मई 01, 2026

writingDetail.created_by
By: डा. रणजीत सिंघ

मध्ध पूरब एशीआ दे लोकां नूं कदों नसीब होवेगी शांती?

मध्ध पूरब एशीआ संसार दे उनहां कुझ कु खित्तिआं विच्चों है जित्थे सभ्भिअता दा विकास होइआ। मनुख्ख नें जंगलां विच्चों निकल घर वसा के रहिणा शुरू कीता अते खेती दा धंदा अपणाइआ। कणक दी खेती वी इसे खित्ते विच्च शुरू होई मंनी जांदी है। भारत विच्च कणक दी आमद वी इसे खित्ते विच्चों आई मंनी जांदी है किउंकि पहिलां भारती जौआं दी खेती करदे सन। इह खित्ता आपणी खेती अते बगीचिआं लई प्रसिध्ध है। संसार दे सभ तों वध्ध मंने जांदे दोवें धरम वी इत्थे ही प्रफ़ुलित होए ते इनहां दोहां धरमां नूं मंनण वाले लोकां नें लगभग सारे संसार विच्च ही राज कीता। इह वी मंनिआ जांदा है कि असीं आरीआ लोक वी इसे खित्ते विच्चों भारत आए सां। गिआरहवीं सदी विच्च इसे पासिओं मुड़ भारत उत्ते हमले होण लग्गे अते भारत दी लुट्ट शुरू हो गई। इत्थों ही आ के हमलाअवरां नें भारत उत्ते कई सदीआं राज कीता। संसार दे होर देशां वांग इस खित्ते दे देशां विच्च वी बादशाह ही राज करदे सन। संसार दे गुलाम देशां नें जदों अज़ादी लई लड़ाई शुरू कीती तां इत्थों दे लोकां नें वी राजिआं विरुध्ध बगावत दा राह फड़िआ। इह लोक आपणी खूबसूरती लई प्रसिध्ध हन। इत्थों दीआं हूरां, खजूरां अते खुशक मेवे अते होर फ़ल सारे संसार विच्च जाणे जांदे हन। पहिली अते दूजी संसार जंग समें अंगरेज़ फ़ौजां इस खित्ते राहीं ही योरप पुज्जीआं सन। हौली हौली इनहां देशां विच्च राज पलटे होए अते बादशाहां दी थां तानाशाही अगवाई हेठ अखौती लोकराज सथापत होए।

दूजे संसार युध्ध पिछ्छों इज़राईल नाम हेठ जहूदीआं लई नवां देश होंद विच्च आइआ। इनहां लोकां दी संसार दे हर खेतर विच्च तूती बोलदी है। आपणी होंद नूं काइम रख्खण लई इस देश दी फौज दी टक्कर आपणे गुआंढी देशां, जिनहां विच्च सीरीआ, फ़लसतीन अते लिबनान प्रमुख्ख हन, चलदी ही रहिंदी है। हज़ारां बेदोशे लोक इस टक्कर विच्च हुण वी आपणीआं जानां वार रहे हन। गाज़ा पट्टी विच्च तां लोकां नूं भोजन दी थां गोलीआं अते बंब ही नसीब हो रहे हन।

जदों तों इत्थे तेल दे भंडार मिले हन, संसार दीआं मुख्ख ताकतां नें आपणी दिलचसपी लैणी शुरू कर दित्ती है। इज़राईल भावें सभ तों छोटा देश है पर फ़ौजी अते आरथिक पख्खों सभ तों मज़बूत देश बण गिआ है। इस नूं अमरीका अते होर यूरपी देशां दी पूरी हिमाइत प्रापत है। इसदी गुआंढीआं नाल लड़ाई चलदी ही रहिंदी है किउंकि फलसतीनी बागीआं दे अड्डे इनहां देशां विच्च हन। इस वार तां इसदी मार इरान तक पहुंच गई है।

इनहां सारे देशां विच्च अंदरूनी माहौल अशांत ही रिहा है। इस अशांती दा कारन तिंन मुख्ख ताकतां दी सत्ता प्रापती लई कोशिश है। इनहां तिंनां ही धिरां नूं विदेशी हिमाइत प्रापत है जिस करके इह अंदरूनी बगावतां दीआं घाड़तां घड़दे ही रहिंदे हन। इनहां विच्चों प्रमुख्ख इसलामिक कट्टड़वादी धड़े हन, जिहड़े लिबनान तों लै के अफ़गानिसतान तक फैले होए हन। हुण बलोचिसतान विच्च वी बगावती सुरां तेज़ होण लग्गीआं हन। दूजा धड़ा आपणे आप नूं समाजवादी तानाशाही दा नुमाइंदा मंनदा है। इस धड़े नूं रूस दी हिमाइत हासल है पर रूस दे टुट्टण नाल अते हुण युकरेन नाल युध्ध कारन रूसी हिमाइत कमज़ोर हो गई है। इस सोच वाली बाथ पारटी नें सीरीआ अते इराक उत्ते राज काइम कीता। सीरीआ विच्च असद परिवार दा राज अंदरूनी बगावत कारन पिछले साल कोई अध्धी सदी पिछ्छों खतम हो गिआ है जदों कि इराक विच्च अमरीका दी सिध्धी दखलअंदाज़ी नाल सदाम हुसैन दा राज खतम कीता गिआ सी ते उस नूं फ़ासी दी सज़ा सुणाई गई। अमरीकी हिमाइत प्रापत धिरां दे दबदबे विच्च वाधा हो रिहा है।

