रविंदर सिंघ सोढी बहुपख्खी साहितकार है। उस दीआं डेढ दरजन नाटक, खोज, कविता, आलोचना, वारतक, जीवनी, अनुवाद अते कहाणीआं दीआं पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। कित्ते वजों उह पंजाबी दा अधिआपक रिहा है। उस दीआं कहाणीआं पहड़न तों पता लग्गदा है कि भावें उह ऐम.फिल है, प्रंतू साहित दे रूपां नूं उह आम बुध्धीजीवी विदवानां वांग बणाए गए माप दंडां अनुसार लिखण ते पड़चोलण दे हक्क विच्च नहीं। पंजाबी भाशा दा उह गूहड़ गिआनी है 1974 विच्च उस नें आपणा साहितक सफर शुरू कीता सी, जिहड़ा लगातार हुण तक्क ज़ारी है।
नौकरी विच्चों सेवा मुकती तों बाअद उह परवास विच्च कैनेडा विखे परिवार समेत चला गिआ। प्रंतू उह पंजाबी विरासत, सभिअचार अते साहित नाल बावासता है। प्रवास विच्च बैठके वी उस दा पंजाबी मोह बरकरार है। इस लई उह लगातार पंजाबी बोली दी झोली विच्च हर साल आपणीआं दुरलभ पुसतकां पा रिहा है। पंजाबी दा कोई अख़बार अते मैगज़ीन नहीं, जिस विच्च उसदे साहितक मस दी झलक नां पैंदी होवे। उस दा ताजा तरीन चरचा अधीन प्रकाशत होइआ कहाणी संग्रहि ‘हत्थां ‘चों किरदी रेत’ है। इस कहाणी संग्रहि विच्च उस दीआं 14 कहाणीआं, जिनहां विच्च 7 पंजाब अते 7 प्रवास दी जीवन शैली नाल संबंधत विशिआं ‘ते लिखीआं होईआं हन। पंजाबीआं दा जो समाजिक अते सभिअचारक विरसा है, उस दी झलक लगपग सारीआं कहाणीआं विच्चों मिलदी है। कहाणीआं दी बोली सरल अते गल्लबाती शैली विच्च है। उस दी ठेठ पंजाबी दे सबूत वजों इह वाक ‘तुसीं पांधा नां पुछ्छो’, नाले चोर नाले चतुराई, कलेशण किसे थां दी, पता नहीं की सप सुंघ जांदा है, मेरी खानिउं गई, मारो गोली अजिहे कैनेडा नूं, नां तूं डोके लैणे नें, ठूंगे मारन जोगा, तेरी लुतरो ज़िआदा ही चलण लग्ग पई, साडी बिल्ली सानूं मिआऊं, चल तुहाडे चंडालां तों तां रब्ब वी नहीं बचा सकदा, ऐं लग्गदा जिवें कुड़ी दब्ब के आइआ होवें आदि हन। भावें पंजाबी प्रवास विच्च जा के वस गए हन अते उथों दे सभिअचार विच्च अडजसट करन दी कोशिश कर रहे हन प्रंतू आपणीआं विरासती पंजाबी परंपरावां नाल अजे वी बावासता हन। इस लई उह प्रवास विच्च अपणीआं चंगीआं ते माड़ीआं आदतां तों बाज नहीं आउंदे। परिवारिक ज़िंदगी विच्चों उनहां दे विवहार दा पता लग्गदा है।
उस दी पहिली कहाणी ‘मैनूं फ़ोन कर लईं’ प्रवास विच्च वसे भावें इक्क पंजाबी परिवार नाल संबंधत है प्रंतू पंजाबीआं दे घर-घर दी तसवीर पेश करदी है, जिस विच्च अरजुन अते शिफ़ाली दी विवाहक ज़िंदगी विच्च अरजुन दे मापिआं दे आसटरेलीआ विच्च पहुंचण तों बाअद निक्की जिही गल्ल ‘ते खटास पैदा हो जांदी है। अख़ीर तलाक तक्क नौबत आ जांदी है। इथे शैली मैरिज कौंसलर दा आउणा दोहां दी मानसिकता दा प्रगटावा हुंदा है। इंज पंजाब विच्च वी वापरदा है।
‘इक्क लंबा हउका’ अमरीका वसदे पंजाबी परिवार दी ग्रहिणी नूं कैंसर दी नामुराद बिमारी समें लड़की रावीआ दा आपणी मरज़ी नाल घरों दूर पहड़ाई करन जाणा उथों दे बच्चिआं दी मानसिकता दा प्रगटावा करदी है। सीमा दी मौत तों बाअद रावीआ दा आपणे पिता अजीत नूं हिलेरी नाल शादी करन लई प्रेरना प्रवास दी ज़िंदगी दी तसवीर पेश करदी है। ‘आपणा आपणा दरद’ कहाणी भारत विच्च वस रहे धरमपाल अते सुधा दे परिवार दी कहाणी है। पती पतनी नूं आपणी दिल दी बिमारी दा दरद है। पतनी सुधा नूं लड़की ते लड़के दे विआह दा दरद है। लड़की मिनू अंतरजाती विआह करवाउणा चाहुंदी है प्रंतू भारत विच्च अजे वी लोक इस नूं चंगा नहीं समझदे। लड़की नूं आपणे अंतरज़ाती विआह दा दरद है। इह कहाणी वी लोकाई दा दरद प्रगटाउंदी है।
