मार्च 20, 2026

writingDetail.created_by
By: अंम्रित कौर बडरुख्खां

हरफ़ां दी लोअ

"ओ बल्ले! बल्ले!! वाह जी वाह!!! पहड़ाकू बच्चे। मंमी दा डंडा तकड़ा ऐ। मैनूं लग्गदा ऐ पंजाब विच्चों पहिलीआं पुज़ीशनां आपां ई लैणीआं नें।" आखदिआं सुखमीत नें हथेलीआं जोड़दिआं उंगलीआं नाल पोलीआं पोलीआं ताड़ीआं वजाईआं।

"अज्ज कल्ल्ह दे समें विच्च निआणे एदां किताबां लै के बैठे ऐ ,गल्ल कुछ हज़म नहीं हो रही।" उस नें इह गल्ल आपणी सहेली नवरीत नूं आखी सी। आले दुआले नज़र घुमाई नवरीत उत्थे नहीं दिसी। उस दे दोवें बच्चे आपणी आपणी किताब पहड़ रहे सन । बच्चिआं नें खहड़े हो के सुखमीत नूं हत्थ जोड़ के 'सति श्री अकाल' आखिआ। सुखमीत नें दोवां बच्चिआं नूं दोवें पासे ला के अध्धी अध्धी जफ्फी पाई अते दोवां दे कंनां कोल वारी वारी पुच्च पुच्च कीता। किताबां बच्चिआं दे हत्थ विच्च ही सन। उस नें दोवां बच्चिआं नाल इक्क सैलफ़ी लई ते बच्चिआं कोल कुरसी ते मूधी रख्खी खुल्ल्ही किताब नूं चुक्क के इक्क पासे रख्ख दित्ता ते बैठ गई। शाइद उह किताब वी कोई पहड़ रिहा होवेगा। उस नें बैग विच्चों पाणी दी बोतल कढ्ढ के दो घुट्ट पाणी पीता अते बोतल फिर बैग विच्च रख्ख दित्ती। सुखमीत दी आवाज़ सुण के नवरीत वी बाहर आ गई।

"नहीं सुखमीत, पुज़ीशनां दा कोई लालच नहीं आपां नूं.....असीं इस तरहां दा कोई दबाअ नहीं पाइआ बच्चिआं 'ते।" रीत नें उस नूं मिलदिआं आखिआ।

सुखमीत अते नवरीत सकूल समें दीआं सहेलीआं सन। कालज दोवां दे वख्खरे वख्खरे रहे। नवरीत कुड़ीआं वाले कालज विच्च पहड़ी। जित्थे कुड़ीआं ज़िआदातर होसटल विच्च ही रहिंदीआं सन। कुझ्झ बंदशां हुंदीआं सन। उस वेले इह बुरीआं लग्गदीआं सन। इहनां नूं तोड़न नूं दिल करदा हुंदा सी पर हुण लग्गदा जीवन नूं सही राह ते रख्खण लई इह चंगीआं सन। सुखमीत रोज़ाना कालज आउंदी जांदी सी। उस नूं सजण संवरन, घुंमण फिरन, ख़रीदो फरोख़त करना अते उप्परली जिही दुनीआं विच्च रहिणा पसंद सी। नवरीत कोल किताब होवे बस। इह अंतर होण दे बावजूद वी दोहां दी वधीआ बणदी सी।

"अज्ज किध्धर नूं ऐस वेले?" नवरीत नें पुछ्छिआ।

"समान लिआउणा सी ...आ चल्लीए ...सोचिआ तैनूं नाल लै चल्लां।" उस नें किहा।

"मैं हुणे आई आं अध्धा घंटा पहिलां। बच्चिआं नूं लै के पुसतक मेले ते गई सी।"

"मैनूं तां दस्स दिंदी, मैं वी बच्चिआं नूं लै जांदी उह वी उत्थे मौज मसती कर आउंदे।" सुखमीत नें उलांभा दिंदिआं किहा।

"मौज मसती करन नहीं सी गए। कुछ किताबां बच्चिआं लई लैणीआं सी अते कुछ आपणे लई।" नवरीत नें दस्सिआ।

"की करना ऐ हुण पहड़ के, बच्चिआं तों सिलेबस दीआं किताबां पहड़ीआं जाण उह ही बहुत ऐ। वैसे वी सारा कुछ्छ मोबाईल ते पिआ हुंदा ऐ। जदों मरज़ी खोल्ह के देख लवो।" उस नें हत्थ विच्च फड़िआ मोबाइल उलटा सिध्धा करदिआं आखिआ।

"पर जो अनंद किताब पहड़न विच्च ऐ उह मोबाइल ते नहीं। ज़िआदा टाईम मोबाइल ते लग्गे रहो अख्खां दुखण लग्ग पैंदीआं नें।" रीत बोली।

"पर हुण दे बच्चिआं नूं मोबाईल बिनां नहीं सरदा।" उस नें आखिआ।

"बच्चिआं दे हत्थ मोबाइल देणा करोना वेले मज़बूरी सी।पर इस गल्ल नें कई बच्चिआं दीआं ज़िंदगीआं दा नाश कर दित्ता। बच्चे अणभोल हुंदे नें उहनां नूं आपणे नफ़े नुकसान दा पता नहीं हुंदा। कई वार गलत साईटां खुल्ल्ह जांदीआं नें ते बच्चिआं नूं इस दी आदत लग्ग जांदी ऐ। इह सभ तों वध्ध ख़तरनाक हुंदा ऐ।" नवरीत नूं अज्ज उहनां दी कंम वाली नें इहो जिहीआं बहुत गल्लां सुणाईआं सन कि किवें उहनां दी बसती विच्च बारां तेरां साल दी उमर दे बच्चे जुंडलीआं बणा के इहो जिहीआं चीज़ां देखदे हन जिहड़ीआं बच्चिआं लई अते समाज लई ख़तरनाक हन। इह गल्लां सुण के उह काफ़ी फ़िकरमंद सी।

"शाइद तेरी गल्ल वी सही ऐ ।पर.... मैं तां कदे इह गल्लां सोचीआं ई नहीं।" सुखमीत नें सहिज सुभाअ ही आखिआ।

"सिरफ़ सोचणा ही नहीं .....घट्टो घट्ट आपणे बच्चिआं नूं सही राह ते रख्खण दे उपराले करने वी ज़रूरी नें।"

"हां इह तां है। पर कीता की जावे?" उस नें आखिआ।

"उहनां दा धिआन रख्खणा ज़रूरी है.......सभ तों सही तरीका उहनां नूं चंगीआं किताबां पहड़न दी चेटक लाई जावे तां उह आपणा भला बुरा सोचण दे काबल हो जाणगे। आपणी ज़िंदगी विच्च आउण वालीआं समस्सिआवां विच्च उलझणगे नहीं सगों सौखे तरीके नाल सुलझा सकणगे अते आपणे वरगे मापिआं दा कंम वी सुख़ाला हो जू।" नवरीत नें आपणा पख्ख रख्खदिआं आखिआ।

