अक्टूबर 06, 2009

writingDetail.created_by
By: वरिआम सिंघ संधू

साडे विचकार कौण खड़ोता है

असी ‘विलेज रैसटोरैंट’ दा चक्कर ला के परत वी आए सां पर अजे सभिआचार प्रोगराम शुरू नहीं सी होइआ। होर तां होर अंदरले हाल दा तां अजे तक दरवाज़ा वी नहीं सी खुल्ल्हा। बाहर लोकां दी इक वड्डी भीड़ सी। एनी भीड़ दा तां छोटे जिहे हाल विच समा सकणा वी नामुमकिन सी। किसे प्रबंधक नें हौली जिही मेरे कंन विच किहा, ‘‘तुसीं खब्बे रुख़ हो  के होटल दे पिछले हिस्से वल्ल जा के पिछले दरवाज़े राहीं हाल विच चले जाओ। भीड़ तों बचा करन लई असीं इहो ही तरीका अख़तिआर कीता है।’’
इंज भारती डैलीगेटां नूं हौली हौली गुपत तौर ‘ते सूचित कीता जाण लग्गा। असीं छेती छेती हाल दे पिछले दरवाज़े विचों अंदर दाख़ल होए। हाल दीआं कंधां दे नाल, सटेज वाले पासे नूं छड्ड के, महिमानां वासते अग्गड़-पिछ्छड़ कुरसीआं दीआं दो कतारां तिंनीं पासीं लाईआं होईआं सन। अगले विहड़े विचों कुरसीआं चुक्क के कालीन विछा दित्ते गए सन तां कि ज़िआदा बंदे बहि सकण। असीं हाल दे सज्जे हत्थ पिछली नुक्कर विच डठ्ठीआं कुरसीआं ‘ते टिक गए। कुझ ही मिंटां विच हाल खचा-खच भर गिआ। भावें किंना वी चुपके जिहे पिछले दरवाज़े विचों दाख़ल होण दा फ़ैसला लिआ गिआ सी पर फिर वी लोकां नूं इधरले पासे किरन मकिरनी तुरदिआं वेख आम-लोकां नूं भला किवें नां पता लग्गदा। उनहां नें वी हाल विच दाख़ल होण दी ज़िद कीती पर केवल डैलीगेटां वासते प्रोगराम होण दा वासता पा के प्रबंधकां नें उनहां नूं वापस कीता। इस दे बावजूद कई जणे धुस्स दे के अंदर आण वड़े सन। इक जणा साडीआं कुरसीआं दे पिछ्छे आ के आपणीआं बग़लां विच बाहवां दे के खलोता सी कि किसे प्रबंधक नें उस नूं बाहर जाण लई आखिआ पर उह आदमी नां ही हिल्लिआ ते नां ही बोलिआ। प्रबंधक नें दूजी वार किहा उह तद वी टस्स तों मस नां होइआ। तीजी वार कहिण ‘ते अते सानूं सभ नूं आपणे वल्ल धौणां मोड़ के वेखदिआं जाण उह आदमी कहिण लग्गा, ‘‘मैं किउं बाहर जावां! पहिलां अहु होरनां नूं कढ्ढो।’’
प्रबंधक बेवसी विच परहां नूं मुड़ गिआ। उह उस नूं चुक्क के तां बाहर सुट्टणों रिहा। बोल-बुलारा होण नाल बदमग़ज़ी पैदा होण डरों ही शाइद उह चुप्प करके चला गिआ सी। अजिही बदमग़ज़ी कानफ़रंस दे प्रभाव ‘ते माड़ा असर पा सकदी सी।
