अतीत दे पंने फरोलदिआं जदों मैं बचपन दी दहिलीज़ ’ते दसतक दिंदा हां तां भुख्ख, गुरबत अते खाली जेब नाल हंढाइआ सफर साहमणे आ जांदा है। इह सफर सिदकदिली, मिहनत अते करड़ी तपस्सिआ करदिआं पौड़ी दर पौड़ी मंज़ल प्रापत करन अते डाढे सकून दे नाल नाल आपणे आप ’ते फख़र वी महिसूस हुंदा है।
पिता जी अख्खां तों मुनाखे सन। 5 नाबालग पुत्तां अते तिंन धीआं दी परवरिश करन दी ज़िंमेवारी उहनां दे मोढिआं ’ते सी। मां नें इस जीवन संगराम विच्च उहनां नूं पूरन सहियोग दित्ता। घर विच्च दो तिंन गऊआं रख्खीआं होईआं सन। उनहां दा दुध्ध वेच के चुल्ल्हा बलदा रख्खण लई सिर तोड़ यतन कीते जांदे सन। छेवीं, सत्तवीं विच्च पहड़दिआं खुरपा अते पल्ली लै के ज़िमींदारां दे खेतां विच्चों घाह खोत के गऊआं नूं पाउण दी ज़िंमेवारी मेरे हिस्से आ गई। दुपहिर दी रोटी बणन उपरंत शाम दी रोटी बणाउण दी चिंता नें मेरी मां दीआं झुरड़ीआं विच्च ढेर वाधा कर दित्ता। आटे वाला खाली पीपा मां बाप दीआं चिंतावां दे नाल नाल परिवार दे बाकी मैंबरां लई वी मायूसी अते बेवसी दा कारन बणिआ। इहो जिहा गुरबत दा सफर हंडाउंदिआं मां बाप दी इह उसारू सोच रही कि बच्चे पहड़ लिख जाण; फिर आपणे पैरां ’ते खड़ो इह गरीबी दी दलदल विच्चों आपे निकल जाणगे।
1962 विच्च मैं अठ्ठवीं जमात विच्च पहड़दा सी। सरकारी हाई सकूल पिंड दे बाहरवार दूजे सिरे ’ते बणिआ होइआ सी। साडा कच्चा घर पिंड दे शुरू विच्च ही सी। विचकार दो कु किलोमीटर दा फासला सी। पंज सत्त गुआंढी पिंडां दे विदिआरथी वी उस सकूल विच्च पहड़दे सन। अध्धी छुट्टी दी घंटी वज्जण ’ते गुआंढी पिंडां दे विदिआरथी अते कई उसे पिंड दे विदिआरथी झोले विच्चों पराउंठे जां चूरी वाला डब्बा कढ्ढ के खाण लग्ग जांदे। मेरे वरगे होर कई विदिआरथी घर रोटी खाण लई काहली काहली तुर पैंदे। इक्क दिन अध्धी छुट्टी वेले मैं अते मेरा जमाती घर रोटी खाण लई चक्कवें पैरीं तुर पए। जमाती दा घर पहिला आउंदा सी अते मेरा घर बाअद विच्च। जदों मैं आपणे घर गिआ तां मेरी मां घर दे अग्गे ही देहली ’ते बैठी सी। अंदर जाण तों रोकदिआं मां नें भरे मन नाल किहा, “पुत्त, रोटी नहीं बणी। आटा नहीं सी।”
मैं कुझ नहीं बोलिआ। 13 कु साल दी उस वेले मेरी उमर सी। आपणे जमाती नूं बुलाउण लई उहदे घर अग्गे रुकिआ। उसने रोटी खांदिआं ही मैनूं पुछ्छिआ, “ऐनी छेती खा वी आइआ रोटी?”
मेरे हां विच्च जवाब देण ’ते उह तां कुझ नहीं बोलिआ, पर उस नूं रोटी खुआ रही उसदी मां नें जो शबद कहे, उस नाल मेरा आपणा आप वलूंधरिआ गिआ। उसने मेरे वल्ल मूंह करके किहा, “मोहन, तूं रोटी कित्थों खा आइआ, तेरी मां तां साडे घर आटा लैण आई सी?”