"उह किवें?" सुखमीत नूं नवरीत दीआं गल्लां बुझारतां वांग लग्ग रहीआं सन।

"मंन लओ बच्चिआं नें किसे नेक इनसान दी कहाणी पहड़ी ऐ। उहनां दे मन विच्च वी नेक बणन दे भाव पैदा होणगे। इह कुदरती गल्ल है। आपणा वी जीअ करदा हुंदा सी, जदों आपां पहड़दे हुंदे सी। हर चंगी लिखत पाठक नूं कोई नां कोई सेध दिंदी है।"

"पर मेरे वाले तां बहुत शरारती नें दो मिंट वी टिक के नहीं बैठदे।" सुखमीत नें आपणी बेवसी बिआन कीती।

"जदों पहड़न दी आदत पै गई। उह वी बैठणगे। कोशिश करके देख।" नवरीत नें किहा।

"चल ठीक ऐ इह वी तेरी गल्ल मंन के वेख लैंदी आं।" उस नें लंबा साह भर के छड्डदिआं आखिआ।

"चल फिर मैनूं...... आह किताबां दे दे ।" उह बच्चिआं कोल पईआं किताबां फरोल के देखण लग्गी।

"नहीं.... नहीं..... इह तां अज्ज ही लिआंदीआं नें इहनां पहड़नीआं नें ते मैं वी पहड़नीआं नें अजे। मेरे कोल होर पईआं नें उह लै जा।" आख के नवरीत अंदर चली गई। उस दे पिछ्छे ही हत्थ विच्च किताब फड़ी उस दी धी जशन वी चली गई।

"मंमी साडीआं किताबां नां देईं, आंटी दे बच्चे किताबां संभाल के नहीं रख्खदे।" कुड़ी नें ढिल्ला जिहा मूंह बणाउंदिआं आखिआ।

"कोई नां पुत्त , संभाल लैणगे मैं आख दिऊं आंटी नूं।" कुड़ी चुप्प करके बाहर आ गई। रीत नें दो तिंन किताबां लिआ के सुखमीत नूं फड़ा दित्तीआं। उस नें फड़ के आपणे परस विच्च पा लईआं । रीत दे बच्चे इक्क दूजे दा मूंह वेखण लग्गे। बिनां बोलिआं ही उहनां मां वल्लों किताबां दित्ते जाण दा दुख्ख सांझा कर लिआ।

"रीत! तूं बज़ार जाणा नी फिर ?"सुखमीत नें किताबां परस विच्च पाउंदिआं पुछ्छिआ।

"मैं कुछ लैणा तां है नी फिर ऐवें किउं जाणा ऐ?"

"परसों तां तूं कहि रही सी तूं ढाई हज़ार.... सूट लैण लई रख्खिआ होइआ।" सुखमीत नें उस नूं चेते कराइआ।

"हां रख्खिआ सी, उदों मैनूं पुसतक मेले दा नहीं सी पता।"

"तूं आपणे सूट वाले पैसिआं दीआं किताबां लिआंदीआं नें?" उस नें हैरानी प्रगट करदिआं पुछ्छिआ।

"हां , मैनूं सूट लैण नालों इह सौदा वधीआ लग्गिआ। सूट 'कल्ली दे कंम आउणा सी। किताबां सारे पहड़ांगे। वैसे वी सूट हैगे आ बथेरे।" रीत नें मुसकराउंदिआं किहा।

"वाह! वाह!! कुरबानी दा पुतला रीत ।" उस नें ताड़ी मारदिआं किहा। रीत मुसकराई।

"मैं चाह बणाउनी आं तूं इत्थे बच्चिआं कोल बैठ।" रीत नें रसोई वल्ल जांदिआं किहा।

"नहीं मैं कुछ्छ नी लैणा...ओ हो मैं तां इत्थे ही घंटा ख़राब कर लिआ।" उस नें मोबाइल ते टाईम देखदिआं किहा अते जाण लई खहड़ी हो गई।

"मैनूं लग्गदा ऐ इह घंटा ख़राब नी होइआ।" रीत नें मध्धम सुर विच्च किहा। उह चली गई नवरीत बच्चिआं कोल बैठ के किताबां वेखण लग्ग पई।

"मंमी पहिलां असीं किताबां विच्चों विच्चों पहड़ लईए? जित्थे फोटोआं लग्गीआं होईआं नें उत्थों।" नवरीत दे बेटे अनूप नें पुछ्छिआ।रीत तों पहिलां उस दी बेटी जशन बोली,

"नां.....नां....शुरू तों पहड़ना.....शुरू करके पहड़।"

"कोई नां जिवें जीअ करदा उवें पहड़ लवो। पर पहड़नी सारी ऐ।" रीत नें बच्चिआं नूं ढिल्ल दे दित्ती।

शाम दे छे कु वजे रीत दा फ़ोन वज्जिआ। देखिआ तां सुखमीत दा सी।

"हां जी, सुखमीत?"

"रीत! छेती कर... फेसबुक्क खोल्ह के वेख।" सुखमीत खुशी नाल चहिक रही सी।

"मैं रसोई विच्च..... कंम निबेड़ के फिर देखदी आं। वैसे ही दस्स दे कि इहो जिहा की होइआ? ऐनी खुशी काहदी? " इक्क हत्थ नाल सबज़ी विच्च कड़छी मारदिआं उस नें किहा।

"दो मिंट देख लै भैण बण के। ऐनी छेती की करना ऐ रसोई विच्च।" उस नें तरला जिहा कीता।

"असीं शाम दी रोटी छेती खा लैंदे हां। वैसे वी अज्ज किताबां देखणीआं पहड़नीआं नें, छेती बिसतरे विच्च बैठ के।" रीत नें सचाई दस्सी।

"ओ हो... तेरे करके तां होइआ सभ.....।" रीत नूं पता सी इहने आपणी ज़िद्द पुगा के हटणी ऐ इस लई उस दी गल्ल पूरी होण तों पहिलां ही बोली,

"चल ठीक ऐ... देखदी आं।" उस नें फोन कट्ट कीता ते फेसबुक्क खोल्ह के वेखण लग्गी। सुखमीत नें आपणे दोवें बच्चिआं नूं कोल बिठा के उहनां दे हत्थ विच्च किताबां फड़ा के फोटो पाई होई सी अते हेठां धड़ाधड़ कुमैंट आए होए सन। जिहनां विच्च कईआं नें सिआणी मां दी तारीफ़ कीती सी। किसे सिआणे सूझवान दा कुमैंट पहड़ के रीत नें मत्थे 'ते हत्थ मारिआ। लिखिआ सी, 'भाई बीबा बेटे दे हत्थ विच्च फड़ी किताब सिध्धी कर दिओ।" रीत नें धिआन नाल देखिआ सच्ची किताब पुठ्ठी फड़ी होई सी। ' इहदा वी सरिआ पिआ ऐ।' उस दे मूंहों निकलिआ। मोबाईल परे रख्खिआ अते आपणे कंम करन लग्गी।

