मई 16, 2026

writingDetail.created_by
By: अंम्रित कौर बडरुख्खां

मन

" दादी ! आह देखो मंमी नें सटेटस पाइआ। 'माई सवीट फैमिली' लिख के। " पोती नें मोबाईल दादी अग्गे करदिआं किहा।

दादी नें कोल पए मेज़ ते रख्खी ऐनक दे शीशे साफ़ करदिआं ऐनक लाई ते मोबाईल देखण लग्गी। पर दादी नें जिंनी खुशी नाल ऐनक लाई सी। उसदे चिहरे नूं देख के लग्गदा सी कि सारी किते उड पुड गई।

" आह देखो! मैं, पापा अते मंमी.... किंनी सोहणी ऐ नां ?"

"हां पुत्तर! बहुत सोहणी ऐ... जिउंदे वसदे रहो ।" दादी नें ऐनक उतारदिआं आखिआ।

उह पोती वल्ल पिठ्ठ कर के लेट गई। मध्धम जिही आवाज़ विच्च उस नें पता नहीं किस नूं किहा...' मेरे तों बिनां ही सवीट फैमिली, किते मैं वाधू तां नहीं लग्गण लग्ग पई, फोटो विच्च मेरे तों बिनां ई....... फैमिली..... सवीट बण गिआ, मैं तां कदे किसे नूं कुझ किहा वी नहीं, कोई तिंन करे कोई तेरां, अगलिआं दा घर ऐ, पर बणाइआ तां मैं ई ऐ किंनीआं औखां कट्ट के .... की मैं परिवार दा हिस्सा नहीं ? ' साहमणे कंध ते लग्गी आपणे पती दी तसवीर वल्ल देखण लग्गी उस नूं दुनीआं छड्ड के गइे नूं तीह साल हो गए सन। दोवें बच्चे बहुत छोटे सन। जिहड़ीआं मुशकलां नाल उस नें बच्चिआं नूं पालिआ ते पहड़ाइआ सभ अख्खां अग्गे आ गिआ। बच्चिआं दी सलामती लई नंगे पैरीं धारमिक सथानां ते जा नक्क रगड़े। पहड़ा के नौकरीआं करन दे काबल बणाइआ। पोती नूं उस नें रातां जाग जाग पालिआ, आपणी ढिड्डों जंमी औलाद वांग। घर दे कंम वी उस नें छड्डे नहीं सन। अध्धे कंम उह खुशी खुशी कर दिंदी। आखदी कि हत्थ पैर चलदे रहिण तां सरीर वी ठीक रहिंदा है। अज्ज उस नूं सरीर वी थक्किआ थक्किआ लग्ग रिहा सी ।उस नूं जाप रिहा सी जिवें चिरां तों बिमार होवे। उस दीआं सारीआं पीड़ां हरीआं हो गईआं... वार वार ...सवीट फैमिली... विच्च आपणे आप नूं लभ्भदी। उठ्ठण लग्गिआं उस नूं कमज़ोरी महिसूस होई। नूंह उस दे कमरे विच्च आई उस दा उहनूं बुलाउण नूं जीअ नां कीता। गवांढणां दीआं गल्लां चेते आउण लग्गीआं जिहड़ीआं आखदीआं हुंदीआं सन -

" जिंना मरज़ी ज़ोर ला लवो नूंहां धीआं नहीं बण सकदीआं ।"

"धीआं किउं बणाउणै... नूंहां ई रहिण दिओ नां। नूंहां वी तां पिआरीआं हुंदीआं नें।" उह हस्स के आख दिंदी। अज्ज उहनूं लग्ग रिहा सी शाइद उह सच्च ई कहिंदीआं सन । उह आपणे आप नूं कोस रही सी।

