जून 21, 2025

writingDetail.created_by
By: डा. करमजीत सिंघ

हरिआणे दी पंजाबी साहित नूं देण

जदों असीं किसे इक प्रदेश जां खित्ते दे साहित अते सभ्भिआचार दा विशलेशण करदे हां तां इस विशलेशण दे उलार बणन दीआं पूरीआं संभावनावां बणीआं रहिंदीआं हन जेकर असीं समुच्चे कौमी संदरभ नूं साहमणे नां रख्खीए। जिवें किसे कौमीअत नूं कौमी संदरभ तों तोड़ के इक विशेश कौम समझण नाळ बहुत खतरनाक सिट्टे निकळदे हन ते निकळ वी रहे हन उवें ही किसे खित्ते जां प्रदेश दे साहित दी असलों वख्खरी पछाण बणाउण दे यतनां नाळ बड़ीआं गुंझलदार प्रसथितीआं पैदा हो सकदीआं हन। संतोश दी गल्ल इह है कि साहित दे खेतर विच अजिहीआं नांहमुखी धुनीआं नूं प्रमुख्खता हासल नहीं हो सकी। परंतूं फिर वी इनहां तों हमेशा सुचेत रहिण दी लोड़ है।

हरिआणे दी पंजाबी साहित नूं देण उपर चरचा करदिआं होइआं वी सानूं सुचेत रहिण दी लोड़ है। इक पासे तां सानूं समुच्चे पंजाबी साहितक संदरभ नूं धिआन विच रख्खणा पवेगा ते नाळ ही भारती संदरभ नूं वी नाळ लै कले तुरना पवेगा। हरिआणे दी पंजाबी कविता दे संदरभ विच इक थां डा. सुखदेव सिंघ नें लिखिआ है कि, “हरिआणे दी पंजाबी कविता नूं हरिआणा पंजाबी कविता जिहे विशेशण राहीं पंजाबी कविता तों वखरिआइआ नहीं जा सकदा किउंकि इस कविता दा अजिहा कोई विलख्खण मुहांदरा उघड़दा नज़र नहीं आउंदा जो इस नूं इक विलख्खण आंचलिक उसार वजों पंजाबी कविता तों निखेड़दा होवे। दोहां प्रदेशां दीआं भूगोलिक प्रसथितीआं अते आरथिक समाजिक ढांचे (जिसनूं अरध जगीरू अरध बसतीवादी कहिणा वधेरे उचित है) दी समानता ते उसदे फलसरूप दोहां प्रदेशां दे जनजीवन अते लोकां दी मानसिक संरचना दी सांझ कारण अजिहा होणा कुदरती वी है।” जे इस कथन विच कविता दी थां साहित शबद रख्ख दित्ता जावे तां वी सथिती विच कोई अंतर नहीं आउंदा। इह सच्च है कि थोहड़े बहुत अंतर नाळ पंजाब ते हरिआणे दीआं समाजिक बणतरां इको जिहीआं हन पर इह बणतरां अरध जगीरू ते अरध बसतीवगादी नहीं हन। जिथों तक इसदी सटेट दे चरित्तर दा संबंध है उस विच सरमाएदारी दी जागीरदारी नाळ भाईवाली है अते वड्डी सरमाएदारी इनां दी अगवाई कर रही है। हरिआणे पंजाब नूं इस सटेट चरित्तर तों वख्ख नहीं कीता जा सकदा। फेर इनहां दीआं समाजिक बणतरां विच वी थोहड़ी बहुती भिंनता हो सकदी है। हरिआणे विच उह समाजिक बणतरां विखाई दिंदीआं हन जो परी कैपीटलिसट समाज विच हो सकदीआं हन। इथे अमीर किसानी भारू है। मध्धवरगी किसान वी मौजूद है पर सरमाएदारी समाजिक बणतरां मुढली अवसथा विच हन। पंजाब विच इनहां बणतरां नें काफी विकास कर लिआ है अते वड्डे वड्डे वपारक केंदर वी सथापित हो चुक्के हन। लोकां दी मानसिक संरचना लगभग इको जिही है। इस विच कोई दो रावां नहीं हो सकदीआं। पर किउं हरिआणवी पंजाबी साहित दा कोई, “विलख्खण मुहांदरा उघड़दा नज़र नहीं आउंदा जो इस नूं विलख्खण आंचलिक उसार वजों पंजाबी कविता (साहित) तों निखेड़दा होवे?” प्रशन बड़ा गंभीर है। इसदा उत्तर हरिआणे दीआ प्रसथितीआं विचों ही लभ्भणा पवेगा।