अज्ज बच्चे चाअ नाल आपणे पापा नूं किताबां दिखा रहे सन। रीत दे पती गुरमीत नें बच्चिआं दी निक्कीआं निक्कीआं कहाणीआं वाली इक्क किताब तां पूरी पहड़ के इक्क पासे रख्ख वी दित्ती सी। उस नूं निक्कीआं कहाणीआं जां निक्के लेख पहड़ने ही पसंद सन। रात दा खाणा खा के सारे जणे फिर किताबां लै के बैठ गए। सुखमीत दा फिर फोन आइआ। उह अजे वी खुश सी।

"सुखमीत! सारे कुमैंट पहड़े ऐ तूं? रीत नें पुछ्छिआ।

"हां... सभ नें वधीआ दित्ते ऐ। इक्क बुहड़े नूं छड्ड के।" उस नें दस्सिआ।

"जीहनूं तूं बुहड़ा आख रही एं उह इक्क विदवान लेखक नें। विदवानां दा आदर करीदा हुंदा।" रीत नें दिल दी गल्ल आखी।

"हां.... सौरी। पर मेरे जवाक नी पहड़ सकदे किताबां। उह तां टी वी देखणों नी हटदे।मैं दूजे कमरे विच्च वी बिठाए। फिर वी नी दिलचसपी लैंदे। " सुखमीत दा जवाब सी।

"जदों उह पहड़न बिठाए सी। तूं की करदी सी?" रीत नें पुछ्छिआ।

"मेरा सीरीअल चल्ल रिहा सी। उह देख रही सी।" उस नें दस्सिआ।

"एदां नी पहड़दे हुंदे बच्चे, उहनां दे कोल बैठणा पैंदा, उहनां नूं अध्धीआं अध्धीआं कहाणीआं सुणा के उहनां अंदर रुची पैदा करनी पैंदी ऐ। इह गल्लां .....तां ही हो सकदीआं नें जे पहिलां असीं आपणीआं आदतां सुधारांगे।असीं आपणे अंदर वी भुख्ख पैदा करीए चंगा साहित पहड़न दी।" रीत दा पती गुरमीत थक्किआ होइआ सी। उहनां दीआं गल्लां तों उस दा जीअ खिझिआ।

"चल छड्ड हुण... तूं लोकां दा ठेका चुक्किआ.... लोक आपे पहड़ा लैणगे....आवदे निआणिआं नूं।" उह बुड़बुड़ाइआ।

"चल ठीक ऐ, कल्ल्ह नूं गल्ल करांगे।" रीत नें आख के फोन कट्ट दित्ता।

"लै फिर की ऐ.... चंगी गल्ल ऐ जे आपणी थोहड़ी जिही कोशिश नाल कोई किताबां नाल जुड़दा ऐ।" रीत नें आपणे बेटे दे पैरां उप्पर कंबल दिंदिआं पती दी गल्ल दा जवाब दित्ता। बच्चे किताबां लई बहिस रहे सन... "पहिलां मैनूं दे, मैं पहड़नी ऐ....मैं पहड़नी ऐ।" आपणे बुल्ल्हां 'ते उंगली रख्ख के रीत नें बच्चिआं नूं चुप्प करन दा इशारा कीता।

"पहिलां आवदिआं नूं तां सिआणे बणा लै। लोकां दे बाअद विच्च पहड़ा लवीं।" रीत दा पती फिर बुड़बुड़ाइआ।रीत पती वल्ल टेढा जिही झाकी।

"पापा थक्के होए नें उहनां सौणा ऐ तुसीं एधर आ जो। लिआओ किताब मैनूं फड़ाओ..... मैं पहड़ के सुणाउनी आं कोई कहाणी।" बच्चिआं नें चुप्प करके किताब मां नूं फड़ा दित्ती। रीत हौली आवाज़ विच्च कहाणी पहड़ के सुणाउण लग्गी। बच्चे मां दे दोवें पासे बैठे सन। कहाणी छोटी सी। छेती ही ख़तम हो गई। उस नें बच्चिआं नूं सौण लई कहि के लाईट बंद कर दित्ती।

रीत नूं सवेरे जलदी उठ्ठण दी आदत सी। सवेरे ही नहा के घर दे कंम धंदिआं विच्च जुट गई । गुरमीत आपणी डिऊटी ते चला गिआ अते बच्चिआं नूं छुट्टी सी। बच्चिआं नूं खाणा खुआ के उस नें सकूल दा कंम करन लई बिठा दित्ता। बच्चे नवीआं किताबां देखण दी ज़िद्द कर रहे सन। पर रीत नें सकूल दा कंम पहिलां मुकाउण दी शरत रख्खी। उह आप वी घर दे कंम निपटा के किताब चुक्क के बैठ गई फिर पता नहीं की दिमाग़ विच्च आइआ, उठ्ठ के सुखमीत नूं फोन ला लिआ।

"हैलो सुखमीत! अज्ज फरी ओ? उस नें पुछ्छिआ।

"हां जी..... दस्सो। तकरीबन फरी ही हां।" सुखमीत बोली।

"आ जो फेर .....'कठ्ठे बैठदे आं।" रीत नें आखिआ।

"जे सच्च पुछ्छे तां नीटू तों फोटोआं देखदिआं किताब फट गई। मैं उहदे थप्पड़ मारिआ। उह रोई जांदा अते मैं किताब जोड़ रही आं।" उस नें ढिल्ली जिही अवाज़ विच्च किहा।

"मारना किउं सी?"

"होर की करां? पूरे टुट्ट पैणे नें निआणे मेरे। सानूं नहीं रास आउंदीआं किताबां कतूबां। मैं अज्ज वापस कर के जाऊं।" सुखमीत बहुत गुस्से विच्च अते दुखी सी।

"अछ्छा, जदों आवेंगी बच्चिआं नूं नाल लै आवीं।" रीत नें किहा।

"इह नी किते लिजाण जोगे।" उह गुस्से नाल भरी होई सी।

"चल लै आवीं....इह घर किहड़ा बिगाना ऐ। कोई गल्ल नहीं जे शरारत कर वी लैणगे तां की ऐ?" रीत नें किहा।

"चल देखदी आं....।" उह बोली।

सुखमीत नें किताब जोड़ के मेज़ ते रख्ख दित्ती। नीटू दा रोणा बंद हो चुक्किआ सी पर मूंह बणाई बैठा सी। सुखमीत नें उस नूं बांह तों फड़ के उठाउण दी पूरी कोशिश कीती।उह टस्स तों मस्स नां होइआ।उस नें बांह छड्ड दित्ती। अलमारी विच्चों बच्चिआं दे कप्पड़े कढ्ढ के बैड्ड 'ते रख्ख दित्ते अते चिंकी नूं किहा, " रीत आंटी दे घर जावांगे....तिआर हो जो.... नाले इहनूं कर देवीं। " उह नीटू वल्ल इशारा करदिआं आख के आप रसोई विच्च चली गई।मांजण वाले भांडिआं दा ढेर लग्गिआ पिआ सी। कंम वाली छुट्टी ते सी। खिझी खपी नें पाणी गरम कीता अते भांडे साफ़ करन लग्गी। भांडिआं दा खड़का उस दी मानसिक अवसथा नूं बिआन कर रिहा सी।

