जून 22, 2026

writingDetail.created_by
By: उजागर सिंघ

रविंदर सिंघ सोढी दा कावि संग्रहि ‘रावण ही रावण’ समाजिक सरोकारां दा प्रतीक

रविंदर सिंघ सोढी सरबंगी साहितकार है। उह पंजाबी दा अधिआपक रिहा है। इस लई उसदी साहित दे हर रूप दी मुहारत है। उसने साहित दे सारे रूपां ‘ते हत्थ अजमाइआ है। मुख्ख तौर ‘ते उह वारतकार है। उस दीआं डेढ दरजन पुसतकां साहित दीआं वख्ख-वख्ख विधावां विच्च प्रकाशत हो चुक्कीआं हन, प्रंतू उसने बहुते नाटक लिखे हन। उस दीआं नाटक, आलोचना, खोज, जीवनी, कहाणी अते कविता दीआं पुसतकां साहितक खेतर विच्च चरचा दा विशा बणीआं रहीआं हन। कवी होण करके उस दी वारतक रसदाइक हुंदी है। उस दीआं कविता दीआं दो पुसतकां ‘धंनवाद! धंनवाद! धंनवाद!’ अते ‘अध्धा अंबर अध्धी धरती’ प्रकाशत हो चुक्कीआं हन।

चरचा अधीन ‘रावण ही रावण’ उसदा तीजा कावि संग्रहि है। इस कावि संग्रहि विच्च 43 रचनावां, जिनहां विच्च 18 ग़ज़लां, 19 कवितावां अते 6 गीत शामल हन। कवी नें समाजिक अलामतां नूं रावण दा दरजा दित्ता है। समाज आपणे अंदरले रावण नूं तां मारदा नहीं प्रंतू हर साल रावण दे पुतले नूं साड़ के बहादरी दा प्रगटावा करदा है। कावि संग्रहि दे नाम वाली कविता ‘रावण ही रावण’ समाज विच्च अनेक तरहां दे रावणा बारे जाणकारी दिंदी है, जिस तों पता लगदा है समाज, समाजिक बुराईआं विच्च बुरी तरहां ग्रहिसत हो चुक्किआ है। बिलकुल एसे तरहां ‘अज्ज दे डाइनासोर’ कविता विच्च दरसाइआ गिआ है कि संसार विच्च राजनीतक लोक आपो आपणी मानसिकता नूं खुराक देण लई इनसानीअत दा घाण कर रहे हन। कवी नें संसार दे राजनीतक लोकां दीआं आपणे हित्तां दी पूरती लई कीतीआं गईआं अते कीतीआं जा रहीआं कोझीआं हरकतां दा परदा फाश कीता है। समाज, सरकारां ते परमातमा वी अमीरां नूं होर अमीर बणा रिहा है, ग़रीबां ‘ते तशद्दद हो रहे हन, ज़ातपात दा बोलबाला है, इसदे नाल ही कवी लोकां नूं आपणे हक्कां लई जाग्रत वी कर रिहा है। लोकां लई हुण बरदाशत करना असंभव हो गिआ है। धरती हेठला पाणी ख़तम हो रिहा, बिरध घर बण रहे हन, शाही लंगर बण रहे हन, रिशते निभाए नहीं जा रहे, ताहने मिहणिआं दा ज़ोर है, कवी लोकाई नूं कहि रिहा है कि हुण इनहां अलामतां तों खहिड़ा छुडा लओ समां लंघे तों बाअद विच्च पछताउण दा कोई लाभ नहीं होवेगा। रुख्खां नूं बचाईए, पंछीआं दे रैण बसेरे नां उजाड़ीए, नशे तों जवानी नूं बचाईए, औरत ‘ते माड़ी नज़र नां रख्खीए, सगों इज़्ज़त करीए, दाज बंद करीए, पाणी पलीत होण तों बचाईए, सरवण पुत्तर बणीएं, दोसती वधाईए, भीख नां मंगीए, झूठ फरेब तों बचीए, इह सभ खुदकशी दे बराबर हन।

इस कावि संग्रहि दी सभ तों पहिली कविता ‘कैद करो, कैद करो’ सिरलेख वाली है, जो सारी दी सारी सिंबालिक है। जे इउं कहि लिआ जावे कि इस कावि संग्रहि दा सार है, तां वी कोई अतकथनी नहीं। इस कविता विच्च रुत्तां, रुख्खां, थोहरां दे सिंबलां राहीं समाज विच्च वापर रहीआं अणहोणीआं नूं रोकण दी ताकीद कीती गई है। बज़ुरगां दी अणवेखी, पती पतनी दे संबंध, डेरिआं दे दुशकरम, धरमां दे पखंड, बेज़मीरे लोकां, धोखेबाज़ां, प्रवास विच्च जाण लई ज़ाहली विआह, नंगेज़वाद, टब्बरां दा टुट्टणा, सिआसत विच्च परिवारवाद, मिलावट, रिशवत, सिखिआ विच्च निघार, जुगाड़ां नाल मान सनमान प्रापत करने, विदेशी रावणां आदि बारे बाकमाल टिपणीआं कीतीआं हन। पंजाबी विदेशां विच्च वी आपणीआं आदतां तों बाज नहीं आउंदे, विदिआरथीआं दा शोशण करदे हन। सरकारां दीआं विसंगतीआं ते विअंग कसिआ गिआ है। नौजवानां अते मुटिआरां दीआं हरकतां चिंता दा विशा बणीआं होईआं हन। इस कविता तों बाअद ग़ज़लां फिर कवितावां ते गीत दित्ते गए हन। इह तरतीव अख़ीर तक्क चलदी है तां जो कावि संग्रहि दिलचसप बणिआं रहे। कावि संग्रहि आकार विच्च भावें छोटा है प्रंतू विशे, विचार, अरथ अते विअंग वड्डे हन, जिहड़े पाठकां नूं झंजोड़दे हन। कवी नें सिरफ देश दे मुद्दे ही चुक्के नहीं सगों संसार विच्च जो वापर रिहा है, उसनूं द्रिशटांतिक रूप विच कवितावां, ग़ज़लां ते गीतां राहीं दरसा दित्ता है। शाइर नौजवानां नूं मिहनत करन लई प्रेरदा होइआ वातावरन नूं सवछ्छ बणाउण लई रुख्ख लगाउण दी ताकीद वी करदा है। परवास दे संताप दी गल्ल करदा देश दे मोह, बेघरिआं लई घरां, भुख्खमरी, बलातकार अते बज़ुरगां दा निघ्घ मानण दी गल्ल करदा है।

