अगस्त 20, 2025

writingDetail.created_by
By: प्रोफैसर पूरन सिंघ

मित्रता

जीवन मित्रता है। बिना मित्रता जीवन इक तरां दी आप पाई अकल्ल है ते अकल इक तरां दे नरक दा हनेरा है। फुल्लां दे बूटे जिहड़े आप बीजीए ते आप सिंचीए, ओह जद जंमदे ते वड्डे हुंदे हन हर इक पत्ती ते कोंपल जिहड़ी कढ्ढदे हन, इक तरां दी सुभावक खुशी साडे दिलां विच्च भरदे हन ते सच्चे मनां वालिआं नूं इनहां फुल्लां दी संगत इक अजीब निरोल ते सूखम ते तीखण मित्रता दा भाव उपजांदी है। मलूम हुंदा है, कि निक्के निक्के फुलां दे बूटे लाजवंती दीआं पत्तीआं दी छूही मूही--ता विच्च आपणे अंदर दी शुकरगुजारी दे रंग नाल भरे नैनां नाल तक्कदे हन, कुमलाए हुंदे हन जद जल लिआ के उनहां उप्पर छिणकिआ जांदा है तद किस मंद मंद हसी नाल साडे रूह नूं तरोताज़ा करदे हन । इह कोमल बेजबान शुकर नाल भरी मित्रता दा मूक भाव मुड़ फिर निक्के बच्चिआं दी प्रसंनता विच्च दिस्स आउंदा है। कहिंदे हन, सभ थीं सोहणी चीज़ मनुख्ख दा फुल्ल वरगा बच्चा है, बच्चिआं दे हसूं हसूं करदे चिहरे फुल्लां दे मूंहां थीं किसी तरां घट नहीं, इउं प्रतीत हुंदा है कि फुल्लां नूं नैन ते जुबान पूरे पूरे इथे आण लग्गे हन । बिना फुल्लां ते बच्चिआं दे आदमी हस्स के हुट के मर जावे ।इस जीवन दी मित्रता नूं शैली अंग्रेज़ रसिक कवी अनुभव करदा है अते मित्रता दी फिलासफी दी सुरखी हेठ इउं लिखया है :

(उलथा छंद सैलानी)

आ जिंदे असी रल मिल बहीए,

कोई नां कल्ला जीवे।

चशमे ते दरिया मिल बहिंदे,

नदीआं नाल समुंदर।

दैवी हवावां रल मिल झुल्लण,

मिठ्ठी प्रीत सब पांदे।

आ जिंदे असी रल मिल बहीए,

कोई नां कल्ला जीवे॥

नेम रब्ब दा सभ इकठ्ठे,

रूह रूहां विच्च खहिंदे।

तूं ते मैं किउं,

इंञ न मिलीए।

जद हर चीज़ दे दूजी नाल,

हन सदा प्रीत दे मेले॥

आ वेख परबत किंञ,

गगनां नूं हन चुंमदे।

ते सागर-लहिरां इक दूजे

नूं मारन जफ्फीआं।

इक भैण फुल्ल दूजे भरा,

शगूफे नूं जे न चुंमे।

कुदरत माफी कदी

न देवे।

सूरज दीआं किरनां धरत नूं आपणी

बाहां पंगूड़े विच्च उलारण।

ते चंन दीआं रशमीआं सागर दा

मूंह पिआर दे दे चुंमण।

इह सभ चुंमण किस कम पिआरी!

जे तूं नां आ मैनूं इउं चुंमे।

आ जिंदे असी रल मिल बहीए,

कोई नां कल्ला जीवे।

कौल फुल्ल ते सूरज दी पतली किरण दी मित्रता दी कहाणी कवी जनां दे दिल विच्च फुट्टदी है, ते बनफशां दे फुल्ल विच्च त्रेल तुपका किसी होर गुपत पिआर दी कथा दा चुप्प दरद है । धरत दरहकीकत माता है। आपणी छाती ते किंने ही बच्चे पालदी है ते सभ थीं वड्डा मित्र दुनीआं विच्च धरती माता दा जींदा चिंनह रूप मां है, ते कुदरत दा रूहानी, बेगरज पिआर दा उहदी छाती विच्च दब्बिआ राज़ मां-मूरत विच्च आण के खुलदा है ॥