चिंकी ते नीटू तिआर हो रहे सन। चिंकी नें छोटे भरा नूं वडिआ के मना लिआ सी। नीटू पंज कु सालां दा सी। भैण नालों दो कु वरहे छोटा। पर जदों जीअ करदा आपणी भैण नूं कुट्ट दिंदा सी। मां नूं शांती नाल उस दे पसंदीदा सीरीअल नां देखण दिंदा। कई वार मां तों कुट्ट खा लैंदा। उह खिझदी कलपदी रहिंदी। जदों उह सीरीअल देख रही हुंदी तां किसे दी दख़लअंदाज़ी बरदाशत नां करदी । नां पती दी अते नां ही बच्चिआं दी। इस लई घर विच्च रौला रप्पा आम पिआ रहिंदा। सुखमीत दा पती दिलजीत सुभा पख्खों शांत सी। उस दा कई वार दिल करदा सी उह सुखमीत नाल बहुत सारीआं गल्लां करे। उह भावें दिल दी चंगी सी। पर उस नें आपणे आले-दुआले दिखावे दा जाळ बुणिआ होइआ सी। टी वी सीरीअल देखण समें वी उह कलाकारां दे कप्पड़े गहिणे देखदी फिर उसे तरहां दीआं गल्लां करदी। आप नौकरी नहीं सी करदी बच्चिआं नूं सकूलों मिलिआ घर दा कंम करन लई वी गुआंढीआं दी कुड़ी कोल टिऊशन ला दित्ती।

बच्चे तिआर हो गए। उस नें फटाफट कंम निबेड़िआ अते तिआर हो के परस लिआ अते सकूटी दी चाबी चुक्की। किताबां सकूटी दी टोकरी विच्च रख्खीआं।

"चलो।" उस नें बच्चिआं नूं किहा। उह बाहर आ गए। घर नूं जिंदा लाइआ ते चाबी परस विच्च रख्खी। सकूटी चलाउण वेले वी उस दी हालत सथिर नहीं सी। गली विच्चों बाहर निकलदिआं ही सकूटी रेहड़ी विच्च वज्ज चल्ली सी पर संभल गई। रसते विच्च उस नें बच्चिआं नूं सख़त ताकीद कीती कि शरारत नहीं करनी।

दस कु मिंट विच्च रीत दे घर पहुंच गए। उह आपणे कंम निबेड़ चुक्की सी, बच्चे तिआर सन जिवें किते जाणा होवे। सुखमीत नें उहनां नूं मिलदिआं पुछ्छिआ, "तुसीं जा रहे ओ किते? फिर सानूं किउं बुलाइआ?

"तुसीं चाह दुध्ध लओगे कुछ? " रीत नें पुछ्छिआ।

"नहीं..... असीं कुछ नी लैणा।" सुखमीत नें आखिआ।

"आपणी सकूटी अंदर कर दिओ। आपां चल्लणा ऐ।" रीत नें किहा।

"चल्लणा कित्थे ऐ? " उस नें हैरान हुंदिआं पुछ्छिआ।

"बस... आह नेड़े जिहड़ा पारक ऐ उत्थे चलदे आं। अज्ज धुप्प निघ्घी ऐ। बच्चे वी खेड लैणगे।" इह सुणदिआं ही बच्चिआं नें बाहां उलार के.... "हे... ए.... ए.....ए...। " आखदिआं खुशी ज़ाहर कीती। सुखमीत आपणे बच्चिआं वल्ल कौड़ा जिहा झाकी। बच्चिआं दीआं बाहवां हेठां हो गईआं ।इक्क दम नीवीं पाई ते शांत हो गए। उस नें सकूटी अंदर कीती। रीत नें दरवाज़े नूं जिंदा लाइआ। चाबी सुखमीत नूं परस विच्च रख्खण लई आखिआ। पारक वल्ल तुर पए। बच्चे अग्गे अग्गे उह दोवें पिछ्छे पिछ्छे। पारक विच्च पहुंच के बच्चे खेडण लग्ग पए अते सुखमीत अते नवरीत थोहड़ा समां बच्चिआं दे बिलकुल्ल नेड़े रहीआं फिर इक्क पासे बणे सीमिंट दे बैंच ते बैठ गईआं।

"बच्चे किंने पिआरे लग्गदे नें हस्सदे खेडदे।" रीत बच्चिआं नूं देख के खुश हो रही सी।

"मेरे आळे तां पूरीआं झिंगां नें। जमां नी कहिणा मंनदे। कदे कदे तां मेरा जीअ करदा ऐ इहनां नूं किसे होसटल विच्च पा देईए।" उस नें दुखी हुंदिआं किहा।

"हां.... खहिड़ा छुडाउण लई फ़रज़ां तों भज्जण लई ख़िआल बड़ा वधीआ ऐ। तैनूं याद ऐ जदों आपां सकूल पहड़दे सी तां पहड़दे हुंदे सी कि शिवा जी मराठे दी बहादरी दे पिछ्छे उहनां दी मां जीजाबाई दा बहुत वड्डा रोल सी।" रीत दा धिआन बच्चिआं वल्ल ही सी।

"हाए..... हाए.... मैनूं तां सभ बड़ा बोरिंग लग्गदा ऐ हुण वी। रट्टे ला ला मर जांदे। फिर वी नंबर घट्ट ई आउंदे हुंदे सी।..... तूं वी कित्थों छेड़ के बहि गी... कोई चज्ज दी गल्ल कर अड़ीए।" सुखमीत नें मत्थे तिऊड़ी पाउंदिआं किहा।

"उदों गल्ल कुछ होर सी समझ घट्ट सी। जे हुण पहड़ के देखीए तां वख्खरी तरहां महिसूस हुंदा ऐ। मां किंना कुछ कर सकदी ऐ। बाबा फरीद जी दी मां नें किवें बाबा फरीद जी नूं बंदगी नाल जोड़िआ सी। माता गुजरी जी नें आपणे पोतिआं अंदर भगती ते शकती किवें कुट्ट कुट्ट के भरी सी। इसे करके छोटे साहिबज़ादे उमरों निक्के हो के वी बाबे अखवाए।" रीत बिलकुल्ल शांत भाव नाल गल्लां कर रही सी।

"इह वड्डे लोकां दीआं गल्लां नें।" सुखमीत नें किहा।

"हां..... मैं तां इह सोच वी नहीं सकदी कि आपां वी बच्चिआं नूं ओने महान बणा सकदे हां। पर आम नेक इनसान बणन विच्च उहनां दी मद्दद तां कर ई सकदे हां।" रीत गंभीर सी।