शाइद एनी वड्डी गिणती विच भारत तों आए लोकां नूं वेखण ते सुणन दी तांघ ही सी कि सवेर वाले प्रोगरामां विच वी बहुत सारे लाहौरीए बिन-बुलाइआं शिरकत करदे वेखे गए सन। पिछले दो दिनां विच तां अजिहा वी होइआ कि भारती डैलीगेट खाणे लई अजे पलेटां ही हत्थ विच फड़ी टहिल रहे हुंदे कि बिन-बुलाइआ टिड्डी दल, खाणे वाले मेज़ चटम वी कर जांदा। कल्ल्ह तां रोटी खाणों रहि गए भारती डैलीगेटां लई प्रबंधकां नूं दूजी वार रोटी दा प्रबंध करना पिआ सी। इस मुशकल नूं वेखदिआं अज्ज खाणे वाले सथान दे बाहर प्रबंधकां नें ‘सिरफ़ महिमानां वासते’ लिख के वी ला दित्ता सी तां वी टोलिआं दे टोले अंदर जा वड़े सन। सकिउरिटी वाले दी किउंकि प्रबंधकां नें डिऊटी लाई होवेगी कि बाहरला आदमी अंदर नहीं जाण देणा, इस लई उहने किसे बंदे नूं बाहर जाण लई किहा तां उह अग्गों शेर वांग भबकिआं, ‘‘चल्ल उए कुत्तिआ भौंक नां…’’
सकिउरिटी वाले नें आपणा फरज़ निभाउण लई बुड़बुड़ाउंदिआं उस नूं दूजी वार बाहर जाण लई किहा तां उस आदमी नें उस नूं उच्ची सारी भैण दी गाल्ह कढ्ढी ते आपणे साथीआं दे रोकदिआं कौडी पाउण वालिआं वांग दोवें बाहवां उलार के उह खा जाण लई सकिउरिटी वाले वल्ल उलरिआ।
‘‘भैण‥! तैनूं पता नहीं मैं की शैअ आं उए! हटो पासे! मैं इहनूं हुणे गोलीआं नाल नां भुंनिआ तां मैं पिउ दा पुत्त नहीं…’’
सकिउरिटी वाला छित्था पिआ ‘घुर घुर’ करदा आपणी बेवस्सी ‘ते झुरदा तुर गिआ ते उह आदमी उस नूं गोलीआं नाल भुंनण दी थां भुंने होए कबाब उते आपणा सारा गुस्सा कढ्ढण लग्गा।
हाल खचा-खच भर गिआ सी जदों फ़ख़र ज़मान आपणे साथीआं नाल अंदर आइआ। उस नूं उदघाटनी तकरीर करन लई आखिआ गिआ। जदों उह बोलिआ तां उहदी आवाज़ विच शेर वरगी दहाड़ सी। बहुत तिख्खी उतेजना नाल भरे होए सन उस दे बोल। उहदी उच्ची सुर भैअ-भीत करन वाली सी। उह जिवें साहमणे खड़ोते दुशमण नूं ललकार रिहा सी।  सरोतिआं विच बेहद्द जोश सी। उह उच्चीआं आवाज़ां ‘च, बाहवां खहड़ीआं करके ‘फ़ख़र ज़मां!’ ‘ज़िंदाबाद’ दे नाअरे वी ला रहे सन।

फ़ख़र ज़मां दी उतेजना दा इक ख़ास कारन सी। इस आलमी पंजाबी कानफ़रंस नूं उथों दे टी.वी. ते अख़बारां नें बहुत वड्डे पध्धर उते उभारिआ सी। पाकिसतान विच इह पहिली वार होइआ सी कि मुलक पध्धर उते पंजाबी दे नां नाल जुड़ी इस कानफ़रंस दी एनी वड्डी चरचा चल्ली सी। उरदू अते अंगरेज़ी दीआं सभ वड्डीआं अख़बारां नें तसवीरां समेत पहिले पंनिआं उते कानफ़रंस दी कारवाई दीआं ख़बरां छापीआं सन। इस नूं इक चंगी शुरूआत किहा गिआ सी पर कट्टड़पंथी विचारां वाले प्रैस वलों इस कानफ़रंस दे विरुध्ध वी इक ‘वावेला’ खहड़ा कर दित्ता गिआ सी। लाहौर तों छपदा ‘नवाए वकत’ अख़बार इस