साडे विचार विच हरिआणवी पंजाबी साहित दा वख्खरा मुहांदरा नां सिरजे जाण दा प्रमुख्ख कारन इसदे मौलिक प्रेरना सरोतां दी अणहोंद है। साडे साहितकारां दी अणगहिली वी कोई छोटा कारण नहीं। हरिआणे विच अजे तक्क वी नगरां दा विकास नहीं हो सकिआ जो इक नवें मध्ध वरग नूं पैदा करन अते मध्ध वरगी संवेदना सिरजण दे समरत्थ हुंदा है। सिट्टे वजों इक साहितक माहौल दी कमी रड़कदी है जिस विचों नवें पंजाबी साहितकारां नें उभार प्रापत करना है। हरिआणे विच आज़ादी दी लहड़ाई दा प्रभाव घट्ट रिहा है। इस लई इस लड़ाई दौरान उपजीआं सवस्सथ परंपरावां दे प्रभाव दा घेरा वी बहुत सीमत है, जिस कारन गतीशीलता नाळों खड़ोत दा अभास वधेरे हुंदा है। भगती अंदोलन नें वी हरिआणे उपर उहो जिहा प्रभाव नहीं पाइआ जिहो जिहा कि इस नें पंजाब जां दूसरे भारती खित्तिआं विच पाइआ है। इस लई जात पात दे बंधन, इसतरी दी नां बराबरी, खेतरवाद आदि अलामतां इस खित्ते विच वधेरे हन। इथों दा लोक साहित सम्रिध होण दे बावजूद इस दीआ मानवी भावनावां अगरभूमी विच नहीं आउंदीआं। इनहां दी बजाइ पापूलर साहित दी लटकेबाज़ी, जिनसी भावनावां दा उभार वधेरे दिल लुभाउणा बणिआ रहिंदा है। रागनी दे प्रचलित्त रूप तों इस दी पुशटी हो जांदी है।

