जुलाई 23, 2025

writingDetail.created_by
By: वरिआम सिंघ संधू

सोच अते अमल दे राह ‘ते पहिले कदम (साहितक सवै-जीवनी)

ज़िंदगी दे इहनां मुढले वरहिआं विच्च मेरी सोच उत्ते पिंड विच्च लग्गदे मेलिआं समें लग्गदे दीवानां अते समें-समें वख्ख वख्ख राजसी पारटीआं दुआरा कीते जांदे जलसिआं/डरामिआं दा वी असर पिआ। साडे पिंड गुरू हरगोबिंद साहिब अते भाई बिधी चंद दी याद विच्च हर साल दो वड्डे मेले लग्गदे। पहिला नौं जेठ नूं ते दूजा भादों दी मस्सिआ तों सत्त दिन पिछों। इह मेले आखंड-पाठ रख्खण दे दिन तों लै के भोग पैण वाले दिन तक्क लग्गदे। तिंने दिन बाहर खुल्ल्हे पंडाल विच्च रात-दिन दीवान सज्जदे। ढाडी अते कवीशर सिख्ख गुरूआं दी कुरबानी दीआं वारां गाउंदे अते इतिहासक योधिआं दे रांगले ते जुझारू परसंग सुणाउंदे।

जदों मैं प्राइमरी जमातां दा विदिआरथी सां तां घरों मेले ‘ते ख़रचण लई मिले पैसिआं नाल अख्खां नूं लाउण वाले यंतर विचों तसवीरां वेख के अते मेले दा गेड़ा कढ्ढ के घर मुड़ आउंदा सां। पर हाई सकूल विच्च जा के मेरी सभ तों वड्डी दिलचसपी लग्गदे दीवानां विच्च इस कदर वध गई कि कई कई घंटे बैठ के सिख्ख-इतिहास दे परसंग सुणदा रहिंदा। हक्क-सच्च लई जूझण वाले गुरू अते उहनां दे सिदकी सिख्ख मेरे आदरश बण गए। सच्चे सिख्ख वाले गुण धारन करन दी रीझ मेरे अवचेतन विच्च वस्स गई सी। पर मेरे विच्च धारमिक-कट्टड़ता बिलकुल नहीं सी। नां ही धारमिक-रीतीआं विच्च किसे प्रकार दी अंनही शरधा सी। इसदा सभ तों वड्डा कारन तां इह सी कि साडे गुरू तां हर तरहां दी संकीरणता नूं रद्द कर के सारे जगत नूं इनसानी-प्रीत दे कलावे विच्च भरन दा सुनेहा दिंदे सन। दूजा, साडे घर विच्च धारमिक रहु-रीत अते पूजा-पाठ दी कट्टड़ पालणा दा कोई रिवाज़ ही नहीं सी। मेरा पिता तां अगांहवधू खुल्ल्हे ख़िआलां दा है ही सी, मेरी मां वी, मैनूं नहीं याद; पर जे होवे वी तां, कदी वरहे-छिमाही ही गुरदवारे जांदी होवेगी। दादी मेरी वी आपणे किसे सिंघ-सभीए वडेरे बज़ुरग अते परिवार दी किसे होर सिआणी ‘बीबी’ दे हवाले नाल सिख्ख धरम नाल जुड़ी अंनही लग्ग-लबेड़ तों मुकत होण दीआं कथा-कहाणीआं सुणाउंदी रहिंदी। उधरों मैं इहनीं दिनी गुरबख़श सिंघ दी पुसतक ‘परम-मनुख्ख’ पहड़ लई सी अते गुरूआं दी सोच विचला तरकशील पहिलू वी मेरे साहमणे जगण लग्गा सी। इहो कारन है कि मैनूं आपणी ज़िंदगी दा कोई पळ वी अजिहा याद नहीं आउंदा जदों मैं धारमिक कट्टड़ता जां धारमिक तंगदिली दी हनेरी दलदल विच्च धसिआ होवां। सिख्खी दा ‘एकु पिता एकिसु के हम बारिक’ दा सुनेहा मेरी रूह दा सदीवी हिस्सा बणिआं रिहा है।

गुरबख़श सिंघ दे माधिअम राहीं मैं हौली हौली विगिआनक सोचणी दे लड़ लग्ग रिहा सां। कंवल दी ‘रात बाकी है’ नें मैनूं कमिऊनिसट चंगे लग्गण ला दित्ते। उंज वी जदों कमिऊनिसट साडे पिंडां विच्च जलसे अते डरामे करदे, सरकार अते पुलिस नूं ख़रीआं ख़रीआं सुणाउंदे, भ्रिशट अफ़सरां ‘ते तवा लाउंदे तां मैनूं उहनां दी दलेरी चंगी लग्गदी। ग़रीबां अते माड़िआं दी उहनां वल्लों कीती जांदी हमाइत मन मोह लैंदी। सथापती विरुध्ध मेरा रुझान सुरत संभलदिआं उदों ही पैदा हो गिआ सी जदों मैं पिंड दे धारमिक दीवानां विच्च अकाली लीडरां दे भाशण सुणदा सां, जिनहां विच्च कैरों सरकार ते नहिरू सरकार दी मिली-भुगत दा ज़िकर हुंदा, जिस सदका पंजाबी बोली दे आधार उत्ते पंजाबी सूबा बनाउण ‘च रुकावट खड़ी कीती जा रही सी, जद कि बोली दे आधार उत्ते होर सूबे बणा दित्ते गए सन। ‘पंजाबी सूबे’ दी प्रापती लई लग्गे मोरचे विच्च हज़ारां लोक कैद कीते गए। अबहोर रहिंदा बापू चंदा सिंघ वी गल विच्च हार पुआ के जेल्ह विच्च जा पुज्जा। पंजाबी सूबे दे कैदीआं उप्पर बठिंडे जेल्ह विच्च गोली चल्ली अते सकूल पहड़दे बच्चे नूं ‘पंजाबी सूबे’ दा नाअरा लाउणों रोकण दा यतन करदिआं पुलिस वल्लों कुट्ट कुट्ट के मार देण दीआं दरदनाक घटनावां नें मेरे मन विच्च इह विचार पैदा कर दित्ते कि ‘इह सरकार’, ‘साडी सरकार’ नहीं। साडे सकूलों कुझ्झ साल पहिलां पहड़ के गिआ साडे मासटर राम सिंघ दा भणेवां जसवंत सिंघ पटवारी वी गोली नाल शहीद हो गिआ सी। उसदी मौत सानूं आपणे किसे बहुत नज़दीकी दी मौत्त लग्गी सी।