मध्ध पूरब एशीआ तुरकी तों शुरू हुंदा है, जिसदे कुझ इलाके नूं योरप दा हिस्सा मंनिआ जांदा है। इत्थे हुण लोकराज काइम हो चुक्का है भावें कि इस उत्ते पूरा फ़ौजी प्रभाव है। इस समें मध्ध पूरब एशीआ दा इस नूं सभ तों शकतीशाली देश आखिआ जा सकदा है। हुणे भारत दे पाकिसतान नाल होए झगड़े विच्च इस देश नें पाकिसतान दी सिध्धी हिमाइत कीती सी। समुंदर दे कंढे इह इक्क खूबसूरत बंदरगाह है। एशीआ पासिउं इस नूं योरप दा दुआर वी आखिआ जांदा है। इसदे नाल लगदा दूजा देश लिबनान है। इस नूं एशीआ दा सविटज़रलैंड वी आखिआ जांदा है। इक्क पासे समुंदर ते दूजे पासे उच्चीआं पहाड़ीआं हन। बहुत ही प्रसिध्ध सैरगाह है। पर जदों तों इज़राईल होंद विच्च आइआ है, उदों तों इस उत्ते बागीआं नूं काबू करन दे नाम ’ते इह देश हमले करदा रहिंदा है।

लिबनान दी राजधानी बरूत बहुत खूबसूरत सैरगाह है। संसार दीआं वड्डीआं कंपनीआं दे दफतर इत्थे हन। इनहां दोवां देशां नाल सांझीआं सरहद्दां वाला देश सीरीआ है। तुरकी तों बरूत नूं जांदिआं समुंदर कंढे वाली सड़क सीरीआ दे कुझ हिस्से विच्चों लंघदी है। सीरीआ खेती, विशेश करके दालां दी खेती लई प्रसिध्ध है। सीरीआं तों अगला देश इराक है, जिसदीआं सरहद्दां सीरीआ, तुरकी, इरान अते कुवैत नाल लगदीआं हन। इसदे तिंन बड़े शहिर मौसल, बगदाद अते बसरा हन। खुरदी लोकां दी वसों वाला शहिर किरकूक है, जित्थे वधीआ तेल दा भंडार है। इसलाम दे शीआ फिरके दा पवित्तर शहिर करबला, बैबीलोन दे लटकदे बगीचे इत्थे ही हन। इसदे दो दरिआ दजला अते फ़रात सीरीआ पासे तों ही आउंदे हन। बसरे लागे जाके दोवें दरिआ इक्क होके अरब सागर विच्च चले जांदे हन। दोवां दरिआवां विचले इलाके नूं मैसोपोटेमीआ आखिआ जांदा है. जिसदा अरथ दुआबा है। इस खित्ते नूं संसार विच्च सभ्भिआचारक विकास दा मुढला केंदर मंनिआ जांदा है। इराक दे नाल लगदा समुंदर कंढे इक्को शहिर वाला निक्का जिहा देश कुवैत है। इस कोल तेल दे भंडार होण करके अमीर रिआसत है। सदाम हुसैन नें कदे इस नूं आपणे कबज़े विच्च लैण दी कोशिश कीती सी पर अमरीकी फ़ौजां नें केवल कुवैत ही अज़ाद नहीं करवाइआ सगों सदाम हुसैन नूं वी सूली उत्ते टंग दित्ता अते इत्थे आपणी कठपुतली सरकार काइम कर दित्ती। इस खित्ते विच्च दूजा शकतीशाली देश इरान है। इसदीआं सरहद्दां इराक, तुरकी, अफ़गानिसतान देशां नाल लगदीआं हन। इस कोल तेल दे भंडार अते समुंदरी तट्ट वी है। इस खित्ते विच्चों बादशाहित खतम करके इसलामिक सटेट बणन वाला इह सभ तों मगरला देश है। सारे खित्ते विच्च जित्ते सुंनी मुसलमानां दा वध्ध अबादी है, उत्थे इरान ही इक्क अजिहा देश है जित्थे शीआ मुसलमान राज करदे हन। तुरकी, सीरीआ, इराक अते इरान दीआं जित्थे सरहद्दां मिलदीआं हन, उत्थे इक्क वख्खरी खुरदी कौम रहिंदी है। इनहां दा आरीअन पिछोकड़ मंनिआ जांदा है अते इनहां दी बोली वख्खरी है जिहड़ी पंजाबी बोली दे वधेरे नेड़े है। इक्क तों दस तक गिणती पंजाबी वाली है। इनहां लोकां नें अमरीकी, तुरकी अते इरानी शहि उत्ते इराक विच्च कोई अध्धी सदी पहिलां बगावत कीती अते आरज़ी तौर उत्ते खुरदसतान देश घोशित कर दित्ता। इराक दे तेल भंडार वी इसे खित्ते विच्च हन अते मेविआं दे बगीचे वी इत्थे ही हन। किरकूक मुख्ख शहिर है। संन 1974 विच्च सदाम हुसैन नें इरान नाल समझौता कर लिआ जिस करके खुरदीआं दी बगावत उत्ते काबू पा लिआ गिआ अते इराक नें बड़ी तेज़ी नाल विकास कारज अरंभ कीते। कालज अते यूनीवरसिटीआं काइम कीतीआं गईआं। विकास कारजां नूं नेपरे चाहड़न लई भारत अते होर देशां विच्चों वड्डी गिणती विच्च माहिरां नूं बुलाइआ गिआ।