जदो असीं पंजाबी साहितकारां दी अणगहिली दी गल्ल करदे हां तां उस दा अरथ इह है कि इनहां नें हरिआणवी मिट्टी दीआं विशेसताईआं नूं आतमसात नहीं कीता, इनहां नाल उह मोह नहीं पाइआ जिहड़ा पाउणा चाहीदा सी। मिट्टी नाल मोह नां होवे पर इस नाल जुड़ी भाशा विच साहित रचना कीती जा रही होवे तां इक ओपरेपन दा अहिसास बणिआ रहिंदा है जो हरिआणे दे पंजाबी साहित नूं वाचण समें किसे नां किसे रूप विच काइम रहिंदा है। कई साहितकारां दा इह अपणा दोश नां हो के उनहां दे ‘परवासीपुणे’ दा दोश बण जांदा है। ईशर सिंघ तांघ नें इस ‘परवासीपुणे’ दी विआखिआ सही रूप विच कीती है। उह लिखदा है, “पंजाबी दे गलपकार(साहितकार) दा मूल संबंध पाकिसतानी पंजाब जां वरतमान पंजाब नाल है। उह इस भुगोलिक खंड विच आपणीआं आरथिक/पदारथक लोहड़ां अनुसार समें समें आउंदा रिहा है। इस लई हरिआणे दा पंजाबी गलपकार (साहितकार) आपणी संवेदनां अते यथारथ नूं आपणे मूल सभ्भिआचारक विरसे नालो निखेड़ के पेश नहीं कर सकिआ किउं कि उह जे इत्थे जंमिआं पलिआं है तां वसिआं नहीं, जे वसिआं है तां जंमिआं पलिआं नहीं जां आरथिक मजबूरीआं नें निशचित/ अनिशचित समें लई इथे आउण लई प्रेरिआं है जां उह अंदर इस खेतर दी पंजाबी दी साहितक प्रतिभा नूं आपणी छतर छां हेठ लै लैण दी समरत्था कारजशी਼ल होई है जां केंदर शासत प्रदेश चंडीगहड़ विच राज- करमचारी/अधिकारी वज़ो हरिआणवी हो निबड़िआं है।इनहां सथितीआं नें पंजाबी गलपकारी (साहितकारी) नूं हरिआणवी सभ्भिआचारक प्रसंगां ते पहिलूआ तों अणभिज्ज रख्खिआ है।” इस सभ कुझ दे बावजूद उनहां साहिजतकारां नूं बरी नहीन कीता जा सकदा जो 58 सालां तों इथे आ के वसे होए हन जां फिर इथे जंमे पले हन, पर फिर वी उनहां दीआ लिखतां विच इथो दी मिट्टी नाल मोह दा कोई यादगारी झलकारां प्रापत नहीं हुंदा। इस घाट दे हुंदिआ वी हरिआणे विच जों वी साहित- सिरजणा होई है उस दा आपणा महत्तव है किउं कि विचार पध्धर ते ही सही इह सिरकणा राशटरी ते अंतरराशटरी विचारधारावां नाल कदम मेल के तुरदी है। हरिआणवी, पंजाबी साहितक्रा नें साहित दे प्रमुख्ख साहित रूपां कविता, गलप, नाटक, वारतक, सफ़रनामा,जीवनी ते विअंग दी सिरजणा कीती है। सिरजणा दे नाल-नाल आलोचणां अते लोकयान अधिऐन वी आपणा राह बणा रहे हन।

हरिआणे विच रची ता रही कविता दे अनेक रंग हन । इथो दी कविता विच धारमिकता,सदचारकता दे नाल नाल पिआर अनुभव दा प्रपंरागत प्रगटा होइआ वी मिलदा है। कवी वरतमान यथारथ तों उपजे गुंझलदार अनुभव नाल दो-चार हुंदे हन। कुझ कवी तां यथारथ नूं बाहरों तक्कदे हन परंतू कुझ यथारथ दीआं विरोधताईआं विच संघरशशील हुंदे होए किसे दब्बी कुचली धिर दे नाळ खवो के आपणे अनुभव दा उचारण करदे हन। हरिआणे दी कविता विच रुमांटिक प्रगतीवाद तों लै के आलोचनातमिक यथारथ तक दी सूझ प्रापत हो जांदी है। कवी प्रगतीवादी द्रिशटीकोण तों समकाली समाज दीआं अनेकां तहिआं नूं फोल के विअंग विधी राहीं पाठकां साहमणे इउं पेश करदा है कि पाठक खुद हां पख्खी कदरां कीमतां दा हामी बणदा चलदा जांदा है अते नतीजे वजों नांह पइखी प्रवितीआं दे विरोध विच खड़ौण लई हिम्मत करदा है। हरिआणे दे कवीआं विचों दीदार सिंघ, सुमेर, हरभजन सिंघ कोमल, हरिभजन सिंघ रैणू, दरशन नत्त, सुखिमदर, रतन सिंघ ढिल्लों रमेश, राबिंदर मसरूर, सुरिंदर कोमल, लख्ख करनालवी, सुभाश मानसा, पाल कौर आदि कवीआं नें हरिआणे दीआं टप्प के पंजाबी साहित विच आपणा सथान बणा लिआ है जां बणा रहे हन। इत्थे कुझ इक कावि पंगतीआ दित्तीआं जा रहीआं हन जिनहां तों हरिआणे दी कविता दे विशे विसतार ते इसदी पध्धर दा अहिसास हो सके।