"वैसे अज्ज कल्ल्ह तैनूं होइआ की ऐ?" सुखमीत नें उस दे चिहरे वल्ल देखदिआं किहा।

"होइआ तां कुछ नी... खबरां पहड़ सुण के लग्गदा ऐ बच्चिआं नूं मानसिक तौर ते शकतीशाली बणाउणा बहुत ज़रूरी ऐ। इह वड्डे वी होणगे। घरों बाहर पहड़न लई वी जाणगे। मापे हर कदम 'ते बच्चिआं दे नाल नहीं रहि सकदे। जे मानसिक पख्खों मज़बूत होणगे तां किसे दे पिछ्छे लग्ग के गलत राह ते नहीं जाणगे।" उह बोली।

"की कीता जा सकदा ऐ फिर? " सुखमीत नें पुछ्छिआ।

"आपणे सुआद तिआग के बच्चिआं दे हर पख्खों धिआन रख्खणा ज़रूरी है।" उस नें आखिआ।

"सुआद तिआग के मतलब ?" सुखमीत नें तिख्खी जिही नज़र नाल रीत वल्ल देखदिआं पुछ्छिआ।

"जिवें तैनूं सीरीअल देखण दा चसका लग्गिआ होइआ। इहदे विच्च किंना समां बरबाद हुंदा ऐ। जे देखणा वी ऐ तां उस समें देख लवो जदों बच्चे सकूल गए होण।" उह बोली।

"रीत! तूं सकूल खोल्ह लै बुहड़ीआं नूं पहड़ाउण लई।" सुखमीत शाइद गंभीर नहीं सी।

"मैं सच्ची कहि रही आं। हुण इहनां दीआं नींहां मज़बूत करन दा समां ऐ। मैनूं पतै कि आपां नूं ऐना गिआन नहीं कि बच्चिआं विच्च चंगे संसकार किवें भरीए। पर जिहड़ीआं किताबां बच्चिआं लई लिखीआं गईआं उह तां इहनां नूं पहड़न दी चेटक ला सकदे आं।"

"मैनूं लग्गदा तैनूं किताबां नाल इशक हो गिआ। तेरी हर गल्ल किताबां ते आ के मुक्कदी है। तूं चाहुंनी ऐं मैं वी तेरे वांग अध्धी पागल हो जावां। " सुखमीत नें बुल्ल्ह मरोड़दिआं किहा।

"सुखमीत! इक्क वार गंभीर हो के सोचणा..... 'कल्ले अधिआपक अज्ज कल्ल्ह दे बच्चिआं नूं नहीं संभाल सकदे.... आपां वी अवेसले नहीं हो सकदे। जे आपां हुण लापरवाही वरती शाइद आउण वाले समें विच्च आपणे आप नूं कदे वी मुआफ़ नहीं कर सकांगे। हुण वेला है फिर कुवेले दीआं टक्करां मारन दा कोई फाइदा नहीं होणा।" रीत दे दिमाग़ विच्च समाज अंदर फैल रहीआं बुराईआं घुंम रहीआं सन। उस दी इही कोशिश सी आपणे बच्चिआं नूं किवें बचाइआ जावे। सुखमीत आपणे मोबाइल ते लग्गी होई सी। रीत चुप्प कर गई अते उस नूं देख के खहड़ी हो गई।

"चलो चलदे आं घर.... जशन दे पापा वी आउण वाले ऐ।" इह सुण के सुखमीत वी उठ्ठ खहड़ी होई। बच्चे थोहड़ा समां होर रुकण लई आख रहे सन। जदों रुकण दी इजाज़त नां मिली तां उह वी ढिल्ले जिहे मूंह करके अग्गे अग्गे तुर पए।

"रीत तूं ऐनी टैंशन नां लै। जो बाकी दुनीआं दा बणू आपणा बण जू।" सुखमीत नें किहा। रीत दे जवाब देण तों पहिलां इक्क मोटरसाईकल 'ते सवार तिंन मुंडे ऐनी तेज़ी नाल आए इक्क वार तां इस तरहां लग्गिआ कि उह सभ नूं नाल ही लपेट के लै जाणगे। रीत ते सुखमीत नें बच्चिआं नूं बाहवां फड़ के पासे कीता। बच्चे वी थोहड़ा सहिम गए। मोटरसाईकल सवार उहनां दी घबराहट देख के हस्सदे रौला पाउंदे नहेरी वांग लंघ गए।

"जिहनां नूं चंगे संसकार नहीं मिलदे... उह बच्चे एदां दे ही बणदे नें।" रीत नें किहा।

"इह उमर ही जोश वाली हुंदी ऐ।" सुखमीत वी सहिमी होई सी फिर वी उस नें मुंडिआं दे पख्ख विच्च दलील दित्ती।

"जे चंगी सिख्खिआ मिली होवे जोश सिध्धे कंमां विच्च वी वरतिआ जा सकदा ऐ।" रीत थोहड़ी तिख्खी सुर विच्च बोली। गल्लां करदिआं उह घर पहुंच गए। सुखमीत नें परस विच्चों चाबी कढ्ढ के रीत नूं फड़ाई उस नें जिंदा खोल्हिआ। सुखमीत नें सकूटी दी टोकरी विच्चों किताबां कढ्ढ के रीत नूं फड़ाईआं।उस नें चुप्प करके फड़ लईआं।

"थोहड़ी थोहड़ी चाह बणावां ? रीत नें पुछ्छिआ।

"नहीं हुण चलदे आं।" आखदिआं उह बच्चिआं नूं लै के चली गई। नवरीत दे चिहरे ते थोहड़ी निराशा सी। उस नें किताबां अंदर लिजा के रख्ख दित्तीआं अते रसोई विच्च चली गई।

घर जा के सुखमीत नें सारीआं गल्लां आपणे पती दिलजीत नूं दस्सीआं। जदों उस नें दस्सिआ कि मैं रीत नूं किहा ' जो दुनीआं दा बणू आपणा बण जू टैंशन किउं लैणी ऐ'। दिलजीत नें उस दे मूहरे अख़बार रख्ख दित्ता उस दे पहिले सफ़े ते ही नशे नाल मौतां, खुदकुशीआं, मार धाड़ दीआं दिल कंबाऊ खबरां सन।

"दुनीआं विच्च तां आह सारा कुछ हो रिहा ऐ।" दिलजीत नें उस नूं खबरां दिखाउंदिआं आखिआ।

"की आपणे बच्चिआं नूं इसे तरहां दे बणाउणा ऐ.........." सुखमीत नें दिलजीत दे मूंह 'ते हत्थ रख्ख के उस नूं अग्गे बोलण तों रोकिआ। उस दा चिहरा इक्क दम उत्तर गिआ। चुप्प करके आपणे कंमां नूं जा लग्गी। दिलजीत होर वी बड़ा कुझ आखणा चाहुंदा सी। पर पतनी दा उतरिआ चिहरा देख के चुप्प कर गिआ।

..........