तीवीं खावंद दी मित्रता पहिलां कच्ची हुंदी है ते फल वांगू तां ही पक्कदी है जद तीवीं मां हो जांदी है। जद तीवी मां हो जांदी है तद हर तरां दिवय मूरती हो जांदी है, पूजनीय हो जांदी है ॥

आकरशण तीवीं खावंद दा ओहो ही है, जो चंन दी रशमी ते कुमदनी दा है । जे कंवल फुल्ल ते भौरे दा है, पर आतम राम अंदर बैठा कुछ बेखबर जिहा रहिंदा है, जद तक अनंत विच्च गड़ूंद नां हो जाए । सो तीवीं खावंद दी मित्रता आमतौर ते इंनी अनंत वल मूंह कीती नहीं हुंदी, जिंनी कि इक पुत दी मित्रता मां वल अनंत दा मूंह कीती हुंदी है, ते जेहड़ी जोड़ीआं दे पिआर (जग विच्च किहा जांदा है जोड़ीआं थोड़ीआं, जुट्ट बहुतेरे) अमर हो जांदे हन । उस मित्रता दी जहड़ां गुण औगुणां दे उपरली धरती विच्च ते रूप सुहणप्पां ते कोहझां आदि दे गमलिआं दी मिट्टी विच्च नहीं रहिंदीआं, ओह किसी अगंम अनंत दे पाताल ते अकाश अरशां विच्च जा आपणी खुराक टोलदीआं हन ॥

सो कोई मित्रता चिरसथाई नहीं हो सक्कदी, जिथे पहिलां तां मूंह चिंनह रूप दीआं हद्दां थीं परे पार किसी अनंत सुहज ते अनंत सुहणप्प वल नां तक्कदा होवे॥

सूरज विच्च खलो के सुहणे ते कोझे मुखां नूं चित्र रूप वेखण वाले लई सभ नूर दे बणे बंदे सोहणे हन । जिहड़ी अख्ख मास दे बुत्तां दे धुप्प छां वल दी सुहणप्प ते कोझ नूं गिण गिण ते मिण मिण कर के आपणी मित्रता दा धागा ते सिक्के दा लाटू सुट रही है, उह कदी मितत्रा दे भाव नूं अनुभव नहीं कर सक्कदी ॥

मित्र दी अख्ख जाहरी अख्खां नाल दिसदी या मन उप्पर पए धुप्प छां दीआं प्रतीतां ते यकीनां दी बणी इउं आखी "असलीअत" नूं नहीं देखदी । उस विच्च इक पारदरशी शकती हुंदी है, जिहड़ी इनहां परदिआं ते कप्पड़िआं थीं पार परे किसी आदरश दिवयता दे रूप नूं वेखदी है ते ओहनूं "उस जिहा होर नां कोई मित्र" लगदा है, ते उथे करमां दी कालख उहनूं उस रूप विच्च नहीं दिस्सदी, उहनूं करूपता की मानसक ते की शरीरक नहीं दिस्सदी। रब्ब रचित रूह सदा सोहणा है ॥

लैली नूं किहा जांदा है, मजनूं दी अख्ख नाल वेखो । जित्थे नजर अनंत थीं विछोड़ के चीजां या बंदिआं दे हद्द बझीआं शकलां या मनां नूं वेखदी है, उथे मित्रता इक उकसावट है, जिहड़ी उकसाके फिर चुप्प हो जांदी है, रूह किसी होर अगांह दी अगमता नूं टोलदा है। उथे नहीं तां होर अगे, या इहनूं छोड़ ओहनूं फड़ दी चंचलता ते बाहर मुखी द्रि‌शटी दी दुख्ख कथा विच्च मायूस हो हो मर जांदा है, या ओहनूं कदी अनंत किसी झाके दा लिशकारा वज्जदा है ते उहदी सुरति जाग पैंदी है, ते उस नुकते नूं परापत करदा है, जिथे कोई रूप वान ते कोझा नहीं रहिंदा, किउंकि हर इक चीज उप्पर उहदी अख्ख विच्च बैठा अनंत नूर आपणी करामाती रूप पा पा उहदे अमर मित्र भाव ते मित्रता नूं पालदा है ॥