मुहिंम दा आगू सी। इनहां अनुसार पंजाबी लई पाकिसतान विच कंम करन वाली लाबी हिंदुसतानी खुफ़ीआ एजंसी ‘राअ’ दी एजंट सी ते कानफ़रंस विच आए डैलीगेट वी ‘राअ’ दे प्रतीनिध सन। उनहां लई इह कानफ़रंस ‘नज़रीआ पाकिसतान’ दे ख़िलाफ़ सी ते मुलक नूं तोड़ के भारत विच ही विलीन करन वाले लोकां दी गुपत साजिश दा इक हिस्सा सी। साडे वफद दे लोकां वलों बरलिन दी दीवार दे टुट्टण वांग ‘वाघे दीआं लकीरां मेट देण दीआं’ भावुक तकरीरां नें वी इस सभ कुझ नूं आधार मुहई्ईआ कीता सी।
पर फ़ख़र ज़मां दे अंदरला सुच्च अते सच्च उबलदे गुस्से विच वहि रिहा सी। उस नूं रंज सी कि कुझ कट्टड़पंथी उस नूं देश-ध्रोही ऐलान रहे सन। उह सच्चा पाकिसतानी सी। आपणे देश नूं मुहब्बत करन वाला। उह कहि रिहा सी कि उह किसे वी कट्टड़पंथी नालों वध्ध आपणे देश अते उहदी ख़ुदमुख़तिआरी नूं पिआर करन वाला है अते इस वासते उस नूं किसे ‘मुल्लां मुलाणे’ तों सरटीफिकेट लैण दी लोड़ नहीं। इह लोक सानूं नसीहतां देण दी थां मसजिदां विच बहि के आपणी पाठ-पूजा करन। असीं बथेरा चिर इनहां दे इहो जिहे फतविआं तों डरदिआं चुप्प वट्टी रख्खी। उरदू साडी कौमी ज़बान है ते असीं उस नूं पिआर करदे हां पर असीं हुण पंजाबी उते उरदू वालिआं दी सरदारी नहीं चल्लण देणी। सानूं पंजाबी होण अते पंजाबी नूं आपणी मां-बोली आखण उते फ़ख़र है।
‘‘जे तुसीं मेरे नाल मुतफिक हो तां बाहवां खहड़ीआं करके आवाज़ दिओ।’’
लोकां नें भरवे शोर विच दोवें बाहवां हवा विच उलारीआं। हाल उतशाह भरे शोर नाल गंूजिआ। फ़ख़र ज़मां होर उतेजित हो गिआ।
‘‘असीं पूरे तरवंजा साल इनहां तों डरदे चुप्प रहे। पूरे तरवंजा सालां विच इह लोक पंजाब दा अंन खा के साडे उते आपणा रोहब छांटदे रहे। पान खा के साडीआं सड़कां ‘ते गंद खिलारदे रहे। असीं इनहां नूं बथेरा सिर ‘ते चहड़ाई रख्खिआ। एने सालां विच इनहां साडी ज़बान तां की सिख्खणी सी, इह सानूं हिकारत दीआं नज़रां नाल वेखदे रहे। अगर इनहां नूं साडी ज़बान विच गल्ल करन लग्गिआं तकलीफ़ हुंदी है तां उह इथों चले जाण। इह ख़ुद नां गए तां असीं इनहां नूं इथों धक्के मार के कढ्ढ दिआंगे।’’
इस भखे होए माहौल विच इक-दो भारती प्रतीनधां नें वी तकरीर कीती। साडी इक बीबी नें फ़ख़र ज़मां दी तकरीर ते पंजाबी प्रती प्रगटाईआं उस दीआं भावनावां दी तारीफ़ कीती ते पंजाबी दे नां ‘ते शुरू होई इस जद्दो-जहिद नूं निरंतर जारी रख्खण लई कहिंदिआं इथों तक कहि गई, ‘‘इस जद्दो-जहिद विच जदों वी साडे पंजाबी वीरां नूं उधरले पंजाब दी मदद दी लोड़ होई तां असीं बाहवां उलार के तुहाडी मदद लई पु्ुजांगे।’’