"हैलो रीत! की मैं बच्चिआं नूं लै के तेरे घर आ सकदी आं?" सुखमीत नें अगले दिन सवेरे दस कु वजे ही फोन ला लिआ।

"हां.... हां....... पुछ्छण वाली की गल्ल ऐ? पर सभ ठीक ऐ नां? " उस नें फिकरमंद हुंदिआं पुछ्छिआ।

"असीं आ रहे आं.... आ के गल्ल करदी आं।" आख के उस नें फोन कट्ट दित्ता। रीत उठ्ठ के अंदरों दो कुरसीआं चुक्क लिआई। दसंबर महीना होण करके उह धुप्पे ही विहड़े विच्च बैठदे सन। थोहड़ी देर बाअद सुखमीत आपणे दोवें बच्चिआं नूं लै के आ गई।

"सुख्ख तां है? " नवरीत नें पुछ्छिआ।

"हां.... पर मैनूं चिंता हो रही है।" उस नें दस्सिआ।

"किउं की होइआ? " रीत नें सहिजे ही पुछ्छिआ।

रीत नें सुखमीत दे बच्चिआं नूं आपणे बच्चिआं कोल बिठा दित्ता अते आप उस कोल बैठ गई।

"कल्ल्ह मैं तेरीआं कहीआं गल्लां दिलजीत नूं दस्सीआं। उहनां मैनूं बहुत सारीआं गल्लां सुणाईआं। कहिंदे... आउण वाले समें विच्च उही जवाक बच सकदे हन जिहड़े ठीक गलत दा फ़रक समझ सकदे होणगे।" उह चुप्प हो गई।

"हां इह तां है। " रीत नें हामी भरी।

"उह कहिंदे रीत बिलकुल्ल सही पासे ला रही ऐ बच्चिआं नूं....बहुतीआं गल्लां की आखणीआं मैनूं इह दस्स दे जवाकां नूं किताबां पहड़न दी आदत किवें पावां?" सुखमीत नें काहळी विच्च मुद्दे दी गल्ल दस्सी।

"सभ तों पहिली गल्ल तां इह है कि बच्चे कही होई गल्ल नहीं मंनदे..... उह जो हर रोज़ देखदे नें उही अपणा लैंदे नें।" रीत नें किहा।

"बस मैनूं दस्स दे.... मैं की करां? " सुखमीत बोली।

"वैसे मैं इक्क गल्ल पुछ्छां तैनूं? रीत बोली।

"हां...।"

"मैं तैनूं अग्गे वी कई वार किताबां पहड़न नूं किहा। तूं गल्ल नूं सुणदी नहीं सी ते मैनूं वी मज़ाक करदी सी। हुण इहो जिहा की होइआ? तैनूं ऐनी काहली लग्गी होई ऐ।" सुखमीत गंभीर सी रीत नें उस दे सज्जे हत्थ नूं आपणे दोवां हत्थां विच्च लै लिआ। उस दे हत्थ नूं थापड़दिआं इशारे नाल गल्ल दस्सण लई किहा।

"जे सच्च पुछ्छें तां मैं कदे गंभीरता नाल नहीं सोचिआ इह सभ। कल्ल्ह तेरीआं गल्लां दा थोहड़ा कु असर होइआ। फिर नीटू दे पापा नें जो दस्सिआ। अज्ज सवेरे मामा जी दी कुड़ी दा फोन आइआ। उस दा बेटा बब्बू किसे चंदरे नें नशे करन ला दित्ता। नशे करन वालिआं दी उमर.... कहिंदे नें चार पंज साल ई हुंदी ऐ। उहनां नें मसां सुख्खां सुख्ख के पुत्तर लिआ सी।" उह रो पई।

"आपां दूजिआं नूं दोश नां देईए.... इस दा मतलब बब्बू मानसिक तौर ते कमज़ोर होऊ इस लई किसे दीआं गल्लां विच्च आ गिआ। नहीं तां सभ नूं पता ऐ नशे दी दलदल विच्च फसिआं दा की हशर हुंदा ऐ।..... चल ठीक ऐ.. इह गल्लां फिर करांगे, हुण बच्चिआं कोल चलदे आं।" रीत नें खहड़े हुंदिआं किहा। उह बच्चिआं कोल हेठां विछी दरी ते ही बैठ गई। सुखमीत नूं कुरसी ते बैठण लई किहा।

"नहीं.... मैं वी हेठां ई बैठदी आं।" सुखमीत नें दरी ते बैठदिआं किहा। उस नें कंध नाल ढोअ ला के सूरज वल्ल मूंह करके अख्खां बंद कर लईआं। अज्ज उस नूं इस तरहां करदिआं रंग काला होण दा फ़िकर नहीं सी।

"बच्चिओ.... अज्ज तुहानूं सुखमीत मासी कहाणी पहड़ के सुणाउणगे।" रीत नें आखिआ।

"मासी? " रीत दे बच्चे 'कठ्ठे ई बोले।

"हां जी...... मेरी भैण वरगी सहेली मासी ई होई फिर।" सुखमीत नें अख्खां खोल्हीआं रीत नें किताब उस नूं फड़ाई।

"रीत तूं सुणा कहाणी.... मेरा मन नहीं करदा।" उस नें अख्खां फेर बंद कर लईआं।

"इह तेरा पहिला सबक ऐ।" रीत नें किहा। सुखमीत पहड़न लग्गी। उस दे बच्चे इक्क दूजे दे कूहणीआं मार रहे सन ते कदे कदे मूंह ते हत्थ रख्ख के हस्सदे। सुखमीत नें पहड़ना बंद कर दित्ता अते उहनां वल्ल घूरी वट्टी। रीत नें उस दे मोढे ते रख्ख दित्ता। इह सुखमीत लई रुकण दा इशारा सी। उह अंदरों इक्क कागज़ ते पैनसिल लै आई। कागज़ दे विचकार लाईन ला के इक्क पासे चंगा, दूजे पासे बुरा लिख दित्ता।

"हुण जदों वी किसे वी बच्चे नें कोई शरारत कीती तां बुरे दे हेठ उस दा नां लिखिआ जावेगा। जिहड़े बच्चे दा नां बुरे वाले पासे आ गिआ.... समझ लैणा कि उस दीआं आदतां बुरीआं नें। मैनूं लग्गदा तुसीं सारे बहुत चंगे ओ, कोई वी शरारत नहीं करोगे।" इह आख के उस नें सुखमीत नूं अग्गे पहड़न लई आखिआ। सुखमीत नें पहड़ना शुरू कीता। बच्चे चुप्प करके सुणन लग्गे। जदों कहाणी ख़तम होई तां रीत दी बेटी जशन नें किहा, " मंमी मैं इह कहाणी मूंह ज़ुबानी सुणावां?" बेटे अनूप नें माण नाल किहा, मैं वी सुणा सकदा हां।" सुखमीत नें आपणे बच्चिआं नूं पुछ्छिआ, "तुसीं सुणा सकदे ओ?" बच्चिआं नें कोई जवाब नां दित्ता।