–साथीउ हौसले नां हारो सवेरा ज़रूर होवेगा।

ज़िंदगी ज़रूर हस्सेगी,

छावां दे फुल्ल ज़रूरु खिड़नगे।

थुहाडी तपस्सिआ घालणा दा

सिला ज़रूर मिलेगा

कई सूरज तुहाडे नाळ नें।

ते मैं वी तुहाडे नाळ हां

मैं वी लड़दा रहांगा

अनिआं विरध्ध

हर मंच ते उगळदा रहांगा अंगारे

शइद उदों तीक

जदों तीकर मेरे मुंह ते वी

चांदी दा छिक्का नहीं चहड़दा। (रैणू)

-इस शहिर दा सारा आवा उत गिआ है

इस शहिर विच…

हर कोई सिर दे भार खला है।

इस शहिर विच हर कोई नंगा…….

आपणे नूं कज्जिआ मंनदा है।

इस शहिर दा…..

बस हुण अल्ला ही राखा है। (हरभजन सिंघ कोमल)

-शहिर तेरे दी कर परिकरमा

सुच्चे मुंह मैं मुड़ आइआ हां

यादां दे फुल्ल चुग चुग अड़ीए

झ਼खमी पोटे लै आइआ हां।

फल्ल प्रवाह हूंआ दी नैं विच

उरथ मुहब्बत सिख्ख आइआ हां।

सदीवी भटकण पल्ले पा मैं

पिआसी अग्ग बुझा आइआ हां। (लख्ख करनालवी)

इह इक विरोधाभास है कि जित्थे समुच्चे पंजाबी साहित दे प्रसंग विच गलप (नावल ते कहाणी) दा दरजा कई पख्खां तों कविता तों वी उपर हो जांदा है उथे हरिआणे विच इस दा दरज़ा गिणातमक ते गुणातमक पख्खो बहुता सुलाहुणयोग नहीं। फिर वी सतिनाम सिंघ बंदवी, सुरजीत सिंघ सुरजीत, सुखचैन भमडारी, सोहण सिंघ हंस, ईशर सिंघ तांघ, राज शरमां दीआं गलप रचनावां इक पासे तां जगीरदारी कदरां कीमतां दा चित्तरण करदीआं हन ते दूजे पासे अदधुनिक महांनगरी जीवन दे विरोधाभासा नूं चित्तरण लई यतनशील हन। इनहां गलपकारां विचों सोहण सिंघ हंस दा नां वधेरे चरचित है उस नें आपणे नावल ‘कारे हत्थी’ विच जाइदाद बचाउण लई जगीरदारी दे सवै सिरजे सदाचार दीआं धज्जीआं उडदीआं दिखाईआं हन अते यथारथ दी जमीन उप्पर तुरदिआं होइआं प्रगतीवादी,आदरशवादी चिंतन नूं अगांह तोरिआ है। पंजाबी दे कई नाटककारा ते गलपकारा नें जाइदाद दी वंड नूं रोके काण दे साधन वजों इत्थे भरा दे विआहे जाण ते सारिआं दे विआहे जाण दे विचार नूं यतारथवादी ढंग नाल देखिआ है। हंस नें ‘कारे हत्थी’ वल्लो भेण दा रिसता सहुरे लई लिआ के ते बाद विच भेणुमुंडे आप विआह करके जमीन नूं शरीका दे हल्हां हेठ जाण तों रोकण दा वरणन कीता है। इस पख्ख नूं उघाड़न करके ही हंस दा इह नावल पंजाबी साहित विच यादगारी बणिआ रहेगा।