कदे सोचदी ऐनी बुरी वी नहीं उस दी नूंह। ठीक तां चल्ल रिहा परिवार। फिर गवांढणां दीआं गल्लां भारू हो जांदीआं। फिर सोचदी ,'गवांढणां ठीक ई आखदीआं सन। मैं ई नहीं उस नूं कदे कुझ किहा। जिस दिन आख दित्ता उस दिन पता नहीं की की सुणना पऊ। मैं सच्चीं कमळी आं जीहने आउंदी नूं सिर 'ते बिठा लिआ। अज्ज मैं परिवार विच्चों कढ्ढ के वगाह मारी। हुण मैं कित्थे जावां ? मैनूं वी बुला लै हुण।" उह पती दी फोटो वल्ल देख के मन ही मन उस नाल गल्लां कर रही सी। उस दीआं अख्खां भर आईआं । इक्क अख्ख दा पाणी डुल्ल्ह गिआ ते दूजी दा पहिलां ही दुपट्टे नाल समेट लिआ। पोती नें दो तिंन वार दादी दा मूंह चुंमण दी कोशिश कीती पर उस नें परहे नूं धक्क दित्ता। पोती आम करके दादी नाल ही शरारतां करदी किउंकि मां पिउ दोवें नौकरी करदे सन।

" दादी की हो गिआ? " पोती नें रोणा जिहा मूंह बणा के आखिआ।

" मैनूं छेड़ नां... मेरा मन नहीं ठीक। " उस नें कुड़ी वल्लों मूंह फेरदिआं आखिआ। कुड़ी चुप्प हो गई मोबाईल 'ते गेम खेडदी खेडदी थोहड़ी देर बाअद आपणी दादी वल्ल देख लैंदी।

"ओ दादी ! आह देखो पहिली फोटो तों वी घैंट....।" कुड़ी नें दादी नूं ऐनक फड़ाउंदिआं किहा।

" मैं नहीं देखणी.... फेर देख लऊं।" पर कुड़ी दी जिद्द मूहरे दादी दी इक्क नां चल्ली।

उहने उतरे जिहे जीअ नाल ऐनक लाई।

"दादी आह देखो..... तुसीं.... हेठां लिखिआ...मेरे पिआरे परिवार दी उह सखशीअत जिसदी मिहनत अते दुआवां सदका असीं सारे खुश हां। ....पहिलां मैं गेम खेड रही सी इस करके इह फोटो दिखाउणी रहि गई। "

दादी दे चिहरे ते मुसकराहट आउण लग्गी। उह वार वार पहड़ रही सी। उस दीआं अख्खां विच्च खुशी वाली चमक आ रही सी। सच्ची उस दी फोटो बड़ी टौहर वाली सी। सूट वी बड़ा सोहणा जचिआ सी। दुपट्टे दे चारे पासे बरीक बरीक कढाई सी। इह सूट वी तां नूंह नें धक्के नाल लै के दित्ता सी, आखदी सी, "मंमी सोहणे सोहणे कप्पड़े पाइआ करो। देखण वाला की कहूगा नूंह पुत्त सरकारी नौकरी करदे नें मां उही घसे पिटे कप्पड़े पाई फिरदी ऐ। कप्पड़ा लीड़ा जुत्ती जोड़ा नूंह नें तां कदे कसर नहीं छड्डी। नाले जीहनूं लोक लाज दी प्रवाह होवे। उह आपणे फरज़ां तों नहीं भज्जदा हुंदा।" कुझ्झ समां देखदी रही फिर उस नें मोबाईल कुड़ी वल्ल वधाइआ। " नहीं दादी हुण मैं आपणी किताब पहड़न लग्गी आं।"

