच, सजीव अते प्रगीतक गलपी भाशा दी सिरजणा करके वी है।
इनहां मुकाबलतन सरवोतम कहाणीआं उत्ते सरसरी झात पाइआं वी इह सपशट हो जांदा है कि पंजाबी बंदे दा अजोका परवास, पंजाबी नारी दी नवीं सवै-पछाण, विआह संसथा दा पतन, औरत-मरद दे रिशतिआं दी नवीं विआकरन, दलित चेतना दे नवें सरोकार, कारोबारी मध्धवरग दीआं नवींआं चाहतां, सोशल मीडीआ दे बहुपख्खी प्रभाव आदि विशे इस वरहे दी पंजाबी कहाणी दे केंदर विच्च रहे हन। नवीं टैकनालोजी, सोशल मीडीआ, ओ.टी.टी. पलेटफारम आदि दे वधदे प्रभावां नें पंजाबी कहाणीकार नूं जित्थे नवीं वसतू-समग्गरी दित्ती है, उत्थे नवां गलपी मुहावरा वी दित्ता है। विचारधारा-विशेश तों मुकत हो के खुल्ल्हे मन नाल सोचण करके बिरतांतकार नूं उत्तर-मानववादी नज़रीआ मिलिआ है, जिस नाल उस नूं मनुख्ख तों बाहर समुच्ची काइनात बारे वी हां-पख्खी ढंग नाल सोचण लई उतशाह मिलिआ है।
इस वरहे दी पंजाबी कहाणी दे समुच्चे महाद्रिश उत्ते झात पाउंदिआं जिहड़े कुझ विशेश नुकते उभ्भरदे हन, उनहां बारे टिप्पणी रूप विचार देण दा यतन करदे हां:
* इस साल छपे कुझ कहाणी-संग्रहि पंजाबी कहाणी दा हासल बणदे हन, जिवें खोपड़ी दा तमग़ा (सांवल धामी), डलिवरीमैन (भगवंत रसूलपुरी), मैं कैद नहीं कट्टणी (बूटा सिंघ चौहान), छलाविआं दी रुत्त (अलफ़ाज़), धोबी पटका (अमरजीत सिंघ मान), रौंग नंबर (पवित्तर कौर माटी), जंगल उग्गी चुप्प (राशिद जावेद अहिमद) आदि।
* कुझ होर वी उेलेखयोग कहाणी-संग्रहि छपे हन, जिवें: जे तूं नां मंनदी (भुपिंदर फौजी), फनीअर (दरशन जोगा), नगंदे (सिमरन धालीवाल), बंदा मैनूं पसंद ए (सरबजीत कौर सोहल), अख्ख विच्च अटकिआ गलेडू (बलजीत सिंघ ढिल्लों), तमहा (सवामी सरबजीत), अख्खों तिल्हकी रोशनी (बूटा सिंघ चौहान), रंग जो सूहा नहीं सी (लखविंदर विरक), आपणा घर (गोवरधन गब्बी), परछावें नहीं मरदे (आर. ऐस्स. राजन), जुमैटो गरल (अंम्रितपाल कलेर), शाइद … … मैनूं पछाण लैण (रविंदर रुपाल कौलगहड़), दो गिठ्ठ ज़मीन (करमजीत सकरुल्लांपुरी), मोई मां दा दुध्ध (मनमोहन सिंघ दाऊं), हत्थां विच्चों किरदी रेत (रविंदर सिंघ सोढी), परदे ओहले (हरप्रीत जटाणा), उस रात की होइआ (बिंदर कोलीआ वाल), शमशानघाट सौं गिआ (हरदीप कौर), आखरी कतार दे योधे (तेलू राम कुहाड़ा), रब्ब खैर करे (ज़ोरावर बांसल), डुब्बदे सूरज दा अकस (हरभजन सिंघ कठारवी), क्रिशमा (रविंदर कौर भाटीआ), दहिशत दे परछावें (जगतार सिंघ भुल्लर), टुट्टीआं तकदीरां (बराड़ जैसी), कोरा कागज़ (युध्धवीर औलख) आदि।
* परवासी पंजाबी कहाणीकारां दे इस वार अध्धी दरजन दे करीब कहाणी-संग्रहि छपे हन, जिवें: बलैक आईस (मेजर मांगट), रौंग नंबर (पवित्तर कौर माटी), फिर मिलांगे (हरकीरत कौर चाहिल), धुंद विच्च जगदी बत्ती (महिंदरपाल सिंघ), मैमोरी लेन (करनैल सिंघ शेरगिल्ल), सूरज हार गिआ (हरप्रीत कौर धूत) आदि।