"हां जी... नीटू ते चिंकी वी सुणा सकदे नें। पहिलां अनूप ते जशन सुणाउणगे।" रीत बोली।

इह सिलसिला चलदा रिहा। अनूप अते जशन नें थोहड़े शबदां विच्च कहाणी सुणा दित्ती। उस तों बाअद नीटू ते चिंकी नें कोशिश कीती। उस तों बाअद रीत नें बच्चिआं नूं कोई वी कविता सुणाउण लई किहा। सारिआं नें सुणा दित्तीआं। ताड़ीआं मारीआं गईआं। सुखमीत ठीक महिसूस कर रही सी। इस सारे कंम नूं तकरीबन दो घंटे लग्ग गए। रीत थोहड़ा खाण पीण दा समान लै आई।

"हुण असीं चल्लदे आं...बहुत वधीआ लग्गिआ। इक्क नवीं आस बझ्झी।" इह कहिंदिआं उस नें रीत नूं घुट्ट के जफ्फी पाई ते धंनवाद कीता।

"मैनूं वी वधीआ महिसूस होइआ। छुट्टी वाले दिन आ जाइआ कर बच्चिआं नूं लै के।" रीत नें किहा।

"अज्ज रात नूं तुसीं मंमी नूं कहाणी पहड़ के सुणाउणी ऐ.... फिर तुसीं मंमी तों मूंह ज़ुबानी सुणनी अते मैनूं फोन करके दस्सणा कि इहदे तों सुणाई गई कि नां।" रीत नें नीटू ते चिंकी दा हत्थ फड़ के किहा। दोवें बच्चे खुश हो गए। तिंने जणे खुशी खुशी आपणे घर चले गए। रीत कंम धंदे निपटाउण लग्गी।

रात नूं अठ्ठ कु वजे चिंकी दा फोन आइआ।

"आंटी असीं कहाणी पहड़ी सी। मंमी नें मूंह ज़ुबानी सुणा दित्ती सारी कहाणी।"

"अछ्छा जी! वाह जी वाह!!" रीत नें खुश हुंदिआं किहा।

"आंटी! पापा भुल्ल गए सी विच्चों... पापा तों वी सुणी सी।" नीटू बोलिआ। सुखमीत नें बच्चिआं तों फोन फड़ लिआ।

"भुल्ले काहनूं सी उहनां सिरफ़ बच्चिआं नूं खुश करन लई भुल्लण दा नाटक कीता सी। अज्ज साडे बच्चिआं नें टी वी लाउण दी ज़िद्द नहीं कीती।" उस नें हौली जिही दस्सिआ।

"तेरे सीरीअल? "रीत नें पुछ्छिआ।

"मेरा वी दिल नहीं कीता।" उस नें दस्सिआ।

"सुखमीत मेरी गल्ल धिआन नाल सुण... हुण दसंबर दीआं छुट्टीआं हो जाणीआं अगले हफ़ते। तूं दो कु दिन बच्चिआं नूं लै के आ जाणा। आपणे पंजाब दी धरती ते असमान विच्च स्री गुरू गोबिंद सिंघ जी दे परिवार अते पिआरे सिख्खां दी कुरबानी दीआं गूंजां पैंदीआं नें। इह समां इहो जिहा हुंदा कि हर बंदे दा सिर झुकदा, अख्खां छलकदीआं नें। बच्चिआं नूं उहनां दी उमर दे हिसाब नाल चार साहिबज़ादिआं दे हौंसले ते कुरबानी बारे दस्स के उहनां अंदर होर जाणन दी इछ्छा जगाई जा सकदी है।" रीत नें किहा। पर दूजे पासिओं कोई हुंगारा नहीं सी।

"हैलो... सुखमीत...।"

"हां.... हां.... मैं सुण रही आं।" सुखमीत बोली।

"इहनां दिनां विच्च हवा, पाणी, रुख्ख, वेल बूटे, पंछी, जनौर सभ शरधा विच्च ओत प्रोत हुंदे नें। बच्चिआं दी आपणी जाणन दी इछ्छा वी वधदी है अते उहनां दी इह रुची होर वी प्रबल कीती जा सकदी है। बच्चे आपणे माणमत्ते इतिहास बारे जाणनगे।इही गल्लां इहनां अंदर ताकत भरनगीआं ।"

"रीत ! तूं किहड़ी दुनीआं तों आई होई एं? " सुखमीत नें निरमल जिहे भाव नाल पुछ्छिआ।

"दुनीआं तां इक्को है जी। जैसी द्रिशटी वैसी स्रिशटी हो जांदी है। कोई नां... फ़िकर नां कर.... मैनूं लग्गदै तूं वी छेती ही मेरे वाली दुनीआं विच्च पहुंच जावेंगी।"

"रब्ब करे एदां ई होवे। तूं आपणी गल्ल पूरी कर। मैं तां ऐवें ई विच्चों टोक दित्ता। " उह बोली।

"बस इहो आखणा सी कोई वी दिन तिहार होवे। कोई प्रकाश पुरब, कोई शहीदी दिहाड़ा, किसे महान इनसान दा कोई दिहाड़ा इह कुदरती गल्ल है कि उस समें उस सख़शीअत बारे जाणन दी इछ्छा प्रबल हुंदी है। किउंकि धरती, असमान, हवावां, पाणी, पशू पंछी सभ उहनां रूहां दा गुणगान करदे प्रतीत हुंदे नें। इस समें बच्चिआं दी रुची वधाई जा सकदी है।" रीत नें घड़ी वल्ल निगहा मारदिआं किहा, "चल ठीक ऐ.... मिलदे आं कदे.... छेती ही।"

"नहीं रीत........ तूं आपणी गल्ल करदी रहि। मैनूं वधीआ लग्गदै। मैं दिल अते दिमाग़ दोहां तों तेरी हर गल्ल महिसूस कर रही हां।" सुखमीत नूं रीत दीआं गल्लां चंगीआं लग्ग रहीआं सन।

"मेरी पिआरी भैणे! सौण दा टाईम हो गिआ। सवेरे जलदी उठ्ठणा हुंदा।" रीत नूं सुखमीत ते बड़ा पिआर आइआ। जेकर उह कोल हुंदी तां रीत नें उस दा मत्था चुंम लैणा सी।

"हां जी... हां जी... ठीक ऐ । सौं जो। कल्ल्ह गल्ल कर लवांगे।" सुखमीत नें आखिआ।

सुखमीत छुट्टी वाले दिन बच्चिआं नूं लै के आ जांदी। बच्चे वी खुश हुंदे उह आप वी सकून महिसूस करदी। इस तों बाअद कई दिन नां सुखमीत आई नां ही बच्चे। रीत नें फोन करके पुछ्छिआ तां उस नें दस्सिआ कि उस दे घर उस दी नणद कुलजीत अते उस दे बच्चे आए होए हन इस लई नहीं आ सके। इक्क दिन रीत नें जाण दा मन बणाइआ। उस दा पती घर सी उह बच्चिआं नूं घर ही पती कोल छड्ड गई अते खुद सुखमीत नूं मिलण चली गई। सुखमीत उसनूं देख के बड़ी खुश होई। उस दे घर बड़ी रौणक लग्गी होई सी।