पर जदों कमिऊनिसट सरकार दे वितकरे नूं आरथक आधार नाल जोड़ के आरथक काणी-वंड दूर करन दा प्रचार करदे तां उहनां दीआं गल्लां मन नूं टुंबदीआं। कामरेड रूड़ सिंघ ‘इनकलाब’ सिध्ध-पध्धरे अंदाज़ विच्च लिखी कविता जटके अंदाज़ विच्च गाउंदा:

टाटे बाटे पीण विसकीआं

कामे भुख्खे मरदे

डरामा सकुऐड वाले गीत गाउंदे:

सुण नहिरू सरकारे

तैनूं रोवण लोकीं सारे

गोरे दी थां काला आ गिआ

उह वी छड़ीआं मारे

कामरेड अछ्छर सिंघ छीना अते दलीप सिंघ टपिआला दीआं तकरीरां होश वी दिंदीआं अते जोश वी।

जिवें दस्सिआ है कि हिंदू भाईचारे विच्च वसदा होण करके जीवन-विहार विच्च तां मैं बचपन तों ही धारमिक तंग-नज़री तों मुकत सां। मेरे पिआरे चार दोसतां; दरशन अते दवारका, परकाश अते अतर विच्चों पहिले दो हिंदू सन। पर हुण मैं सुचेत तौर उत्ते तथा-कथित नीवीं जाती दे लोकां अते मुंडिआं नूं मानवी अपणत्त नाल मिलणा शुरू कीता। उंज छोटे हुंदिआं वी तीसरी चौथी विच्च पहड़दे समें सहिंसीआं दा मुंडा फ़ौजू अते मजह਼बी सिख्खां दा जोगिंदर मेरे बहुत निकटी-मित्तर सन अते मैं उहनां दे घर खेडण-मल्लण जांदा ही रहिंदा सां। मेरे अंदर भिट्ट-सुच्च दा कोई अहिसास नहीं सी। पर हुण मैं जात-पात दे विधान बारे जाणू हो चुक्का सां अते सुचेत हो के ही इह बंधन तोड़न वल्ल रुचित सां। अठ्ठवीं नावीं विच्च पहड़दिआं ही मैं आपणे कामे बचन सिंघ मज़हबी सिख्ख नाल खेतां विच्च कंम करिदआं उसदे जूठे भांडे विच्च उसदे साहमणे पाणी पी लिआ सी। उह हैरान होइआ इह ‘अणहोणी’ वापरी वेख के बोलिआ, “ओए इह की कीता ई?”

“पाणी पीता है, होर की?” मैं मुसकरा के उस वल्ल वेखिआ। मेरे वल्ल वेख के उह वी मुसकरा पिआ। मेरा इह विहार उसनूं ओपरा पर चंगा वी लग्गा जापदा सी। उंज उस वेले पाणी पींदिआं शाइद मैनूं वी लग्गा सी जिवें मैं कोई डूंघी खाई पार कीती होवे-इक्को झटके नाल छाल मार के। पर जे बी टी करदिआं साडा जिहड़ा पंजां मुंडिआं दा जुट्ट सी, उहनां विच्चों दो चाचे-ताए दे पुत्त भरा करम सिंघ अते राम सिंघ चमड़े दा कंम करन वाले कारीगरां दे मुंडे सन। पर बड़े सनुख्खे अते दरशनी। असीं इकठ्ठे इक्को भांडे विच्च खांदे। इक्कठे ही बाहर आउंदे जांदे। कदी इह अहिसास ही नहीं सी होइआ कि असीं किहड़ी जात दे हां।

पिछ्छों पहड़दिआं अते जीवन विच्च विचरदिआं तथा-कथित दलित श्रेणीआं दे बहुत सारे विअकतीआं नाल मेरा डूंघा नेड़ अते पीच रिहा। लिखण दे उहनां मुढ्ढले दिनां विच्च मैं अकसर बाबा धंना सिंघ अते उजागर राम कोल लंमां समां बैठ के उहनां नाल जग्ग-बीतीआं, हड्ड-बीतीआं सांझीआं करदा करवाउंदा रहिंदा। दोवें ही चमड़े दा कंम करदे सन। उह नाल दे नाल जुत्तीआं सीवीं जांदे अते नाल नाल वारतालाप जारी रख्खदे। इह उजागर राम ही सी जिहने मेरीआं कहाणीआं सुण के मैनूं राइ दित्ती सी, “तेरीआं कहाणीआं विच्च इक्क गल्ल होणी चाहीदी है। इक्को गल्ल। किते कोई जां किते कोई होर गल्ल नहीं…” उहदा भाव सी कि मेरीआं कहाणीआं विच्च निरोल वरग-वंड दे चितर होणे चाहीदे हन, जिनहां विच्च तगड़िआं दे विरुध्ध माड़िआं नूं लड़दिआं अते संघरश करदिआं विखाइआ गिआ होवे। इंज उह मैनूं, जिंना चिर ‘इनकलाब’ नहीं आ जांदा, होरनां मसलिआं ते विशिआं नूं हाल दी घड़ी तिआग देण दी सलाह दे रिहा सी। आपणे पहिले कहाणी-संग्रहि ‘लोहे दे हत्थ’ विच्च दे मुढ्ढ विच्च मैं उजागर राम दी इस सलाह दा हवाला वी दित्ता सी। इह सलाह इध्धर उधर भटकदे लेखक नूं उसदी प्रतीबध्धता अते साहितक-ज़िंमेवारी दा चेता करवाउंदी लग्गदी है।

मुछ्छ-फुट्ट चहड़दी जवानी दे झल्ल-वलल्ले दिनां विच्च मैं इक्क वार साडे घर कंम करन वाली बीबी सवरनों नूं आखिआ, “जदों इनकलाब आइआ, उदों सभ नूं कंम करना पऊ अते सभ नूं कंम मिलू। ज़मीनां सांझीआं हो जाणगीआं। आपां सारे मालक हो जावांगे। कोई इक्क जणा मालिक नहीं रहूगा ज़मीनां-जाइदादां दा।”

“सारे मालक हो जावांगे अते कोई जणा मालिक नहीं रहूगा! इह की गल्ल बणी?” उहदी समझ विच्च गल्ल नां पई।

“मालक बणूंगी सटेट……मतलब गौरमिंट! ते गौरमिंट होऊगी आपणी मन मरज़ी दी। धनीआं अते लोटूआं दी नहीं। बच्चिआं नूं पहड़ाउण लिखाउण अते कंमे लाउणा वी गौरमिंट दा कंम होऊ। बीमारी शमारी अते इलाज दा बंदोबसत वी गौरमिंट दा…”