'मैं वी किंनी कमळी आं। पता नहीं की पुठ्ठा सिध्धा सोची जा रही सी। बंतो दी नूंह आपणे जवाकां नूं बंतो दे कोल वी नहीं लग्गण दिंदी। मेरी नूंह नें कदे नहीं रोकिआ । कोई प्रोगराम होवे भावें घर विच्च भावें इहदे पेकिआं दे ...मैनूं पूरा माण दिंदे नें। होर मैनूं की चाहीदै । जे मुंडा मैनूं कई वार खिझदै... उहनूं आख दिंदी ऐ कि मंमी नूं आदर नाल बोलिआ करो। बस कदे कदे चुप्प जिही हो जांदी ऐ। उदों पता नहीं की हो जांदै...... मां आखदी हुंंदी सी कुड़ीआं दे अंदर कई खाने बणे हुंदे नें दरद समोण लई। पेकिआं दा दरद सहुरिआं साहमणे नहीं दस्सदीआं कि कल्ल्ह नूं की पतै किहड़ी गल्ल दा मिहणे बणा के मार देण । सहुरिआं दा भेत पेकिआं कोल नहीं दिंदीआं। पेकिआं दी चंगिआई नाल सहुरे घर विच्च आदर मिलदै अते सहुरिआं दे चंगे होण नाल पेके घर माण मिलदै। पर......पर इह गल्लां तां पिछ्छे छुट गईआं । हुण तां परिवार दे जीआं नूं अजे पूरी गल्ल दा पता नहीं हुंदा रिशतेदारां नूं पहिलां पता लग्ग जांदा ऐ। फोन दा बटन दब्बण लग्गिआं सकिंट वी नहीं लग्गदा। देखदिआं देखदिआं सभ बदल गिआ। मैं वी बदल गई सां अज्ज तां भावें थोहड़ी देर लई ही। सिरफ़ इक्क फोटो नूं देख के मैं सारा कुझ भुल्ल चल्ली सी कि मेरे बच्चे मेरी हर लोड़ दा किंना खिआल रख्खदे नें। मैं तां लोकां दीआं मावां नूं समझाउंदी हुंदी सी 'जवाक हुण सारा दिन मावां दे दुआले ही घुंमदे रहिण? उहनां आपणे कंम वी तां करने हुंदे नें। हां, बणदा सतिकार हर बज़ुरग नूं मिलणा चाहीदा। फिर मैनूं तां मिल रिहा......।' कुझ्झ समां पहिलां उसदे अंदर पैदा होइआ रिशतिआं नूं मारन वाला ज़हिर हौली हौली आपणे परिवार लई दुआवां विच्च बदल रिहा सी।

उह इक्क टक्क आपणी पोती वल्ल देख रही सी। उस लई पिआर उमड़ रिहा सी।

"किंना कु कंम रहि गिआ पुत्त तेरा।" उस नें पुछ्छिआ।

" बस्स दो मिंट दा रहि गिआ।" कुड़ी नें दो उंगलां खहड़ीआं करके आखिआ। उह उडीक रही सी कदों उस दी लाडली पोती दा कंम खतम होवे अते उह उस नूं कोल बुलावे। कंम खतम कर के कुड़ी नें किताबां कापीआं बड़े सलीके नाल बसते विच्च पाईआं। उह थोहड़ा झिजकदी जिही दादी कोल बिनां बुलाए ही आ गई। दादी दा हत्थ फड़ के उस दीआं उंगलीआं नाल खेड रही सी। फिर आपणे हत्थ नाल हत्थ जोड़ के देखण लग्गी। उह सोच रही सी 'बच्चे दी छोह विच्च किंना आनंद हुंदै। मेरा दिमाग पता नहीं किहड़े पुठ्ठे राह तुर चल्लिआ सी।'

" मेरा हत्थ अजे वी छोटा ऐ तुहाडे हत्थ नालों।" कुड़ी नें मूंह जिहा फुला के किहा। दादी नें दोवां हत्थां नाल कुड़ी नूं नेड़े कीता ते उस दा मत्था चुंम लिआ ते पिआर नाल किहा

" अजे मेरा पुत्त छोटा ऐ, इस लई....।

" दादी! तुहाडा मन ठीक हो गिआ ? " उस नें दादी दी छाती ते आपणा सिर रख्खदिआं आखिआ।

" मन दा की ऐ...... कदे एधर नूं घोड़े भजा लैंदै कदे ओधर नूं इह तां डोबे सोके हुंदा ई रहिंदै। इह मन दी खेड ऐ सारी। " उस नें कुड़ी दे सिर 'ते हत्थ फेरदिआं किहा। कुड़ी नूं भावें दादी दी पूरी गल्ल दी समझ नां पई। पर उह खुश सी कि दादी दा मन हुण ठीक ऐ।