मैनूं इहो जिहीआं बचगाना गल्लां चंगीआं नहीं सन लग्गदीआं। इहो जिहीआं तकरीरां ही पाकिसतान दे कट्टड़पंथीआं नूं कहिण दा मौका दिंदीआं सन कि इह दोहां मुलकां दे पाकिसतान ते इसलाम विरोधी लोकां दा इकठ्ठ है। इसे करके ही मैं आपणी कल्ल्ह दी तकरीर विच हिंदुसतान दे वख्खरे मुलकां दी होंद दे मुद्दे नूं उभारिआ ते इक-दूजे दी आज़ादी दा सनमान करदिआं होइआं सांझ दे सूतरां नूं तलाशण ते उनहां नाल जुड़न ‘ते ज़ोर दित्ता सी। अज्ज फ़ख़र ज़मां नूं वी शाइद इसे लई आपणे सच्चे-सुच्चे पाकिसतानी होण दी पुशटी करनी पई। मैं हौली जिही रघबीर सिंघ दे कंन विच किहा, ‘‘इह बीबी भला बाहवां उलार के की मद्दद कर दएगी।’’
उह हस्सिआ, ‘‘इहो जिहीआं भावुक ते ख़ाहमख़ाह आपणा नाइकतव सथापत करन वालीआं गल्लां तों जिंना बचिआ जावे, चंगा है पर आपणे बंदिआं दी भावुकता दा कोई की करे!’’
सभिआचारक प्रोगराम शुरू हो चुक्का सी। इक नौजवान गाइक नच्चदा-टप्पदा होइआ, भंगड़ा पाउंदा संगीत दे शोर विच आपणी कला दा प्रदरशन कर रिहा सी। साडे अग्गे-बैठे सरोतिआं विचों इक अठ्ठ नौं साल दी बच्ची उठी ते साडे कोल आ के खड़ो गई। उठण तों पहिलां उस नें आपणी मां दे कंन विच घुसर-मुसर कीती सी।
‘‘अंकल! अपने आटोग्राफ दे दो पलीज़।’’ मैं अते रघबीर सिंघ नें उस दी डाइरी उते उस दा नां लिख के ज़िंदगी विच तरक्की करन दी आशीरवाद उरदू अख्खरां विच पंजाबी लिख के दित्ती ते हेठां आपणे दसतखत कर दित्ते। बच्ची नें पहड़िआ ते ख़ुश हो के मुसकराई।
‘‘थैंकयू अंकल।’’
फिर उह आपणी डाइरी लै के साडे तों पंज-छे सीटां दी वित्थ ‘ते बैठे आपणे पिउ कोल गई ते उस अग्गे आपणी डाइरी कीती। पिता नें डाइरी पहड़ी। बच्ची नूं पिआर दित्ता ते फिर आपणे वाले पासे बैठे रघबीर सिंघ नूं किहा, ‘‘तुहाडे विचों संधू साहिब कौण नें…मैं करनल गिल्ल हां…।’’
उस नें रघबीर सिंघ नाल हत्थ मिलाइआ।
रघबीर सिंघ नें मेरे वल्ल इशारा कीता तां करनल गिल्ल कहिण लग्गा, ‘‘संधू साहिब जे तकलीफ़ नां मंनो तां कुझ पल ऐथे मेरे कोल आ जाओ!’’
उस नें किसे नूं कहि के आपणे नाल दी सीट मेरे लई ख़ाली करवा दित्ती सी।
सटेज उते पाकिसतान दी नवीं उभरदी गाइका नसीबो लाल गा रही सी। पूरे रस-रंग विच भिज्ज के।
कुरसी ‘ते आपणे कोल बैठदिआं ही करनल गिल्ल नें पोले जिहे मैनूं आपणी वख्खी नाल घुट्टिआ।
‘‘संधू साअहब! साडे एथे लाहौर ज़िले विच संधू बहुत नें। तुहाडे ओधर गिल हैगे नें…?’’