उह अणमंने मन नाल मेरीआं भोलीआं गल्लां ते हस्सी अते आखण लग्गी, “वीर वरिआम सिंहां! साडी ते तूं ई गौरमिंट आं, जिनहां नाल रल के रोटी-टुक्क दा गुज़ारा चल्लदै…”

“उंज तां फेर तूं वी साडी गौरमिंट एं…तेरे बिनां वी तां साडा गुज़ारा नहीं…” मैं हस्स के आखिआ।

उस दिन तों पिछ्छों असीं दोवें सदा इक्क दूजे नूं ‘गौरमिंट’ आख के बुलाउंदे। उसने लगपग पंझी-तीह साल लगातार साडे घर कंम कीता। कई सालां तक्क उसदा पती अते दिओर वी साडे सांझी रहे। जदों अधिआपक बण के मैं पिंड दे सकूल विच्च पहड़ाउण लग्गा तां मैं उसदे बच्चिआं दी हर संभव मदद कीती। उसदा इक्क मुंडा दस जमातां पहड़ के फ़ौज विच्च भरती वी हो गिआ। जदों असीं सारा परिवार जलंधर आउण लई पिंड छड्ड के तुरे, उह मेरी पतनी दे गल लग्ग के भुब्बां मार के रो पई, “गौरमिंट! सानूं कीहदे आसरे छड्ड चल्ले ओ?”

इह वख्खरी गल्ल है कि अजे तक्क साडी ‘गौरमिंट’ बणी नहीं अते नां ही निकट-भविख्ख विच्च बण सकण दी संभावना है पर साडीआं मोह दीआं तंदां अजे वी बदसतूर उंज ही जुड़ीआं होईआं हन। जदों किते मैं हुण वी आपणे पिंड जावां ते उसनूं मेरे आउण दी सूह मिल जावे तां उह मिलण लई उड्डी आउंदी है। उसदी गलवक्कड़ी विच्च हुण वी मैनूं मां जां वड्डी भैण दे पिआर दा निघ्घ महिसूस हुंदा है।

इस दा भाव इह हरगिज़ नहीं कि मेरे अंदरों जात-पात दा हंकार असलों मिट गिआ होऊ। इह हंकार पीहड़ी-दर-पीहड़ी तों संसकारां दे रूप विच्च बड़ी सूख़म शकल विच्च साडे धुर अंदर बैठा हुंदा है अते किसे वी वेले सिरी कढ्ढ सकदा है। उंज सुचेत पध्धर ते मैं सदा इसदी लपेट विच्च आउण तों बचदा रिहां।

इहनां दिनां विच्च देश दा राजसी द्रिश बदल रिहा सी। लोकां दा सरकारां तों मोह-भंग हो रिहा सी। आगू लोक गिरगिट वांग रंग बदलदे दिस्सण लग्गे। ताकत वल्ल वेख के कदी चिट्टीआं पग्गां नीलीआं होण लग्ग पईआं अते कदी नीलीआं चिट्टीआं। ‘आइआ राम-गइआ राम’ वाली सिआसत शुरू हो चुक्की सी। मौकाप्रसत सिआसत अते सिआसतदानां विरुध्ध सुहिरद अते सादा लोकां दे मन विच्च गुस्सा इकठ्ठा होण लग्गा। इह गुस्सा मेरे अंदर वी तरलोमछ्छी हो रिहा सी। मेरे आसे-पासे ग़रीबी दे भंने होए लोक सन, धक्का करन वाले धनी अते बदमाश सन। अंध-विशवास अते वहिमां-भरमां विच्च फ़ाथी दुनीआं सी। ज़बान अते मज़हब दे नां ‘ते लड़ीआं जा रहीआं फ़िरकू लड़ाईआं सन। भ्रिशट सिआसत सी। मैं इहनां सभ बुराईआं तों मुकत समाज वेखणा चाहुंदा सां। इस तबदीली लई मैं लिख़त दी पध्धर ‘ते तां जूझ रिहा सां। मेरी लिख़त विच्च कोई नां कोई सुनेहा ज़रूर हुंदा। मैं सोचदा जे मैनूं चंगे लग्गण वाले लेखकां नें मेरे अंदर आदरशक सोच अते हां-मुख्ख तबदीली दी रीझ पैदा कर दित्ती है तां मेरी लिख़त नूं वी इह रोल अदा करना चाहीदा है। अजे मैनूं एनी समझ वी नहीं सी कि साहितक किरत विच्च निरोल विचार दी ही प्रमुख्खता रचना दे कलातमक मुल्ल नुं घटा दिंदी है।

मैं धुर-डूंघाणां तों सिआसी अते समाजी तबदीली दा तलबगार सां पर इह तबदीली सिरफ़ कविता जां कहाणीआं लिखिआं नहीं सी आ जाणी। इस लई अमली तौर ‘ते जीवन विच्च कुझ्झ चंगा कर गुज़रन दी रीझ वी अंगड़ाईआं लै रही सी। पर की कीता जावे! किवें कीता जावे? इस लई कोई राह नहीं सी लभ्भदा पिआ।

उंज ‘गरम’ सिआसत बचपन तों ही मैनूं धूह पाउंदी सी। इक्क तां पंजाबीआं दा समुच्चा विरसा ही खाड़कू रिहा है। विशेश तौर ते सिख्ख विरासत तां है ही ज़ुलम विरुध्ध संघरश अते कुरबानीआं दी लहू-भिज्जी गाथा। मैं पैदा वी अजिहे इलाके विच्च होइआ सां जित्थे बहुत सारे शहीद सूरमे होए सन। उहनां बारे गाईआं ढाडी वारां सुण के मेरे अंदर शुरू तों ही ख़ून दी गती तेज़ हो जांदी सी। गदर पारटी, बब्बर अकाली लहिर अते आज़ाद हिंद फ़ौज दीआं अंगरेज़ हकूमत विरुध्ध कोशिशां अते कुरबानीआं दा इतिहास मैनूं वधेरे टुंबदा। करतार सिंघ सराभा, बाबा सोहण सिंघ भकना, अते शहीद भगत सिंघ दे सुपनिआं दा समाज अते राज काइम होइआ वेखणा मेरा सुपना बण गिआ। इस सुपने दी प्रापती लई कमिऊनिसट पारटी लड़ रही सी। पर हुण तक्क तां कमिऊनिसट वी दो धड़िआं विच्च वंडे गए सन। कोई किध्धर जाए ते किस दे पिछ्छे लग्गे?