‘सदीवी सच्च’ अते ‘अज्ज दे बेदावीए’ कवितावां विच्च ज़ुलम नूं सहिण दी थां मुकाबला करन, कुरबानी देण, लोकाई दा दरद महिसूस करन, गुरू तों बेमुख्ख होण दा लगातार ज़ारी रहिण, गोलकां दी लुट्ट ते लुट्ट पिछ्छे आपसी लड़ाईआं दा ज़िकर करदिआं सिख्खी दे बचाअ लई नवीं पनीरी नूं सिख्खी अते आपणी विरासत नाल जुड़न दी सलाह दित्ती गई है। कवी अग्गों आपणीआं कवितावां विच्च लिखदा है कि धोखेबाज अधरमी लोक धरम नूं नुकसान पहुंचा रहे हन, सिआसतदान वोटां नूं ख्रीद के ग़रीबां दी ग़रीबी दा नज़ाइज़ लाभ उठा रहे हन, परिवारवाद प्रफुलत हो रिहा, जुमले छड्ड के लोकाई नूं वहिमा भरमा दे जाल विच्च फसाई जांदे हन, सरकारी तंतर कुंभ करन दी नींद सुत्तै, सिहत विओपार बण गिआ, मिलावट भारू है, लोकां नूं सिवकसैंस नहीं, मज़दूर दिवस होटलां दी शान हन अते वकील ते अदालतां लोकां नाल इनसाफ नहीं कर रहीआं। लोक निरमोही हो गए, अमीर लोकां दा फ़ैशन ‘ते ज़ोर ग़रीबां कोल तन ढक्कण दी हिंमत नहीं, विखावा प्रधान, ग़रीब रब्ब दी रज़ा विच्च हुंदे होए हर हालत विच्च जीवन बसर करदे हन। बलातकारी धीआं बचाउण दे नाहरे मार रहे हन, कानूंन तोड़न वाले कानूंन बणा रहे हन, डेरिआं वाले धरम दी आड़ विच्च जनता नूं कुराहे पा के इसतरीआं नूं सबजबाग विखाके मौजां माणदे हन, ग़रीब दी तरक्की बरदाशत नहीं, अबला नूं सज़ा, गुनाहगार नूं फल, सिआसतदान ते अफसरशाही इक्कमिक, अमीर ग़रीब दा पाड़ा वध्ध रिहा, सरहद्दां दी राखी करन वालिआं दा मुल्ल नहीं पै रिहा, वाड़ खेत नूं खा रही है, राजसी लोक आगू नहीं रहे प्रंतू लाल गोदड़ीआं विच्चों रौशनी दिंदे हन। कवी अनुसार सरकारां दी कारगुज़ारी अमली रूप विच्च नहीं सिरफ अख़बारां दे इशतिहारां विच्च है, हालात इतने माड़े हो गए हन कि सारे पासे अंधेरा ही विखाई दिंदा है, लोक मखौटे पाई फिरदे हन, अंदरों बाहरों इक्क नहीं, दोसती दे नाम नूं कलंकित कर दित्ता, ठग्गी ठोरी ते ज़ोर है, मिंटां विच्च पासा बदल जांदे हन, औरतां दे मानसिक बलातकार घरां, रिशतेदारीआं अते बाहर वी हुंदे हन, अग्ग लाई डब्बू कंध ‘ते, ग़रीबां दा कबाड़ा दूजे घर लग्गी अग्ग बसंतर दिसदी है, सहिजता ते शहिनशीलता पर ला के उड गई, विरासत दा मोह प्रवास विच्च ज़िआदा हुंदै, ज़िआदा खुल्हदिली नुकसान करदी है अते दिल्ली दे हाकम निरमोही साबत हुंदे हन। गीतां अते कुझ ग़ज़लां विच्च रोमांसवाद दी झलक वी पैंदी है। अख़ीर विच्च किहा जा सकदा है कि रविंदर सिंघ सोढी नें आपणीआं रचनावां विच्च लोकाई दे दरद नूं प्रगटाइआ है। इह वी किहा जा सकदा है कि कवी नें आपणीआं वारतक दीआं पुसतकां दी तरहां काविक रूप विच्च वी लोकां दे हक्कां दी प्रतीनिधता कीती है।

80 पंनिआं, 130 रुपए कीमत वाला कावि संग्रहि ‘रावण ही रावण’ जे.पी.पबलीकेशन घलौड़ी गेट पटिआला नें प्रकाशत कीता है।

संपरक रविंदर सिंघ सोढी : 0016043692371

***