मैं कुझ नहीं बोलिआ। रोटी खाण उपरंत मेरा जमाती मेरे नाल चल्ल पिआ। राह विच्च उह की कहिंदा रिहा, मैनूं पता नहीं। मेरे अंदर पै रहे खौरू कारन मैं हद्दों वध्ध परेशान सी। मेरे जमाती अते साडे घर दरमिआन अंदाज़न दस घरां दा फासला सी। मेरी मां मैनूं रोटी खवाउण लई दर दर तों आटे दी ख़ैर मंगदी रही। पर किसे नें वी उसदी फरिआद नहीं सुणी। इसे गल्ल नें मैनूं बुरी तरहां झंजोड़ दित्ता। राह विच्च जांदिआं मैं द्रिहड़ निशचा कर लिआ कि अग्गे तों अध्धी छुट्टी वेले घर रोटी खाण नहीं जावांगा। भुख्खा रहि लवांगा, पर मां नूं परेशान नहीं करांगा। अगले दिन जदों अध्धी छुट्टी दी घंटी वज्जी तां जित्थे विदिआरथी चूरीआं अते पराउंठिआं दे दुआले हो गए, उत्थे मैं नलके वल्ल दौड़िआ। रज्ज के पाणी पीता अते फिर किताब चुक्क के सकूल दे लागे दरख्खत हेठ बैठ के पहड़ना शुरू कर दित्ता। बाअद विच्च इह मेरा नित्तनेम ही बण गिआ। विहले समें दी विउंतबंदी इस तरहां दी कीती कि कुझ समां गऊआं दी संभाल, खेतां विच्चों घाह लिआउणा अते जां फिर समरपित हो के पहड़ाई करनी। सकूल समें तों बाअद वी पंज छे घंटे लगातार मैं पहड़दा रहिंदा सी।
उनहां दिनां विच्च अठ्ठवीं दी प्रीखिआ ज़िल्हा पध्धर ’ते बोरड वल्लों लई जांदी सी। प्रीखिआ देण लई पंज कु किलोमीटर ’ते बणे सैंटर विच्च पैदल ही जांदा सी। प्रीखिआ खतम होण तों अंदाज़न डेढ कु महीने बाअद इक्क दिन मैं खुरपा अते पल्ली लै के घाह खोतण गिआ होइआ सी, पिछ्छों मुख्ख अधिआपक समेत सकूल दा सारा सटाफ ही घर आ गिआ। सकूल दे सारे सटाफ सबंधी जदों जोतहीण पिता जी नूं पता लग्गिआ तां उहनां नें घबरा के पुछ्छिआ, “सुख्ख ऐ, मुंडे नें कोई गलती तां नहीं कर दित्ती?”
अग्गिओं मुख्ख अधिआपक नें बड़े आदर नाल किहा, “नहीं बज़ुरगो, असीं तां तुहानूं मुबारकां देण आए हां। अज्ज ही अठ्ठवीं दा नतीजा आइआ है। तुहाडे लड़के नें इलाके दे सकूलां विच्चों पहिली पुज़ीशन प्रापत कीती है।”
उस दिन तों बाअद मैं पिछ्छे मुड़ के नहीं देखिआ। सकूल अते कालज विच्च बोरड उत्ते ‘साडे होणहार सितारे’ विच्च आपणा नां दरज करवाउण विच्च सफल रिहा। सरविस दरमिआन इक्क अधिआपक वजों कंम करदिआं सटेट दे उत्तम अधिआपक दे तौर ’ते सटेट ऐवारड, ज़िल्हा अधिकारी हुंदिआं पंजाब दे मुख्ख मंतरी वल्लों सनमानित अते फिर नशा छडाऊ हसपताल दे डाइरैकटर हुंदिआं समाजिक, सभ्भिआचारक, विद्दिअक अते भाईचारक तंदां नूं जोड़न दे सुहिरद उपरालिआं कारन पंजाब सरकार वल्लों फिर सटेट ऐवारड नाल सनमानित कीता गिआ। दो दरजन साहितक पुसतकां वी मेरी ज़िंदगी दा सरमाइआ बणीआं। जलंधर दूरदरशन वल्लों मेरी ज़िंदगी ’ते डाकूमैंटरी फिलम वी तिआर कीती गई। उमर दे अठ्ठवें दहाके विच्च पैर रख्खण वाला हां, पर बुढापे नूं नेड़े नहीं ढुक्कण दित्ता। उसारू सोच नाल वातावरण दी शुध्धता, बिरध आशरम दे संचालक वजों आशरत बज़ुरगां दी सांभ संभाल अते नशा मुकत समाज सिरजण लई सिर तोड़ यतन मेरी ज़िंदगी दा हिस्सा हन। जेकर मिहनत दा पल्ला घुट्ट के फड़ लिआ जावे तां भुख्ख, खाली जेब अते गुरबत वी मंज़िल प्रापती लई वरदान साबत हो सकदी है।
* * * * *