मैं इहनां दिनां विच्च ज़िंदगी, साहित अते सिआसत नूं समझण दी कोशिश विच्च सां। सिवाइ पुसतकां तों मेरा कोई होर नेड़ला राहबर नहीं सी। इस तों इलावा जिंना वी रूसी साहित पंजाबी विच्च छपदा मैं नाल दे नाल पहड़ रिहा सां। चैख़व, टालसटाइ, गोरकी, तुरगनेव, दासतोवसकी मेरे मनपसंद लेखक सन। मैं इहनां दीआं लिख़तां तों प्रभावित सां। पर उस वेले निकोलाई असत्रोवसकी दी ‘सूरमे दी सिरजणा’, गोरकी दी ‘मां’ अते बोरिस पोलवोई दी ‘असली इनसान दी कहाणी’ मेरीआं मनपसंद लिख़तां सन। मैं इहनां नावलां विचला बंदा वी बणना चाहुंदा सां अते इहो जिहीआं रचनावां लिखण दी तमंना वी रख्खदा सां।

शाइद 1968 दी गल्ल होवेगी गुरबख़श सिंघ प्रीत-लड़ी नें प्रीत-पाठकां नूं अंम्रितसर दी गांधी गराऊंड विचले ओपन एअर थीएटर विच्च ‘प्रीत-मिलणी’ उत्ते आउण दा सद्दा दित्ता। इहनीं दिनीं प्रीत-लड़ी दी छपण गिणती सिख़रां उत्ते सी। गुरबख़श सिंघ दे विचारां दे सूरजी-दाइरे दे आभा-मंडल दे कलावे विच्च लिपटे बहुत सारे पंजाबी लेखकां अते पाठकां समेत मैं वी ओपन एअर थीएटर विच्च जा पुज्जा। धारमिक दीवानां अते राजसी जलसिआं तों इलावा इह पहिला वड्डा साहितक इकठ्ठ सी जिस विच्च मैं शामल होइआ सां। इह ‘मिलणी’ दो दिन चल्ली।

इकठ्ठ बड़ा विलख्खण अते दिलकश सी। बहुते लोक भावें इक्क दूजे दे जाण-पछाण वाले नहीं सन पर फ़िर वी इक्क दूजे नाल अपणत्त दे रिशते विच्च बझ्झे होए सन। गुरबख़श सिंघ दे माधिअम राहीं; अगांहवधू विचारां दी आपसी सांझ दे माधिअम राहीं। दो दिन अते विचाकरली इक्क रात चल्ले समाग़म दा अजब साहितक अते कलातमक माहौल सी। तकरीरां, डरामे अते कवितावां। तिख्खे, टुंबवें अते कलामई बोलां ‘ते ताड़ीआं दी गड़गड़ाहट गूंजदी। लोक कीले होए सन। मांदरी सी गुरबख़श सिंघ, जिस नें एना वड्डा इकठ्ठ जोड़ लिआ सी। प्रीत-घर अते मित्तर-मंडल बनाउण दीआं विचारां हो रहीआं सन। देश दे समाजी सिआसी माहौल तों प्रभावित अगांहवधू लोक अजिहे विचार वी पेश कर रहे सन जिनहां तों लग्गदा पिआ सी कि प्रीत-घर अते मित्तर-मंडल बनाउण दा चारा वी चंगी गल्ल है, पर समाज अते ज़िंदगी नूं बदलण लई इस तों अग्गे जाण दी वी लोड़ है।

लोक गुरबख़श सिंघ प्रीतलड़ी दी देण नूं सतिकारदे सन पर उहनां नूं लग्गण लग्ग पिआ सी कि गुरबख़श सिंघ इक्क ख़ास उमर तक्क अते ख़ास हद्द तक्क ही प्रेरित अते प्रभावित करदा है। उह चाहुंदे सन कि ज़िंदगी नूं बदलण लई ख़ास हद्द तों पार जाण दी वी लोड़ सी। इस समागम विच्च जिहड़ा बुलारा इहो जिहे विचार प्रगट करदा उहनूं वधेरे हुंगारा मिलदा। रात दे समाग़म विच्च पहिली वार गुरशरन सिंघ नूं ‘भाई मंना सिंघ’ दे रूप विच्च वेखिआ। उहदे अंदाज़ अते पेशकारी नें दरशकां नूं बहुत डूंघी तरहां प्रभावित कीता। इहनां छोटे नाटकां विच्च सथापत नज़ाम उत्ते काटवां विअंग सी जो गुरबख़श सिंघ अते उसदी ‘सहिज सोच’ तों अगली गल्ल सी। इह ‘अगली गल्ल’ लोकां नूं चंगी लग्गी।

शिव कुमार दी उदों तूती बोलदी सी। खद्दर दे खुल्ल्हे कुड़ते पजामे विच्च तिल्ले जड़ीआं चप्पलां पाई उह सटेज उत्ते चहड़िआ तां थीएटर ताड़ीआं नाल गूंज उठ्ठिआ। नशई अख्खां अते दरद-रिंझाणे चिहरे वाले शिव-कुमार नें बड़ी नज़ाकत नाल हत्थ उठा के बोल चुक्के:

नहिरू दे वारसो सुणो आवाज़ हिंदोसतान दी!

गांधी दे पूजको सुणो आवाज़ हिंदोसतान दी!

सुणो सुणो इह बसतीआं दे मोड़ की नें आखदे

बीमार भुख्खे देश दे इह लोक की नें आखदे

किउं सुरख़ीआं ‘चों उग्गदे नें रोज़ सूहे हादसे

उहदी हरेक सतर उत्ते ताड़ीआं दे नाल ‘वाह! वाह!’ दीआं आवाज़ां उठ्ठ रहीआं सन। शिव कुमार नें रुक के किहा, “इह नज़म हाल ही विच्च प्रीत-लड़ी विच्च छपी है पर मेरे वीर नवतेज नें इसदीआं कुझ्झ सतरां प्रीत-लड़ी विच्च नहीं छापीआं…उहनां दी मजबूरी……पर उह सतरां मैं तुहाडे नाल सांझीआं कर रिहा हां……”

लोक कुरसीआं दीआं ढोहां छड्ड के अग्गे झुक गए……शिव कुमार दे बोल सुणन लई। उहदी उच्ची हेक रात दे हनेरिआं नूं चीर गई।