* ‘तासमन’ (जुलाई-दसंबर) अंक वी परवासी पंजाबी विशेश अंक सी जिस विच्च दस सज्जरीआं कहाणीआं छापीआं गईआं।
* परवासी पंजाबी कहाणी गिणती विच्च तां अजे वी काफी छप रही है पर नवें अनुभवां वाली कलातमक कहाणी मुशकिल नाल इक्का-दुक्का ही साहमणे आउंदी है। संजीदा यतन करे तां हरप्रीत सेखा अते परवेज़ संधू तों बाअद पवित्तर कौर माटी परवासी पंजाबी कहाणी दे भविख्ख दी नवीं संभावना बण सकदी है। उस कोल नवें अनुभवां नूं ग्रहिण करन दी शिद्दत भरी चाहत वी है अते बिरतांतक प्रगटावे दा हुनर वी, पर अजे बिरतांतकार दी भूमिका नूं ठीक समझण अते कहाणी दे दारशनिक परिपेख प्रती सुचेत होण लई सख़त मिहनत दी लोड़ है।
* पाकिसतानी पंजाबी कहाणी दी सरगरमी हरेक वरहे वधण लग्गी है। प्रसिध्ध कहाणीकार अते सुचेत चिंतक करामत अली मुगल दुआरा सांझी कीती जाणकारी अनुसार वीह दसंबर तक अध्धी दरजन दे करीब कहाणी-संग्रहि प्रकाशित होए हन, जिवें मुख्ख चित्तर (नईम याद), निक्के वड्डे दुख्ख (मुलक शाह सवार नासिर), इशक दे दरशन (अफ़ज़ल पारस), इशक दी नवीओं नवीं बहार (ख़लील अहिमद), बतरी धारां (महसन मघिआणा), जंगल उग्गी चुप्प (राशिद जावेद अहिमद) आदि।
* दस करोड़ पंजाबीआं दी वसों दे हिसाब नाल इंनी कु कहाणी सिरजणा भावें बहुत घट्ट जापदी है पर ढाहां पुरसकार नाल पाकिसतानी पंजाबी कहाणीकार नूं नवां हुलारा ज़रूर मिळिआ है। इस लई हुण विधी-वत्त ढंग नाल कहाणी-संग्रहि वी प्रकाशित करवाए जा रहे हन अते उनहां बारे चरचा वी उचेच नाल करवाई जांदी है। आपणी पछाण नूं वसीह करन हित गुरमुखी विच्च छपण लई वी वाहवा तरद्दद कीता जांदा है। वख्ख-वख्ख रिसालिआं विच्च छपीआं दरजनां कहाणीआं तों इलावा इस वार शबद (अपरैल-सतंबर) रिसाले दे कहाणी विशेश अंक विच्च ही तेरहां कहाणीआं छपीआं हन। कहाणीकार ख़ालिद फ़रहाद धारीवाल दोहां लिप्पीआं दे वटांदरे लई मुल्लवान कारज कर रिहा है।
* सथापित पाकिसतानी पंजाबी कहाणीकारां दे नाल नाळ इस वरहे राशिद जावेद अहिमद, रख़सिंदा नवीद अते अंबर हुसैनी दीआं कहाणीआं नें पाठकां दा उचेचा धिआन खिच्चिआ है।
* इस साल ढाहां पुरसकार फिर तिंन कहाणीकारां- जिंदर (सेफ़टी किट्ट), सुरिंदर नीर (टैबू) अते शहिज़ाद असलम (जंगल राखे जग्ग दे)- दे हिस्से आइआ। इह तत्थ तिंनां पंजाबां विच्च नावल दे मुकाबलतन कहाणी दे वधेरे चंगी हालत विच्च होण दी गवाही भरन वाला है।
* मैलानिन (जसविंदर धरमकोट) अते झांजरां वाले पैर (अरविंदर कौर धालीवाल) कहाणी-संग्रिहां नूं वी सरवोतम पुसतकां वजों भाशा विभाग पंजाब वल्लों सनमान मिलिआ है।