हरिआणे विच लोक नाटक दी परंपरा विच सवांग अजिहा शकतीशाली माधिअम है जिस राहीं दंतकथावी पातरां नूं नाटकी रूप विच देख के सदाचारक सिखिआ ग्रहिण करदिआं होइआं बाहरी यथारथ दे दबावां नूं सहिण लई दुखांतां राहीं भावनावां दा विरेचन करदिआं होइआं जां जीवन विच कुझ चिर दीआ रमगीनीआं भरन लई जिनसी अदावां नूं देखदिआं होइआं लोक आपणी परंपरा नूं अगांह तोरदे हन। इसदे मुकाबले ते हरिआणे विच रंगमंच दी उह परंपरा नहीं है जिहड़ी पंजाबी विच कई पीड़ीआं दा सफ़र तैअ कर चुक्की है। रंगमंच ते नाटक परंपरा दी अणहोंद कारण जो नाटक सिरजे गए हन उनहां दे प्रेरणा स्रोत हरिआणे तों बाहर पंजाबी कावि नाटक दी परंपरा है जां रेडीउ नाटक। धीदार सिंघ नें दो कावि नाटक प्रकासि਼त करवाए, अखंड नूर अजे पुसतक रूप ग्रहिण करना है। महांपंडत चारवाक महांभारत दी भुमी नाळ संबंधित है। सेखों वांग दीदार सिंघ नें महांभारत दी इक घटना नूं लै के इस दी प्रगतीवादी द्रिशटीकोण तों पुनर विआखिआ कीती है। दीदार सिंघ दा प्ररना स्रोत देबी प्रसाद चटोपाधिआइ है। इसे लई महांपंडत चारवाक विच समुच्चे भारती पदारथवादी दरशन (लोकाइत) दा प्रवकता बण के साहमणे आउंदा है। उह केवल दारशनिक ही नहीं सगों समाजिक राजनीतक पिड़ विच अमली रूप विच वी नित्तरदा है। खाउ पीउ ऐश करो दी उस लई बणाई होई कार नूं उलंघ के उह शांती दा दूत बण जांदा है। अुह युधिटर दे विजे-जशनां साहवें इकल्ला ही चटट्टान वांग अड़ खलोंदा है अते उनी देर तक खरीआं खरीआं सुणाउंदा रहिंदा है जिंनी देर तक उसनूं चिता विच जळा नहीं दित्ता जांदा।

सुमेल दीदार दिंघ दा शुध दारशनिक कावि-न्रित-नाट है जो दवंदवादी पदारथवादी दरशन दी नाटकी विआखिआ करदा है। इसदे सारे पातर कालपनिक हन अते उनहां दे सारे रिशते वी दवंदवादी पदारथवादी दरशन अनुसार कलपे गए हन। विरोध विकास दी प्रकिरिआ इनकलाबी सथितीआं दी अनिवारीअता अते युनीटी आफ टू आपोज़ीशन आदि सिधांतां नूं नाटकी रूप विच पेश कीता गिआ है।

ईशर सिंघ तांघ दा कावि-नाटक प्रतीकां दे उहले वी महां पंडत चारवाक वांग मिथिहासक घटनावां दे मेळ तों अजोके अरथां दी सिरजणा करदा है। रतन सिंघ ढिल्लों अनुसार, “इस तों इह प्रगट हुंदा है कि डा. तांघ शाइद अचेत तौर ते सरमाएदारी ते सामराजवाद दे खिलाफ़ कहि गिआ है अते लोक हितैशी गल्ल कर गिआ है। ……..डा. तांघ नें वी मित्थक पातरां नूं प्रतीक रूप विच प्रसतुत करके अजोके युग्ग दी अवसथा ते विवसथा दा वरणन करदिआं शिवम भाव कलिआण भाव करांती दी इछ्छा उपजाई है।” जित्थे उपरले दोनों नाटककार यथारथ रमगमंच दी थां कलपित रंगमंच उपर कारज नूं वापरदा दिखाउंदे हन उत्थे सुखचैन सिंघ भमडारी रेडीउ दे सरोतिआं लई नाटक दी रचना करदा है। उपरोकत दोनों प्रविरतीआं ही हरिआणे विच रंगमंच दी अणहोंद दा अहिसास ही करवाउंदीआं हन। भंडारी नें आम सरोतिआं/पाठकां दी पध्धर नूं धिआन विच रख्ख के मौत प्रधान दुखांत नूं पहिल दित्ती है तेभावुक सथितीआं नूं वधेरे चित्रित कीता है। हरिआणे विच नाटकां दी रचना घट्ट है फिर वी कावि नाटकां दे खेतर विच हरिआणे दी देण नूं कदे वी भुलाइआ जा सकदा