नहिरू दे वारसो तुसां जे इह आवाज़ नां सुणी

तां इह आवाज़ तुहाडिआं महिलां नूं साड़ जावेगी।

गांधी दे पूजको तुसां जे इह आवाज़ नां सुणी

तां इह आवाज़ ख़ून दी हवाड़ लै के आवेगी।

लोकां दे शाबाश दिंदे हत्थ उच्चे उठ्ठ के असमान वल्ल खुल्ल्ह गए। ताड़ीआं दी गड़गड़ाहट नाल चुफ़ेरा गूंज उठ्ठिआ। शिव-कुमार जिहा ‘बिरहा दा शाइर’ वी बग़ावत दी आवाज़ बुलंद कर रिहा सी। लोक इहो जिही आवाज़ ही सुणना चाहुंदे सन। तुरश अते तिख्खी। इह आवाज़ उहनां दे दिल दी आवाज़ सी। उहनां दी आपणी आवाज़। भारत दे दब्बे कुचले लोकां दी सथापत ताकतां विरुध्ध रोह भरी बुलंद आवाज़।

लोक गुरबख़श सिंघ दे देणदार वी सन पर उस तों कुझ्झ वडेरी अते तिख्खी अगवाई दी मंग कर रहे सन। जसवंत सिंघ कंवल उस मिलणी ते आइआ पर पिछलीआं कुरसीआं ‘ते बैठा रिहा। नवतेज वल्लों सटेज उप्पर अनाऊंस करन अते वार वार बेनती करन उत्ते वी उह अगलीआं कुरसीआं ‘ते नां आइआ। उहदा अग्गे आ के नां बैठणा वी लोकां नें गुरबख़श सिंघ दे फ़लसफ़े तों टेढ वट्टण तुल समझिआ। मेरे लागे बैठे किसे विअकती नें किहा।

“उह इनकलाबी लेखक है। उह नहीं आउंदा अग्गे……।”

अगले दिन स: सोभा सिंघ ते बाबा सोहण सिंघ भकना नें गुरबख़श सिंघ दे फ़लसफ़े दी सीमा निरधारित करदिआं नौजावानां नूं अग्गे आउण दा संदेश दित्ता। बाबा भकना नें किहा, “स: गुरबख़श सिंघ जी! आपां जो करना ते जो दस्सणा सी उह कर लिआ है अते दस्स लिआ है। हुण आपां नौजवानां नूं अग्गे आउण देईए…अते उहनां नूं कुझ्झ करन देईए…”

प्रीत-मिलणी उप्पर इकठ्ठे होए लेखकां अते विदवानां दी अजिही सुर तों प्रतीत हुंदा सी कि उहनां सभ दे मनां विच्च कुझ्झ नवां कर गुज़रन दा जोश सी। उह गुरबख़श सिंघ वांग सहिज-गती नाल नहीं सगों तेज़ गती नाल सिआसत अते समाज नूं बदलिआ वेखणा चाहुंदे सन। गुरबख़श सिंघ नें उहनां लई पड़ुल्ल तिआर कर दित्ता सी। उह उस तों अग्गे छाल मारना लोचदे सन। लंमी छाल मारन दी काहल अते लालसा नें पड़ुल्ल बनाउण वाले दा बणदा महत्तव हौली-हौली अख्खों ओहले करना शुरू कर दित्ता सी।

मैनूं वी लग्गण लग्गा कि सानूं गुरबख़श सिंघ दी बुक्कल विचों बाहर निकल के राजनीतक ते समाजक तबदीली लई मैदान विच्च सरगरमी नाल कुद्दणा चाहीदा है। पर इह तबदीली किसे इकल्ले-कारे बंदे दे वस्स दी गल्ल तां नहीं सी। मैं तां इकल्ला ही सां। किसे पारटी जां जथेबंदी नाल मेरा कोई सिध्धा नाता नहीं सी। अजिही तबदीली प्रती आपणा आप समरपित करन लई किसे पारटी जां जथेबंदी नाल मेरा संबंध जुड़ना चाहीदा सी। हुण तक्क तां जिहड़ी जथेबंदी नाल मेरा वासता सी, उह सी ‘साहित-केंदर भिख्खीविंड’। मैं ते मेरे कुझ्झ मित्तरां नें मिल के 1967-68 विच्च इह केंदर सथापित कीता सी। मेरे साहितक शौक वल्ल वेख के साडे इलाके दे पहिलां कदी साहित नाल जुड़े रहे बेलीआं अंदर मुड़ तों कविता दे फुल्ल खिड़ने शुरू हो गए सन अते कुझ्झ मित्तरां दी रूह विच्च बिलकुल नवीआं करूंबलां वी फुट्ट पईआं सन। मेरे पिंड तों तिंन कु मील दूर भिख्खीविंड दे हाई सकूल विच्च असीं इस दीआं मासिक इकत्तरतावां करदे। आपणीआं साहितक रचनावां दा पाठ करदे अते आम साहित सभावां वांग पहड़ीआं गईआं रचनावां ते टिप्पणीआं करदे।

इसतों इलावा असीं कुझ्झ साल पहिलां आपणे पिंड विच्च ‘देश-भगत यादगार लाइब्रेरी’ वी बणाई सी। बाज़ार विच्च इक्क कमरा किराए ते लै के उस विच्च दरीआं विछा दित्तीआं। कंधां नाल तिंन-चार बैंच वी ख़रीद के रखवा दित्ते। जिसदा जी करे जित्थे मरज़ी बैठ के पहड़े। इथे असीं रोज़ पहड़न लई अख़बारां अते मैगज़ीन मंगवाउंदे। प्रगतीवादी साहितक-धारा नाल संबंधत नावल, कहाणीआं अते होर पुसतकां वी ओथे रख्खीआं। इत्थे पिंड दे लोक आ के बैठदे। सारी दिहाड़ी पंज-सत्त पहड़न वाले बंदे बैठे रहिंदे। आम तौर ते उह अख़बारां अते मैग़ज़ीन ही पहड़दे पर कोई-कोई, कदी-कदी कोई किताब वी मंग के लै जांदा। असीं पिंड दे नौजवान भावें इस लाइब्रेरी दा कंम-काज रल-मिल के ही चलाउंदे सां पर इसनूं कामयाब करना मेरी विशेश ज़िमेवारी सी किउंकि इह लाइब्रेरी मेरी सलाह अते उद्दम नाल ही बणी सी। उंज वी इह लाइब्रेरी किउंकि मेरे घर दे बिलकुल ही नज़दीक सी इस करके इसनूं खोल्हण तों लै के शाम नूं बंद करन तों इलावा इसदी सांभ-संभाल दा बहुता कंम मैनूं ही करना पैंदा सी। दूजे नौजवानां दी इह कोई घट्ट हिंमत तां नहीं सी कि उह इसदी सफ़लता लई मेरा साथ दे रहे सन।