उस लई वैरी फिर कोई रहिंदा नहीं, सरब वसूदेव कुटंब हो जांदा है, सभो मनुख्ख मित्र हो जांदे हन, हवावां आण के हमदरदी करदीआं हन, सुत्ते दा मूंह चुंमदीआं हन, दरिया नुहलांदे हन। दरियावां दे कंढे उप्पर नवीं सज्जरी बजरी आराम बिछौणे विछे मिलदे हन, सुक्के परबतां विच्चों मां दा दुध्ध अनेक धातां विच्च फुट के 'बच्चे' दे मूंह विच्च पैंदा है। "बच्चा" सी तां कुल्ल जहान मित्र सी, जद इह मिहर हुंदी है, नैणां विच्च कोई सच्च आ समांदा है । कोई दरशन रूह विच्च आण बहिंदा है । तद मुड़ ''बच्चा" हो जांदा है, इस बच्चे लई वी सभ कुदरत मित्र हो जांदी है । कुदरत जद तक वैरी दिस्सदी है, तद तक मनुख्ख दा बच्चा हाले पूरण नहीं होइआ, जद कुदरत मां वांग झोली विच्च चुक्क के मुड़ पालदी है, तद पूरण मित्रता रूह विच्च फुल्लदी ते फलदी है॥

सो "मित्र असाडड़े सेई" सो सच्ची मित्रता इक किसी उच्चे सिदक विच्च रहिण वाले, डूंघिआईआं विच्च गड़ूंद लोकां दे दिलां विच्च वस्सदी है अर ओहो ही साडे मित्र सच्चे हन :-

जगत मै झूठी देखी प्रीति ॥

अपने ही सुख सिउ सभ लागे

किआ दारा किआ मीत ॥1॥ रहाउ ॥

इह सभ जगत दीआं दोसतीआं दा गुण है, किउंकि उनां नूं हाले मास दे बुत्तां दे रूप करूप ते आपणीआं लोड़ां ते खुदगरज़ी दीआं जरूरतां ते संकलपां दीआं पूरतीआं थीं परे कुछ दिस्स नहीं रिहा । गउ दा वछ्छे नूं चट्टणा इक अपूरण मित्रता दा अमल हैवानी दुनीआं विच्च है ते चिर सथाई नहीं । गऊ नूं इउं करन विच्च अकहि जिहा, पर खिणक सुख प्रतीत हुंदा है। इनहां सुखां दा लालच दे दे कुदरत मां हैवानां व्विच्च शेरनी दे दिल विच्च आपणे बच्चिआं लई दया धरम उपजांवदी है । इउं ही जरवाणिआं ज़ालमां जिहड़े बेगुनाह लोकां नूं दुख्ख दे दे मार दिंदे हन, ओह आपणे बच्चिआं लई दया दिल रख्खदे हन, पर ओस इहे जिहे पुरश की वड्डे की छोटे जिहड़े अगम अथाह, अकहि, अनंत दी जमीन विच्च नहीं उग्ग रहे, सिरफ आपणीआं पंज इंद्रीआं दे गमलिआं विच्च खुदगरजी दे फल फुल्ल नूं उगा रहे हन, ओह हैवान हन, अर उनहां दी मित्रता दी नींह सदा खुदगरजी दे सुख उप्पर है । जद उनहां नूं ओह सुख उनहां पासों नां मिलिआ, ओह मित्रता वैर विच्च बदल जांदी है। जित्थे मन मिले होए हन उत्थे जरा होर अगांह अप्पड़ हैवानां दी मित्रता डूंघी होई होई है पर ओह वी हैवान हन, किउकि इथे मन दे खिआलातां विच्च ओसे खुदगरजी दे इक सूखम प्रकार दे सुख उप्पर है, जद ओह विचारां दी गंढ टुट्टी उनहां दी मित्रता खेरू खेरू हो जांदी है । सो सरीरक हद्दां ते मन दीआं हद्दां विच्चदी विचरण वाले लोकां दी मित्रता जिस तरां गुरू तेग बहादुर साहिब जी आपणे मुखारबिंद तों कहि रहे हन-सभ झूठी हुंदी है के झूठी होणी अवशय ते जरूरी है, किउंकि नींह जे खुदगरजी उप्पर है, मन दे इतफाकां विच्च ही इखलाकी शरीरक मानसिक धरमां दी एकता ते मित्रता है बंदे दे रूह दा झाका इनहां रिशतिआं विच्च मध्धम जिहा हुंदा है, ते विशे विकार दे खिणक मित्रता वांग इनहां इखलाक, पाप पुनय, नेकी बदी उप्पर जोर देण वाले ते जोशीले लोकां दी मित्रता वी ओनी ही खिणक ते नाशवंत हुंदी है। कुल्ल रावां दे इखतलाफ करके जिहड़ी नफरत हुंदी है, ओह वी उसे श्रेणी दी है, जिहड़ी कि इक कामी नूं आपणे कामनी दे चाहे रूप दे विगड़न पर उप्रामता या नफरत विच्च बदल जांदी है। जिहड़े आपणे आप नूं निशपाप कहिंदे हन, उनहां विच्च सच्ची हमदरदी दा उसी तरां दा अभाव हुंदा है, जिस तरां कि इक कामी दोखी लोभी, मोही, अहंकारी आदमी विच्च अभाव हुंदा है। की गुनाहगारां दी खुदगरजी वाली मित्रता ते की इनहां लोकां दे पिआर अर मित्रता जिहड़े मन ते सरीर दीआं हद्दां ते सरीर ते मन दे करमां ते खिआलां दे हद्दां वाली द्रिशटी उप्पर उठ्ठी होवे, इक कूड़ है, जिहदी कोई कदर नहीं करनी चाहीए ॥