हरिआणे विच वारतककारां दी गिणती नावलकारां ते नाटककारां नालों किते वधेरे है। धारमिक सदाचारक वारतक तों इलावा साहतिक कलातमिक अते दारशनिक विसि਼आं नाल संबंधित वारतक दी रचना होई मिलदी है। हरिआणे दीआं प्रसथितीआं विच कई वार साहितकार आपणे आप नूं अणगोलिआ कीते जाण नूं डूंघाईआं तक्क महिसूस करदे हन। उनहां दा इह अहिसास उनहां दी वारतक दा हिस्सा वी बण जांदा है, जिस कारन बाहरमुखता दी बजाए निज्जतव भारू हो जांदा है। सुमेर ते ओ.पी. गुपता दी वारतक विच इह अंश देखे जा सकदे हन। वैसे इनहां दोना वारतकारां नें बड़े गंभीर मसलिआं नूं छोहिआ है। ओ.पी. गुपता नें ‘कावि इक अनुभूती है’ नूं शकतीवाद ,प्रयोगवाद वांग वार वार वरतिआं है। सुमेर नें ज़िंदगी ते मौत जिहे सदीवी विशे उपर चित्तरां राही अते चित्तरा दी विआखिआं विच रची वारतक राही गंभीर वारतक दी सिरजणा कीती है। निबंधां तो इलावा विअंग, जीवनी ते सफ़रनामे विच वी हरिआणे दे साहितकारां नें आपणा याद रख्खण योग हिस्सा पाइआ है।

जगदीश प्रसाद कौसिक नें पंजाबी विअंगकारी विच हरिआणे दी प्रतनिधता कीत िहै। कौसि਼क समाज विच विचरदे उलार पातरां नूं वी विअंग दी मार हेठ लिआउंदा है अतेउह समाजिक बुराईआ उपर वी उंगल धरदा है।

हरिभज़न सिंघ कोमल दा सफ़रनामे ‘मित्तरां दे घर’ विच जी.डी.आर. दी यातरा दा वरणन है। प्रतीबध्ध लेखक जदों आपणे सुपनिआं दे देश विच विचरदा है तां उह भावनावां दे वहिण विच बहि तुरदा है । लेखकदी वडत्तण इस गल्ल विच है कि उस नें जी.डी आर दी दिक्क नूं आपणी भारती द्रिशटी अनुसार नहीन छागिआं सगों उस दी तसवरि नूं अमीरी सहित बिआन कीता है । इस बिआन विच उह आपणीआ आरथिक औकड़ा अते उस विचों उपजे लालच नूं वी बेबाकी नाल वरणन कर जांदा है। जिथे मौका मिलिआ है कोमल प्राकिरतक साहज नूं मानदा होइआ आपणे काविक अंदाज विच पाठकां नूं नाल लै तुरदा है। साडे लेखक समाजवादी देशा विच किउं कि थोड़े समें लई जांदे हन, इस लई उह भारत दे मुकाबलले उथो दी अमीरी तों प्रभावित हुंदे हन परंतू उह सिसटम दी तहि विच वापरदीआं तबदीदीआ नुं नहीं फड़ सकदे। इही कारन है कि उनहां दीआं लिखता विच अज्ज जो कुझ वापर रिहा है, उस दा पूरवआभास किते वी नहीं मिळदा। फ्रो. आसा सिंघ दा सफ़रनामा देवघाटी कुल्लू आपणे बिआन ढंग सदका पहिलां ही पंजाबी साहित विच माण प्रपत कर चुक्का है। लेखक पास कुल्लै दे लोकयान दा भंडार है। उह इस लोकयान दी समग्ग्री नूं कुसरती पिछोकड़ विच इउं पुेश करदा है कि पाठक धरती नाळ जुड़िआ लेकक दे नाळ नाळ यातरा तां करदा ही है नाळ ही कुल्लू दी डूंघी छाप मन विच सांभ के रख्ख लैंदा है।