अगला देश अफ़गानिसतान है। इह बगीचिआं अते बहादर लोकां दा खूबसूरत देश है। पर पिछले लंबे समें तों चल्ल रही खानाजंगी नें इस नूं तबाह कर दित्ता है। कदे अमरीकी अते कदे रूसी हिमाइत नें खानाजंगी नूं जारी रख्खण विच्च सहाइता कीती। हुण थक्क के इनहां दोवां शकतीआं नें आपणे आप नूं बाहर कढ्ढिआ है ते इत्थे शांती बहाल होई है अते देश विच्च मुड़ उसारी कारज अरंभ होए हन। इत्थों दे लोक ताकतवर अते अणखीले हन। इनहां लोकां नें भारत नूं गिआरहवीं सदी तों अठारवीं सदी तक बुरी तरहां लुट्टिआ। भारती औरतां नूं गज़नी दे बज़ारां विच्च निलाम कीता गिआ। महाराजा रणजीत सिंघ दा पंजाब विच्च जदों राज काइम होइआ तां उसने इनहां दे घर जाके सबक सिखाइआ। मुड़ किसे दी वी इस पासिउं भारत उत्ते हमला करन दी हिंमत नहीं पाई।

इस खित्ते दी धारमिक, राजनीतक अते सभ्भिआचारक महत्तता नूं देखदे होए गुरू नानक साहिब नें इत्थों दी यातरा कीती। उनहां दी चरनछोह दीआं निशानीआं अफ़गानिसतान, इरान, इराक, तुरकी अते रूस दे एशीआई खित्ते विच्च मौजूद हन। अफगानिसतान अते इरान विच्च सिख्खां दी चोखी गिणती सी। उत्थे उनहां दे गुरू घर अते सकूल सन पर दोवां देशां विच्च होईआं बगावतां कारन बहुतिआं नूं इह देश छड्डणे पए। हुण सारे मध्ध पूरब एशीआ विच्च सिख्खां अते हिंदूआं दी गिणती नाममातर है किउंकि इनहां देशां विच्च विदेशीआं नूं पक्के तौर उत्ते वसेबा करन नहीं दित्ता जांदा। इत्थों दे लोक मनुख्खी कदरां कीमतां दे धारनी मिहनती अते बहादर हन पर पूरी वीहवीं सदी इत्थे गड़बड़ हुंदी रही है, जिस करके इत्थों दी ख़ुशहाली अते विकास बहुत पछड़ गिआ है। संसार दा सभ तों वध्ध अगांह वधू खित्ता हुण पछड़ गिआ है अते कट्टड़वाद दा शिकार हो गिआ है। मनुख्खी अधिकारां दा घाण हो रिहा है। इज़राईल राहीं अमरीका इस खित्ते विच्च आपणा दबदबा काइम रख्खणा चाहुंदा है जिसदा शिकार आम लोक हो रहे हन। सभ तों वध्ध नुकसान फ़लसतीनी लोकां दा होइआ है। उह खानाबदोश बण के भुख्खमरी दा शिकार हन। विद्दिआ अते गिआन दा गहड़ इह खित्ता हुण कट्टड़वाद कारन पछड़ गिआ है। इनहां दे नसीब विच्च शांती कदों होवेगी रब्ब ही जाणदा है।

* * * * *