हाए, मेरे औगणां नूं कौण पिआरदा है ? इह चाह किसी अंदरली, सरीर ते मन दे पिछोकड़ों उठ्ठदी है। कुत्ता हत्थीं पालिआ होया, जे मैं चोरी करके आइआ होवां या कोई होर यारी, हरामखोरी दा पाप करके आइआ होवां, तां वी आपणी पाई मित्रता विच्च वट्ट नहीं' पैण दिंदा। सो इस तरां दा सच्चा मित्र या किसे चंगे हैवान जूनी विच्चों सानूं मिले जिहदी सुरति विच्च साडे पुंनय पाप दा गिआन ही नहीं, या साडे थीं उच्ची दिब्ब लोकां दी दुनीआं विच्च कोई मिहर वाला, बखशशां वाला साडा साईं होवे, जिहड़े साडे पाप पुंनां थीं उसी तरां उच्चा हो गिआ है, जिस तरां असी आपणे आप नूं मनुख्ख कहिण वाले मख्खीआं पिस्सूआं, कुत्तिआं, बिल्लिआं दे पाप पुंनय थीं उप्पर हो चुके हन, जिस तरां साडा जवाब कुत्ते नूं सिरफ उहदे वालां ते हत्थ फेरना है ते जद असी कुते नाल पिआर कर रहे हां, सानूं सिवाए ओहदे पिआर दे होर कुछ चेते ही नहीं आउंदा, इउं ही उच्च जीवन दे लोक जद साडी गुनाहगारां दी, मैलिआं दी, गंदिआं मंदिआं दी, मित्रता करन दी अरदास नूं सुणदे हन या साडी मित्रता दी टोल नूं आण मिलदे हन, ओह सिवाए पिआर ते बखशश दे होर कोई प्रशन साडे उप्पर कर ही नहीं सक्कदे । "जाह जनानीए ! मुड़ फिर पाप नां करीं" उनहां दी अमर मित्रता ते बखशश दी निगाह दे पैण दी देर है, कि असी आलीशान किसी रूहानी मित्रता जिहड़ी शरीर, मन आदि थीं उत्ते दी कोई पूरणता है, अनुभव करदे हां, इस मित्रता दा गुण किहा है :-