सुर सिंघ विच्च ‘देश-भगत यादगार लाइब्रेरी’ सथापत करन दा वी इक्क विशेश पिछोकड़ सी। जिस साल मैं दसवीं दा इमतिहान दे के हटिआ सां ओसे साल 1961 विच्च नानक सिंघ दा नावल ‘इक मिआन-दो तलवारां’ छपिआ। नावल ग़दर-लहिर नाल संबंधत सी। मैं इसतों पहिलां इस लहिर बारे बिलकुल नहीं सी पहड़िआ-सुणिआ। मेरे लई इह वी इक्क अनोखी लभ्भत सी कि इस लहिर विच्च मेरे ही पिंड दे दो इनकलाबी ग़दरीआं, प्रेम सिंघ अते जगत सिंघ, दा विशेश ज़िकर सी। जगत सिंघ दा रोल इस नावल विच्च कुझ्झ इस करके वी वधेरे सी किउंकि उह करतार सिंघ सराभा नाल फांसी लग्गण वाले शहीदां विचों इक्क सी। नावल पहड़ के जित्थे मैं ग़दर-लहिर दी महान देण तों जाणू होइआ ओथे मेरी हिक्क इस करके वी माण विच्च फुल्ली नहीं सी समाउंदी कि इस लहिर विच्च मेरे पिंड दे शहीद-सूरमिआं दा बड़ा उघ्घा योगदान सी। जगत सिंघ साडे पिंड दी ‘लहीआं दी पत्ती’ विच्च जंमिआं पलिआ सी जद कि प्रेम सिंघ तां साडी आपणी ही पत्ती ‘चंदू की’ दा जंम-पल सी अते है वी सी साडे बड़े नज़दीकी परिवार विचों।

मैं बापू हकीकत सिंघ नूं जगत सिंघ ते प्रेम सिंघ अते उहनां दी देश लई कीती कुरबानी बारे पुछ्छिआ तां उहनां दे फ़ांसी लग्गण तों बिनां उसनूं कोई बहुता पता-सुर नहीं सी। जिहड़ी गल्ल नें मैनूं बहुता ही उदास ते निराश कीता उह सी उसदा इह आखणा, “जगत सुंह हुरीं कनेडा चों आए सन। ऐधर आ के डाके डूके मारन करके फड़े गए ते फाहे लग्गे सन।” मैनूं दुख्ख होइआ कि साडे इहनां महान देश-भगतां दी कुरबानी दे रांगले इतिहास नूं किवें लोकां साहमणे आउण ही नहीं सी दित्ता गिआ! उहनां दी देण नूं असलों भुला दित्ता गिआ सी। देश-भगतां दी थां उहनां दा बिंब इक्क डाकू वजों लोक-मनां विच्च सथापत कर दित्ता गिआ सी।

साडे सकूल विच्च दसवीं जमात दे कमरे दे साहमणे इक्क वड्डी सारी संगमरमर दी सिळ लग्गी होई सी, जिस उत्ते पहिली वड्डी जंग विच्च सौ तों उप्पर सुर सिंघ वासीआं वल्लों फौज विच्च भरती हो के अंगरेज़ी सरकार लई लड़न दा हवाला दित्ता होइआ सी अते इक्क फौजी दे जान कुरबान कर देण दा ज़िकर वी सी। अंगरेज़ां नें आपणे लई लड़न वालिआं दी याद तां ताज़ा रख्खी सी पर आज़ादी लई लड़न वाले सूरमिआं नूं डाकू ते चोर बणा धरिआ सी! मैं चाहुंदा सां कि इहनां सूरबीरां दी कुरबानी सही रूप विच्च लोकां साहमणे आउणी चाहीदी है। पिंड विच्च उहनां दी यादग़ार वी सथापत होणी चाहीदी है। ‘देश भगत यादग़ार लाइब्रेरी’ दी सथापना इसे तांघ दा निमाणा जिहा यतन सी। कुझ्झ साल पहिलां कनेडा रहिंदे सूरजजीत सिंघ संधू अते पिंड वासीआं दे उद्दम नाल पिंड विच्च ‘देश भगत यादग़ार हाल’ दी सथापना वी हो चुक्की है। हाल नाल संबंधत टरस्सट लई सेवा निभाउण वाले मैंबरां विच्च मेरा नां वी शामल है।

1961 विच्च ही पिंड दे किसे मेले समें निकले धारमिक जलूस विच, जदों उस जलूस दा पड़ाअ जगत सिंघ वाली ‘लहीआं दी पत्ती’ विच्च होइआ तां मैं उचेचा टाईम लै के लोकां नूं आपणे पिंड दे इहनां महान देश-भगतां दी कुरबानी बारे दस्सिआ अते उहनां दी शानां-मत्ती विरासत दा गौरव चेते करवाइआ। इस समें तक्क मैं नावल विच्च विशेश तौर ते वरती गई हवाला-पुसतक जगजीत सिंघ दी लिखी पुसतक ‘ग़दर पारटी लहिर’ वी मंगवा के पहड़ चुक्का सां। बोलदिआं होइआं उस पुसतक दे हवाले नाल आपणे पिंड दे होर ग़दरी योधिआं दा ज़िकर वी कीता; जिनहां नूं उमर-कैद, काले-पाणी अते जाइदाद-ज़बती दीआं सज़ावां होईआं सन। कामागाटा मारू जहाज़ विच्च ग्रंथी वजों सेवा निभाउण वाला साडी ही पत्ती दा बाबा सुच्चा सिंघ तां अजे वी जिऊंदा सी, जिसदी लत्त उत्ते बजबज घाट ते लग्गी गोली दा निशान वी अजे ‘जिऊंदा-जागदा’ सी।

20 दसंबर 1968 नूं बाबा सोहण सिंघ भकना इस संसार नूं अलविदा कहि गए। उहनां दी मौत तों पिछ्छों मैं इक्क लेख लिखिआ जिस विच्च उहनां दी बेमिसाल कुरबानी दा ज़िकर करदिआं, अज्ज उहनां दीआं कुरबानीआं नूं भुलाउंदे जा रहे नौजवान वरग नूं काटवां ताअना मारिआ अते उहनां दी आपणे इतिहासिक नाइकां दीआं कुरबानीआं तों अणजाणता ‘ते विअंग कीता सी।