‘उह! तक्कणी’ बहुत ही भावनातिक कहाणी है, जिस विच्च ज़िमीदारां दी हओमै, दाज दा लालच, फोकी शोहरत, विखावा अते फोका रोहब विखाउण बारे द्रिशटांतिक रूप राहीं बिआनदी है। इसतरीआं दीआं अख्खां बिना बोलण सभ कुझ कहि जांदीआं हन।
हत्थां ‘चों किरदी रेत’ परवास दी ज़िंदगी दी मूंह बोलदी तसवीर है, बच्चे प्रवास दे खुल्हे डुल्हे वातावरन विच्च विगड़ के नशे अते मनमरज़ी करन लग्ग जांदे हन। पंजाबी प्रवास विच्च मुंडे कुड़ी विच्च वी फ़रक रख्खदे हन, बच्चे रेत दी तरहां मापिआं दे हत्थां विच्चों निकल जांदे हन। फिर निहाल सिंघ अते गुरनाम कौर वरगे मापे भारत वापस आउणा चाहुंदे होए वी आ नहीं सकदे किउंकि भैण भरावां तों ज़मीना वंडवा चुक्के हुंदे हन।
‘तूं आपणे वल देख’ कहाणी भारत विच मरदां वल्लों बिगानीआं औरतां नाल इशक, इमीग्रेशन एजंटां दा काला धंधा अते प्रवास विच्च पिआर विआह वरगे मसलिआं दा पुलंदा है। प्रवास विच्च छेती कीतिआं मरद औरत इक दूजे नूं तत्थां तों बगैर बलैक मेल नहीं कर सकदे। ‘हाए विचारे बाबा जी’ पंजाब विच्च पाखंडी बाबिआं दे विओपार अते ढौंग दा परदा फाश करदी है, किस तरहां सिआसी लोक वोटां दे लालच नाल उनहां दे ग़ैरकानूंनी कंम करदे हन।
‘उह किउं आई सी?’ कहाणी पंजाब दे मरदां अते औरतां दी बिगानीआं खुरलीआं विच्च मूंह मारन दा तसदीक करदी है। मरन उपरंत मगर मछ्छ दे हंझू वहाके जाइदाद ते कबज़ा करदे हन। ‘मुशताक अंकल’ देश दी वंड दी त्रासदी दा प्रगटावा करदी है। सिआसतदानां नें आपणे हितां दी पूरती लई नागरिकां विच्च खटास पैदा कीती है। अवनीत, मुशताक, बशीर अते मुशताक दीआं बेटीआं दीआं भावनावां मोह दीआं तंदां बणदीआं हन।
‘उह खास दिन’ कहाणी प्रवास विच्च बच्चिआं वल्लों मापिआं दी अणवेखी मापे, डेवड ते डोरथी दे विचारां दी इकसुरता नां होण दे बावजूद आपणे पुत्तर फिलिपस लई दुबारा इकठ्ठे हो गए प्रंतू फिलिपस अणडिठ ही करदा रिहा। ‘आपणे घर दी ख़ुशबू’ कहाणी पंजाब दे पिंडां विच्च ग़रीब परिवारां वल्लों दुहाजू ते वड्डी उमर दे विअकतीआं नाल आपणी लड़की दे विआह करन तों बाअद पैण वाले कलेश दा विवरण है प्रंतू इस कहाणी नूं आदरशक रूप दे के घर दी ख़ुशबू किहा गिआ है। इस दे पातर जगीरो, करमा अते भूआ पिंडां दे लोकां दे सुभाअ दी तरजमानी करदे हन।
‘डकटर कोल नहीं जाणा’ कहाणी भावनवां विच्च लपेटी होई है। रविंदर सिंघ सोढी नें भावें सारीआं कहाणीआं ही बड़ी वधीआ विउंतबंदी नाल लिखीआं हन प्रंतू इह कहाणी दलीलां नाल पैदा होण वाली बच्ची दा दादा, दादी, पिता, माता अते भरा नाल संबाद करवाके दिलचसप ही नहीं बणाइआ सगों दलीलां नूं जित्त दवाई है। भरूण हत्तिआ नूं ठल्ल पाउण लई इह कहाणी बहुत ही सारथिक साबत होवेगी। ‘हटकोरे लैंदी ज़िंदगी’ कैनेडा पहड़ाई करन लई करज़ा लै के जाण वाली विदिआरथण तमंना दी जदोजहिद दी कहाणी दरसाउंदी है, रिशतेदार तों लिआ करज़ा वापस करन लई दो-दो थां ते दिन रात शिफटां विच्च नौकरी करनी पैंदी है। अजिही सथिती विच्च बच्चिआं दी सिहत ख़राब हुंदी है ते नाल ही मानसिक तौर ‘ते बिमार हो जांदे हन। प्रवास विच्च जाण वाले विदिआरथीआं लई चिंता दरसाउंदी है। कहाणी संग्रहि दी आख़री ‘मुरदा खराब नां करो’ पंजाब पुलिस वल्लों आपणी ग़लती नाल कीती ज़िआदती ‘ते परदा पाउण दे ढकवंज नूं दरसाउंदी है। किस प्रकार पुलिस नशिआं दे विओपार विच्च विओपारीआं नाल मिलीभुगत करके ग़लत कंम करदे हन।
172 पंनिआं, 230 रुपए कीमत ते रंगदार दिलकश मुख्ख कवर वाला कहाणी संग्रहि सपतरिशी पबलीकेशन नें प्रकाशत कीता है।
***