इत्थे घाड़ घड़ींदे होर ।

बझ्झण साध ते छुट्टण चोर ।

पर मित्रता दे साधन कोई नहीं, आपे होर ब्रिछ्छां दी हरिआवल वांग जल पाणी हवा, रोशनी खा फुटदी है, सच्चे मित्र इनां ही बंदिआं विच्चों मिलदे हन । इनहां दीआं ही शकलां वाले हुंदे हन, जित्थे आप होर ते होर कोई गरजी मिलदा है, चंम ते दंम दीआं यारीआं पाउंदे हन, उत्थे रब्ब मित्र वी टोल दिंदा है । जद कोई कहिंदा है, भाई मित्रता लई इह करो इह नां करो, ओह सभ कूड़े साधन हन । दुनीआं विच्च लोकी उलटी गंगा वगांदे हन ते टमटम नूं घोड़े दे अग्गे लिआ खड़ा करदे हन । सच्चे मित्रां ते मित्रता विच्च रहिण-बहिण जीण थीण वाले लोकां दे सुभावां दी इक फरिसत बणांदे हन, ते फिर सकूलां मदरस्सिआं, गिरजिआं, मसजदां, मंदरां विच्च उपदेश आरंभ हुंदे हन । भाई ! मित्रां दे इह लछ्छण हन, जे तुसी इह लछ्छण आपे विच्च पैदा करो, तद तुसी मित्र‌ हो जाओगे । इह गल्ल सदा गलत है, ओह सारी फरिसत दे गुण वी तुसी धारण कर लओ, अमल कर लओ, तद भी तुसी मित्रता दी उस महानता, सहिज सुभावता, कुदरतपुणे नूं नहीं पा सक्कगे । सभ साधन विअरथ हन । मित्रां दे दिल साफ हुंदे हन आपस विच्च कोई वित्थ, भेत, छुपा, लुका नहीं हुंदा । इहो इक गुण लै लवो, किंना ही तुसी इस ते पहिरा देवो, जे तुसी मित्रता दी सहिज नूं नहीं पहुंचे, तुसी जरूर आपणी मित्र ध्रोही कीते होए करम या खिआल नूं आप मुहारा ही छुपा लवोगे।इह आखके, कि जे मित्र नूं दस्स दित्ता तद शाइद मित्रता टुट्ट जाए। सो जे तुसां कदी इह किसी मित्र नाल कीता है तद तुसी आपणे आप दी खुदगरजी दे सुख विच्च जी रहे सी, मित्र दी मित्रता विच्च निरोल मानसिक तौर ते तुसी समझ रहे सी कि तुसी जी रहे हो, पर दरअसल सुरति हाले उसी पशूपणे विच्च सी । सो मित्रता दा सुभा होणा इक सदीआं दी कुदरती खेल है । कोई इक किताब पहड़ के ते आपणी अकल नूं उहदा सिख्ख बणा के मामले जीवन दे तां हल्ल नहीं हो जांदे । अकल नें इह जाण लीता कि सभ बंदे नूर दे हन, कौण भले कौण मंदे । प्रतीत कर लीता, पर जद तक सुरति सहिज सुभा उस मान विच्च नहीं जींदी रहिंदी, थींदी, दम लैंदी, जद तक अख्ख विच्च ओह कोई जल थल विच्च वस्सदा सोहणा नहीं बैठा, इह हालत सहिज नहीं होई, तद तक भावें दरखतां नाल उलटे लटकीए ते अग्गां तपीए इउं दिस्सण तां नहीं लग्गा। कोझे सोहणे, गुण, औगुण दे भेत जनम जनमांत्रां थीं पशू मनां विच पाए जाण तां नहीं लग्गे। सो मित्रता उप्पर खिआल लिख छड्डणे या पहड़णे किस कंम, साधन किस कंम जे इक मित्र दे दुख्ख नूं देख असी दुखी नहीं हुंदे ते उहदे गुण परबत सामान साडी सुरति विच्च नहीं चमकदे, जित्थे अकली नुकताचीनी दीआं हद्दां ते लकीरां दी खिच्चोताणी है, उथे मित्रता दी सहिज सादगी कदी नहीं निवास कर सक्कदी॥