इह लेख ‘अजीत’ दे मुख्ख-पंने ‘ते छपिआ। इसनूं पहड़ के इक्क नौजवान पाल सिंघ मेरे कोल आइआ। मेरे लेख दी प्रसंसा कीती अते दस्सिआ कि उह जलंधर तों चल्ल रहे इक्क अदारे ‘युवक केंदर’ नाल संबंधत है। ‘युवक केंदर’ दा निशाना आपणे आज़ादी-संगराम दे भुल्ले-विस्सरे शहीदां अते योधिआं दी याद नूं लोकां दे मनां विच्च ताज़ा करना है। इस मकसद लई लई उह छोटे छोटे पैंफ़लैट छापदे सन जिनहां विच्च शहीदां दे जीवन-समाचार अते इनकलाबी इतिहास दे वेरवे हुंदे। कुझ्झ पैंफ़लैटां विच्च बाबा भकना दीआं लिख़तां सन। लोकां नूं आज़ादी घुलाटीआ दी देण तों जाणू करवाउण अते सौं चुक्की जां सवा दित्ती गई इतिहासक सूझ नूं जागरत करन लई उह वख्ख-वख्ख थाईं आपणे छापे साहित अते शहीदां दीआं दुरलभ तसवीरां दीआं नुमाइशां लाउंदे।

ज़ाहिरा तौर ‘ते किसे किसम दी सिआसी प्रतीबध्धता तों निरलेप रहि के उह आपणे इनकलाबी इतिहास नूं चेते करवाउण ते लोक-मनां विच्च वसाउण दा इतिहासिक कारज कर रहे सन। इंजीनीअरिंग कालज लुधिआणे दा प्रोफ़ैसर मलविंदरजीत सिंघ वड़ैच अते शहीद भगत सिंघ दा भणेवां जगमोहन सिंघ उहनां दे आगू सन। पाल सिंघ नें मैनूं आखिआ कि मैं वी इस पवित्तर फ़रज़ नूं अदा करन विच्च उहनां दा साथ दिआं। मैनूं कोई उजर नहीं सी। उह तां मेरे ही मन दी गल्ल कर रहे सन। साहित रचना तों इलावा कुझ्झ होर सारथक कंम करन लई वी मैनूं मंच मिल रिहा सी। असीं आपणे आसे पासे दे पिंडां विच्च होण वाले मेलिआं अते होर समागमां समें इह नुमाइशां जा लाउंदे अते लोकां नूं भुल्ले-विसरे शहीदां दीआं कुरबानीआं तों जाणू करवाउंदे। दस्सदे; कि देश दी आज़ादी दा इतिहास केवल ओहो ही नहीं जो किताबां विच्च पहड़ाइआ जांदा है सगों इस इतिहास नूं सिरजण वाले असल नाइक तां इह लोक ही हन, जिनहां दा ज़िकर पाठ-पुसतकां विच्च जाण-बुझ्झ के नहीं आउण दित्ता गिआ। लोक इह नुमाइशां देख के ख़ुश हुंदे अते इह वी पुछ्छदे, “तुहाडा अगला प्रोगराम की है?”

पर ‘अगला प्रोगराम’ तां साडे कोल कोई नहीं सी। मैं वी इह अगला प्रोगराम लोड़दा सां। इह अगला प्रोगराम तां कोई राजनीतक पारटी ही दे सकदी सी। पर उह किहड़ी पारटी सी? सिख्ख इतिहास दा सरोता अते पाठक रिहा होण करके मैनूं अकाली पारटी वी चंगी लग्गदी रही सी। देश दी आज़ादी तों पहिलां अकालीआं वल्लों गुरदुआरिआं दी आज़ादी लई लाए मोरचिआं अते दित्तीआं बेमिसाल कुरबानीआं दा मैं दिली कदरदान सां। पंजाबी सूबे दी प्रापती लई लड़े अकालीआं दे संघरश नें वी मेरा मन मोहिआ होइआ सी। पर पिछले कुझ्झ सालां विच्च मासटर तारा सिंघ अते संत फ़तहि सिंघ दे ‘मरन-वरत’ रख्खण, बिनां किसे प्रापती तों वरत तोड़ लैण अते अकाल तख़त उत्ते अगन-कुंड बणा के संत फ़तहि सिंघ दे सड़-मरन दे ऐलानां अते डरामिआं नें अकालीआं दी मौका-प्रसत राजनीती तों मेरा मन खट्टा कर दित्ता सी। उत्तों दरशन सिंघ फेरूमान दी कुरबानी नें अकाली लीडरां दी मौका-प्रसती दा पोल असलों ही खोल्ह के रख्ख दित्ता सी।

मेरे अंदर वध रही विगिआनक चेतना नें अकालीआं अंदरले धारमिक कट्टड़वाद तों वी मेरा मूंह मोड़ना शुरू कर दित्ता सी। कांगरस तां भला कमिऊनिसटां दे कथन ‘गोरे दी थां काला आइआ, उह वी छड़ीआं मारे’ मुताबक ‘छड़ीआं मारन वाली’ सथापत ताकत सी अते ‘बिरलिआं ते टाटिआं-बाटिआं’ दी धिर सी। पंजाबी ज़बान दे आधार ‘ते सूबा बनाउण तों नांह करन करके कांगरस कदी वी मेरे मन दे नेड़े नहीं सी आ सकी। मेरा मन तां दोवां कमिऊनिसट पारटीआं नूं ही आपणा अते चंगा समझदा सी, बग़ैर इह जाणिआं कि उह किहड़ी विधी नाल इनकलाब लिआउण दीआं इछ्छुक हन। असल विच्च मैं किसे सिआणे कमिऊनिसट दे संपरक विच्च ही नहीं सां आइआ जो मैनूं दोवां पारटीआं दे सिधांतक वखरेवें नूं समझाउंदा अते उहनां विचों किसे इक्क दे लड़ ला सकदा।

दोवां पारटीआं दे आगू साडे पिंड जलसे-डरामे करन आउंदे, आपणे भाशन दिंदे अते चले जांदे। साडे आपणे पिंड विच्च कमिऊनिसटां दी कोई बहुती साख़ नहीं सी। साडे पिंड उस वेले तक्क दो ही प्रतीबध्ध कामरेड सन। हरबंस सिंघ सी पी आई दा अते शेर सिंघ सी पी ऐम्म दा। दोवें ही अनपहड़ सन। लोक उहनां दीआं गल्लां नूं हासे नाल टाल छड्डदे सन। जिसदी पारटी दा जलसा होणा हुंदा उसदे आगू इहनां दोवां विचों किसे इक्क नूं नाल लै के बाज़ार विचों उगराही करदे। आदर वजों अकसर रात नूं होण वाले जलसे मौके इहनां विचों इक्क नूं जां उहनां दी सलाह नाल किसे होर आम किरसाण नूं प्रधानगी दी कुरसी ‘ते बिठा लैंदे। ‘देश भगत यादगार लाइब्रेरी’ बनाउण करके मैं इहनां दोवां कामरेडां नूं ही आपणा बंदा लग्गदा सां। दोवें मेरे कंम, विचारां अते लगन दी परसंसा करदे। पर उहनां विच्च एनी बौधिक समरत्था है ही नहीं सी कि मैनूं विचारधारक तौर ‘ते बाकाइदा आपणी पारटी नाल जोड़ सकण दे काबल हुंदे। उंज मैं उहनां दोवां दी साफ-਼दिली, साफ़-गोई अते उमर भर कमिऊनिसट पारटीआं नाल जुड़े रहिण दी प्रतीबध्धता दा काइल सां। उह दोवें ही चंगे इनसान सन पर उहनां जां पारटी दी सीमा सी कि उह आपणे नाल होर लोकां नूं वड्डी गिणती विच्च जोड़न दे समरत्थ नां हो सके। मेरी कहाणी ‘भज्जीआं बाहीं’ दे अंत उत्ते जिहड़ा बुढ्ढा ते इकल्ला कामरेड डंगोरी फहड़ के तुर रिहा है, उसनूं चितरदिआं इह दोवें बज़ुरग कामरेड मेरे ज़िहन विच्च सन जो चंगी सोच दे हुंदिआं वी इकल्ले अते प्रसंग-हीण हो के रहि गए सन।