* मौलिक अते मिआरी कहाणीआं छापण वाले रिसालिआं विच्च हुण नवें वड्ड-आकारी रिसाले ‘सुरति’ दा नां वी शामिल हो गिआ है।
* हरेक वरहे दी तरहां ‘प्रवचन’ नें कहाणी गोशटी अंक (जनवरी-मारच) अते ‘शबद’ (अकतूबर-दसंबर) नें सत्तवीं केसर सिंघ वाला गोशटी दी समग्गरी छाप के कहाणी संबंधी गंभीर विचार-चरचा लई माहौल पैदा कीता।
* कहाणीआं दे संग्रहि ग़ैर-संजीदा ढंग नाल संपादत करन दा रुझान भावें पिछले कुझ सालां तों काफ़ी प्रचलित है पर विच्च विच्च कोई गंभीर कारज वी वेखण नूं मिल जांदा है। जसवीर सिंघ राणा वल्लों संपादत कहाणी-संग्रहि ‘कफ़न दी जेभ नहीं हुंदी’ (लुंपन श्रेणी नाल संबंधित पातरां दीआं कहाणीआं), निरंजन बोहा ते मेघ राज मित्तर वल्लों संपादत कहाणी-संग्रहि ‘… … दूर तक्क’ (जीवन दे नवें दिसहद्दिआं दी निशानदेही करदीआं कहाणीआं) धिआन खिच्चण वाले हन। विसतारपूरवक ते तरकपूरन भूमिका समेत अजिहे विशे-वार कहाणी-संग्रहि संपादत करन दी बहुत ज़रूरत है।
* इस साल चौथे पड़ाअ दी पंजाबी कहाणी दे थंमह अते कहाणी कहिण दे हुनर विच्च निपुंन कहाणीकार सुखजीत दे सदीवी विछोड़े नाल वड्डा विगोचा महिसूस कीता गिआ। उनहां तों इलावा परवासी कहाणीकार रबिंदर सिंघ अटवाल, बलबीर सिंघ मोमी अते बज़ुरग कथाकार मेवा सिंघ तुंग ते अशोक चरन आलमगीर वी अकाल चलाणा कर गए हन।
समुच्चे तौर ’ते किहा जा सकदा है कि इस वरहे वी अख़बारां, रिसालिआं, पुसतकां अते सोशल मीडीआ राहीं वड्डी मातरा विच्च मौलिक पंजाबी कहाणी प्रकाशित होई है पर गुणातमिक पख्खों कलासकी महत्तता वाळीआं पंज कहाणीआं गिणा सकणा वी औखा जापदा है। इसदा अंदाज़ा इस तत्थ नाल वी हो जांदा है कि ढाहां पुरसकार लई पहिले इनाम वासते वी बहुती वारी दरमिआने दरजे दे कहाणी-संग्रहि नूं पहिले दरजे दा मंनण दी मजबूरी बण जांदी है। अध्ध-पक्कीआं कहाणीआं दे पूरां दे पूर छपण कारन बहुती कच्चघरड़ पंजाबी कहाणी नूं पहड़न दा कंम तां संजीदा पाठक नूं सज़ा वरगा जापण लग्ग पिआ है। निराशा दे आलम विच्च आशा दी किरन उह चंद कु कहाणीकार ही हन जिहड़े आपणी पूरी समरत्था अते साधनां नाल आपणे समकाली वसतू-यथारथ नूं डुंघाई नाल ग्रहिण करके कलातमक गलप-बिंब राहीं पेश करन दा उपराला करदे हन अते यादगारी कहाणीआं सिरज रहे हन।
विसतार दे डरों इस वार मैं सिरफ बिरतांतकार दी भूमिका बारे गल्ल कर सकिआ हां पर कहाणीकारां नूं कहाणी-रूपाकार दे समूह तत्तां अते उनहां दे सजीव प्रबंध सिरजण दे हुनर बारे सुचेत होण दी ज़रूरत है। अजिहा करके ही उह देश-काल दीआं हद्दां उलंघ जाण वाली कलातमक अते कलासकी महत्तता वाली कहाणी लिखण विच्च सफ़लता हासल कर सकणगे। मेरी इह मंग हमेशा बणी रहेगी, उमीद है नवां पंजाबी कहाणीकार इस पख्खों होर सुजग्ग हो के कारजशील होवेगा।