मित्रता वी इक कुदरत-मां दे दिल विच्च छुपी शान दा अमल है, जद तक असी पशू पुणे थीं उप्पर हो, वड्डे जवान नां हो जावांगे, असी मित्र किसी दे नहीं हो सक्कदे ते नां साडा ही कोई मित्र हो सक्कदा है। इह चोरीआं, यारीआं, ठग्गीआं, ज़ुलम, भोग बिलास दीआं खुदगरजीआं, इधर कोई भुख्खे नंगे फिर रहे हन, मर रहे हन ते उप्पर महिलां विच्च रंग रस हो रहे हन, इह सभ मित्रता दा अभाव ते पशूपुणे दी अगिआनता दा अंधेरा छाया होइआ है, सो इस घुप्प हनेरे विच्च जे कोई किसे लई सहिज विच्च दिली मित्रता दी कोई वी सेवा करदा है, भावें इक खिण लई ही मित्र हुंदा है, ओह धंनय है। शेरनी दी आपणे बच्चिआं नाल मित्रता ही सुभागय है साडे द्रिशटीगोचर कुदरत मां दे दिल ते दया दी कोई रशमी तां दिस्सदी है।"मां" "मां" चिंनह है, अग्गे मैं कहिंदा हुंदा सां कि "मां" थीं भारीया जिआदा तीब्र पिआर विच्च हुंदी है, पर हुण मैं वेखदा हां कि मां दे दिल दा पिआर कुदरत दी दया विच्च रंगिआ है, ते भारीया किसी किसी वेले तीब्र मित्रता विच्च जरूर हुंदी है, पर बहुत करके उहदा पिआर (टांवी टांवी मनुख्ख इतहास विच्च लैली मजनूं हीर रांझा ते सोहणी महीवाल आदि दी मित्रता नूं छड्डके, किउंकि मैं आपणे अनुभव द੍वारा, भावें सिआणे कुछ ही कहिण इनहां जोड़ीआं दे पिआरां विच्च मां-पुत्त वाला पिआर देखदा हां), काम क्रोध लोभ मोह अहंकार दे आसरे आम पिआर है सच्ची मित्रता दा जिस मिसाल विच्च भान आण होवे उह इक अणहोई ते कदी कदी चमकण वाली मिसाल होण करके मां-पुत्त दे स्रेणी दे पिआर विच्च ही गिणनी चाहीए । शरीरक ते इंद्रीआं दे सुख ते मानसिक इतफाकां ते मेलां दे समूहां दा नतीजा हुंदा है ते ओह मिल बैठण दे इतफाकां दे समूहां दे फेर कदी इथे ते कदी ओथे अदले बदले हुंदे रहिंदे हन ते कदी कदी अदले बदले हो हो किसी थां मां पुत्त वाली दया भरिआ बे-गरज पिआर तीवीं खावंद विच्च वी वटांदरे कर कर के आ जाणा संभव हो जांदा है। पर आम करके इह पिआर मालक नौकर वाला हुंदा है, ओह ओहनूं पालदा है, ओह उहदी सेवा करदा है॥

सो मित्रता इक सच्चा मज़हब है, इह सरीर ते मन थीं उत्ते दा कोई रूहानी अनुभव है। इह कुदरत दा आपणा क्रिशमा है। इह कादर दा दस्सिआ कोई आपणे दिल दा सहिज सुभा है, इसे अनुभव लई ही तां सभ पाप पुंन, वैर, ते दोसतीआं हन। जद मित्रता रूह विच्च छाई, जीण सुफल हो गिआ। इखलाक बेअरथ है, जे मित्रता दी मिठास ब्रिछ दी छाइआ वांग, फुल्ल दे खेड़े वांग, असां थीं रूप वांग, खशबू वांग आपा वारके हभ किसे दा मित्र नां होके साह लवे॥

(मित्रता दी फिलासफी=

Love’s Philosophy

BY PERCY BYSSHE SHELLEY

The fountains mingle with the river

And the rivers with the ocean,

The winds of heaven mix for ever

With a sweet emotion;

Nothing in the world is single;

All things by a law divine

In one spirit meet and mingle.

Why not I with thine?—

See the mountains kiss high heaven

And the waves clasp one another;

No sister-flower would be forgiven

If it disdained its brother;

And the sunlight clasps the earth

And the moonbeams kiss the sea:

What is all this sweet work worth

If thou kiss not me? )