‘‘हां…हां किउं नहीं…गिल्ल बहुत नें…साडे ओधर…आपणीआं बहुत सारीआं गोतां सांझीआं ही तां नें जट्टां दीआं। एधर वी ते ओधर वी। संधू, गिल्ल, रंधावे, चीमे, घुंमण…।’’
‘‘आपां जट्ट-भरा जू होए’’ उस नें गरमजोशी नाल मेरा हत्थ घुट्टिआ। सरहद्दां ‘ते लड़न-मरन वाला इक फौज दा अफ़सर, जिस नूं दूजा मुलक, दुशमण दा मुलक समझण दी सिख्खिआ दित्ती गई सी-उस अंदर उहदा भरपण फुट्ट पिआ सी।
‘‘संधू साअहब !  ऐह लवो, मेरा फोन नंबर ते अगले दिनां ‘च जदों वी मौका लग्गे, विहल होवे तां मेरे घर मेरे नाल खाणा खावो। मैनूं बहुत ही ख़ुशी होवेगी…।’’
मेरे नाल ही उस नें अग्गे उलर के रघबीर सिंघ नूं वी निउता दित्ता।
मैं करनल गिल्ल दा इस मुहब्बत भरे सद्दे लई धंनवाद कर रिहा सां ते उधर सटेज उते आशक जट्ट आपणे गीत तों पहिलां भूमिका बंनहदा होइआ कहि रिहा सी।
‘‘इह साडे लई बड़ी ख़ुशी दी गल्ल है ते साडी ख़ुश-नसीबी कि सरहद्द पारों साडे भरा अज्ज एथे साडे विच शामल होए नें…।’’
मेरे तों दस कु सीटां सज्जे हत्थ आपणी कुरसी नूं थोहड़ा कु अग्गे नूं वधा के बैठा होइआ इक मोटा आदमी आशक जट्ट दे बोल सुण के गुस्से विच हत्थ हिलांदा उच्ची आवाज़ विच हुंगारिआ, ‘‘हैहो जिही बकवास बंद कर उए! सिध्धा गौण सुणा।’’
उस नूं सरहद्द पारों आए लोकां नूं भरा आखण वाली गल्ल जची नहीं सी। उस दी इस टिप्पणी नूं शाइद जाणबुझ्झ अणगौलिआ कर दित्ता गिआ सी, नहीं तां उहदी आवाज़ सुणी तां सारे हाल विच गई सी।
ख़ूबसूरत आवाज़ दी मालिक तसव्वर खानुम काले रंग दे सूफीआना कप्पड़िआं विच फब्ब-फब्ब पै रही बड़े वजद विच सूफीआना कलाम गा रही सी। सरोते संगीत दे जादू दे कीले होए सिर हिला रहे सन पर मेरा धिआन बार-बार उस मोटे आदमी वल्ल जा रिहा सी। मेरे अते तसव्वर ख़ानुम वलों गाए जा रहे सूफीअना कलाम विच उह बार-बार किउं आण खड़ोंदा सी!
रात ढल गई सी जदों प्रोगराम ख़तम होइआ। हाल तों बाहर आ के करनल गिल्ल सानूं फिर किसे वेले समां कढ्ढ के आपणे नाल खाणा-खाण दा सद्दा दे रिहा सी।
‘‘गिल्ल साअहब ! आओ तुहानूं आपणा गिल्ल वी मिलावां…’’ मैं कोल आ खड़ोते गुरभजन गिल्ल दी बांह फड़ के इशारा करदिआं किहा, ‘‘इह करनल गिल्ल नें…।’’
करनल गिल्ल नें छोटे भरा वांग गुरभजन गिल्ल नूं आपणीआं बाहवां विच वल लिआ।
आशक जट्ट नूं गाल्ह कढ्ढण वाला उह मोटा आदमी कित्थे सी!