किसे वी राजनीतक पारटी नाल नां जुड़न करके मैं ‘ज़िंदगी विच्च कुझ्झ करन’ दे आपणे मकसद नूं साहितक, समाजक-सभिआचारक गतीविधीआं राहीं पूरा करन दी कोशिश करदा। अगले साल गुरू नानक देव जी दे पंज सौ साला जनम शताबदी दे साल उत्ते मैं आपणे पिंड दे नौजवानां नूं इकठ्ठा कर के गुरबख़श सिंघ प्रीत-लड़ी दे बणाए ‘मित्तर-मंडल’ तों प्रभावित हो के ‘गुरू नानक मित्तर-मंडल’ नां दी संसथा काइम कर लई। ‘शहीद यादगार लाइब्रेरी’ तां चल्ल ही रही सी पर मैं हुण आपणे साथीआं दा घेरा चौड़ा अते वड्डा करना चाहुंदा सां। चाहुंदा सां कि पिंड दे पहड़े-लिखे नौजवानां दा वड्डा वरग साडे नाल जुड़े। इस मकसद लई गुरू नानक दा नां नाल जोड़ना आम लोकां नूं आपणे वल्ल खिच्च अते जोड़ सकदा सी। हुण तां भावें मैं सुचेत तौर ते इस विचार दा धारनी हां कि कमिऊनिसटां नें जे पंजाब विच्च पैर लाउणे सन तां उहनां नूं पंजाब दे इनकलाबी इतिहास नाल आपणा सजिंद नाता जोड़ना चाहीदा सी पर उदों वी मेरे अचेत मन नूं इह लग्गदा सी कि गुरू-साहिबान दी पंजाब दे इतिहास नूं दित्ती लासानी देण नूं सवीकारन तों बिनां आम लोकां नूं आपणे नाल नहीं जोड़िआ जा सकदा।

इसदा चंगा असर होइआ। होर नौजवान ते आम लोक वी साडे नाल जुड़ने शुरू हो गए। करतार सिंघ जोश नां दा बज़ुरग हासे अते विअंग नाल मैनूं आखदा, “वाह भई! गुरू नानक दे सिख्ख, शरधालू अते चेले तां सुणे सन; हुण इह गुरू नानक दे ‘मित्तर’ वी आ गए जे!” मैं उसनूं उत्तों हासे नाल पर अंदरों गंभीर हो के आखदा कि ‘उहनां शरधालूआं नें गुरू नूं बहुत उच्चा अते दूर करके आम लोकां लई ‘अपहुंच’ बणा छड्डिआ है; उह सोचदे हन कि गुरू वरगा केवल गुरू ही हो सकदा है; होर कोई नहीं। इस लई उह गुरू वरगा बणन दे यतन ही छड्ड दिंदे हन अते आम दुनिआवी मंडलां विच्च मुड़-घिड़ घुंमणा शुरू कर दिंदे हन। उहनां विच्च इह विशवास जां सवै-भरोसा ही नहीं रहिंदा कि उह गुरू दी सख़सीअत दा कोई गुण ग्रहिण वी कर सकदे हन अते आम सतह तों उपर वी उठ्ठ सकदे हन; जद कि असीं समझदे हां कि गुरू साडा आपणा है, साडा पिआरा साथी ते आगू है। उसने सानूं सच्च दा राह दस्सिआ सी अते इस राह ते खुल्ल्हीआं अख्खां नाल तुरन लई किहा सी। निरोल शरधा नाल मुंदीआं अख्खां नूं इह राह दिखाई नहीं दे सकदा। असीं आपणे गुरू दे धंनवादी हां कि उसने सानूं तुरन लई राह वी दस्सिआ है अते सच्च वेखण वाली अख्ख वी दित्ती है।’

सच्ची गल्ल तां इह सी कि असीं आपणे संपरक विच्च आउण वाले लोकां नूं चंगी जीवन-जाच दे लड़ लाउणा चाहुंदे सां। आपणे जानदार इतिहास तों जाणू करवा के कुझ्झ चंगा करन लई प्रेरित करन दी इछ्छा रख्खदे सां अते अंनही धारमिक शरधा तों उप्पर उठ्ठ के विगिआनक चेतना नूं अपनाउण दी सोझी देणा चाहुंदे सां। इस मकसद लई असीं नाटक वी खेडदे-खिडवाउंदे रहे। आम लोकां विच्च चौगिरदे नूं साफ़ रख्खण दी भावना पैदा करन लई असीं हफ़ते पिछों पिंड दीआं गलीआं अते नालीआं साफ़ करन दा उद्दम वी करदे। पहिलां तां लोकां नें साडे इस ‘ख़बत’ दा मज़ाक वी उडाइआ। बापू हकीकत सिंघ ही साडा मखौल उडाउंदा, “शाबशे भाई जवानो! हट्टीआं वाले आपणा कूड़ा कठ्ठा कर छड्डदे नें। उहनां दे मन विच्च हुंदा है कि चलो ऐतवार दे ऐतवार ‘मिह्हतरां’ नें आ के सफ़ाई कर ही जाणी है!” उह ‘मित्तरां’ नूं ‘मिहतरां’ ही आखदा। पर कुझ्झ लोकां उत्ते इस दा चंगा असर होइआ। साडे विचों बहुत सारे अधिआपक सन अते होर नौकरी-पेशा लोक वी। इस लई लोक हौली हौली साडे कंम दे परसंसक बणदे गए। लोड़ वेले उगराही बड़ी ख़ुशी नाल दिंदे। पिंड विच्च साडी इज़्ज़त वध गई सी।