साहिब सिंघ अरशी नें हरिआणा दा जनजीवन अते सभिआचार पुसतक राहीं पंजाबी जगत नूं हरिआणे दे लोक जीवन नाळ जाण पछाण करवाई है। सोहण सिंघ हंस नें बाबा सुंदर सिंघ कलसीआ लहिर दा आगू जीवनी विच इक आगू दे जीवन बिरतांत दे नाळ नाळ मुज़ाहरा लहिर दे राजनीतक संघरश दे इतिहास नूं वी उलीकिआ है। सपश्शट रूप विच हरिआणे दे वारतक लेककां दी पमजाबी साहित नूं देण वड्डमुल्ली है।

साहतिकार ते आलोचक इक दूजे नाळ संवाद रचाउंदे अजिहे वातावरण दी उसारी करदे हन जिस विचों साहित आपणीआं नवीआं संभावनावां लभ्भण वल रुचित हुंदा है अते आलोचना सिधांतां दे नवें पहिलूआं वल धिआन देण लई मजबूर हुंदार है। हरिआणे विच साहितकार ते आलोचक दा रिशता मितराना नहीं विवादी है। (पंजाबी विच वी अजिहा ही रिशता देखण नूं मिळदा है।) युनीवरसिटीआं विच बैठे आलोचक, आलोचक घट्ट ते गारडीअन वधेरे बणदे हन। नतीजे वजों हरिआणे विच बाहरमुखी आलोचना अजे तक पैदा होण दीआं संभावनावां घट्ट हन। फिर वी हिंमत सिंघ सोढी, ईशर सिंघ तांघ, डा. सुखदेव सिंघ ते अमरजीत सिंघ कांग आदि इस खेतर विच आपणा योगदान पा रहे हन। इनहां आलोचकां दे द्रिशटीकोणां विच अंतर होण कारण रावां दी भिंनता दा होणा वी सुभावक है। हिंमत सिंघ सोढी किशन सिंघ दी परंपरा नूं अगांह तोरदा है। डा.सुखदेव सिंघ डा. केसर सिंघ केसर अते डा. रविंदर रवी दी आलोचना तों अगांह तुरन लई यतनशील है। डा. अमरजीत सिंघ कांग अतर सिंघ दीआं सथापनावां दी सीमा विच रहिंदा है। ईशर सिंघ तांघ कदे परंपरावादी भारती आलोचना दा पल्ला फड़दा है अते किते प्रगतीवाद दा।

इसे संदरभ विच कुरूकशेतर विच हो रहे खोज कारज नूं वी विचारिआ जा सकदा है। डा. तिरलोक सिंघ कंवर नें युनीवरसिटी विच रहिंदिआं होइआं संरचनावादी द्रिशटी तों कंम कीता ते करवाइआ, उसने दिल्ली युनीवरसिटी दी तरज़ ते संरचनावादी समीखिआ प्रणाळी नूं थां दुआण दा पुरा यतन कीता। कामयाबी भावे नहीं मिली। भावे युनी. विच हो रिहा इह खोज़ कारज वधेरे डिगरी लैण लई इमतिहानी द्रिशटीकोण तों ही हो रिहा है पर कुझ खोज करतावां नें आपणीआ मौलिक पैहड़ा पाउण दा यतन वी कीता है। इनहां विचों पवन समीर, हरसिमरन सिंघ, नरिंदर सिंघ कौशल , अमरीक सिंघ, सुरजीत कौर ते मुखतिआर सिंघ दे खोज प्रबंध आलोचनां दी द्रिशटी तो निगर वाधा करदे हन।

हरिआणे दे साहित बारे इह संखेप जिही तों ही इह गल्ल सपस्सट हो जांदी है कि पंजाबी साहित दा इतिहास लिखण समें साहित दे इतिहासकारां नूं इस वल्ल धिआन देणा ही पवेगा अते इस नूं इस दी बणदी थां देणी ही पवेगी।