"भैण जी, तुसीं तां साडे घर दा माहौल ही बदल दित्ता। मेरे कोल शबद नहीं तुहाडा धंनवाद करन लई।" दिलजीत नें हत्थ जोड़दिआं आखिआ। नवरीत हैरान हो रही सी अते खुश वी सी। सुखमीत उस दा हत्थ फड़ के अंदर लै गई। नवीआं किताबां दिखाईआं जो उस नें दिलजीत तों मंगवाईआं सन।

कुलजीत दी बेटी किताब पहड़ रही सी। बेटा खिडाउणिआं नाल खेड रिहा सी। चिंकी चित्तरकारी कर रही सी। नवरीत बड़ी हैरान हो रही सी। जिस कमरे नूं सुखमीत नें रंग बिरंगे खिडाउणे अते फुल्लदानां नाल सजाइआ होइआ सी। उस विच्चों नकली फुल्ल बूटे गाइब सन। बच्चिआं दा समान किताबां, कापीआं,रंग, पैन्न, पैनसिलां पईआं सन। सुखमीत तां इस कमरे विच्च छेती कीतिआं किसे नूं वड़न नहीं सी दिंदी। हमेशा सजा के रख्खदी सी अज्ज बच्चे वी उसे कमरे विच्च बैठे सन। रीत नूं हैरान हुंदिआं देख के सुखमीत मुसकराउंदिआं बोली, "मैनूं लग्गदा ऐ नकली फुल्ल रख्खण नालों चंगीआं किताबां रख्खणीआं उत्तम नें इह ज़िंदगी विच्च असली महिकां खिलारदीआं नें..... इह वधीआ सौदा ऐ।" सुखमीत नें शरारत नाल रीत वल्ल देखिआ। दोवें हस्स पईआं। रीत दे बच्चे अते उस दा पती वी आ गए।

"तुसीं किवें? " रीत नें पुछ्छिआ।

"मैं फोन कीता सी भाअ जी नूं... इहनां नांह कर दित्ती सी। मैं सोचिआ पंज मिंट दा रसता ऐ मैं जा के लै आउना। वैसे वी असीं धंनवाद करन लई तुहानूं बुलाउणा सी।"

"धंनवाद काहदा वीर जी?" गुरमीत नें पुछ्छिआ।

"इस सारे बदलाअ दा धंनवाद।" दिलजीत नें पहड़ रहे बच्चिआं वल्ल इशारा करदिआं किहा।

सारिआं दा धिआन सुखमीत दी नणद दे चार कु साल दे बेटे नें आपणे वल्ल खिच्चिआ। उह खिडाउणे सटेन गंन नाल खेड रिहा सी।जोश विच्च उस दीआं गल्ल्हां लाल होईआं पईआं सन ते उह आख रिहा सी।

"मैं सारे नहेरे नूं दूर भजा दूं....ताड़... ताड़....ताड़।"

"ओए चुप्प कर... मामी जी आखदे नें नहेरा बंदूकां नाल नी चंगीआं किताबां पहड़न नाल दूर हुंदा ऐ।" मुंडे दी भैण नें किहा। रीत नूं सुखमीत दा कद्द बहुत उच्चा लग्गिआ।

"मेरे कोल शबद नहीं तेरी तारीफ़ लई।" रीत दे मूंहों निकलिआ।

"इह जाग भैण जी तुसीं लाई ऐ।" दिलजीत नें रीत नूं आखिआ।

"वीर जी! सुखमीत नें वी कमाल दी मिहनत कीती होई ऐ। वाकिआई कमाल दी।" रीत नें किहा।

"राह दसेरा तां मेरी पिआरी भैण नवरीत ही है जिस नें सच्चीं नवीं रीत चलाई ऐ।" सुखमीत नें रीत दे दोवें हत्थ फड़ के किहा।

"मासी जी आ जो इक्क चीज़ दिखाईए।" नीटू ते चिंकी रीत दा हत्थ फड़ के किताबां कोल लै गए। रीत नें देखिआ । कुझ्झ किताबां ते मुसकराउंदा चिहरा चिपकाइआ होइआ सी कुझ्झ ते उदास। सुखमीत नें रीत नूं पिछ्छिओं आ के जफ्फी पाई अते आखिआ, "इह मेरा सटाईल ऐ.... बुझ्झ भलां? " रीत नें थोहड़ा सोचदिआं आखिआ,

"जिहड़ीआं किताबां उदास नें उह अजे नहीं पहड़ीआं उह पाठक दी उडीक विच्च नें.... पहड़ीआं जा चुक्कीआं किताबां खुश नें।" बच्चिआं नें रौला पा दित्ता, "मासी जी जित्त गए।" पर अज्ज बच्चिआं नूं किसे नें नां झिड़किआ सारे खुश सन।

"आ जो भाबी चाह लै लओ सारे जणे।" कुलजीत नें आखिआ। सारे बड़े अदब नाल उस नूं मिले। जदों जशन नें किहा, 'आंटी जी.. सति स्री अकाल।' तां सुखमीत नें टोकदिआं आखिआ, "भूआ जी नें बेटे।" रीत तां बदलिआ होइआ माहौल देख के खुशी नाल फुल्ली नहीं सी समा रही।

चाह वाली टरेअ रख्खदिआं कुलजीत बोली, "भाबी नें तां मैनूं वी पहड़न ला दित्ता। मैं सच्च दस्सण लग्गी आं जदों असीं पहिलां मिलण आउंदे सी तां मेरे बच्चे भाबी तों बड़ा डरदे हुंदे सन... पर हुण उह इहनूं पिआर करदे नें। मैं दस्स नी सकदी मां दे जाण तों बाअद मेरा पहिली वार जीअ लग्गिआ इत्थे।" उस दीआं अख्खां भर आईआं।

"नवरीत दा दिलों धंनवाद।" कुलजीत नें सिल्ल्ही जिही मुसकराहट बिखेरदिआं किहा।

"मैनूं लग्गदा ऐ कुछ ज़िआदा ई हो गिआ मेरे बारे।" रीत थोहड़ा शरमिंदा महिसूस कर रही सी।

"पर इस गल्ल दा किताबां नाल की संबंध भैण जी?" गुरमीत नें कुलजीत नूं सवाल कीता।

"वीर जी! वधीआ किताबां विच्च रिशते बणाई रख्खण लई वी बड़ा कुछ हुंदा ऐ। जदों कोई चंगीआं गल्लां ज़िहन विच्च उतार लवे तां समझदारी पनपदी ऐ जो रिशतिआं नूं बणाई रख्खण विच्च मदद करदी ऐ।" कुलजीत नें जवाब दित्ता।

"सुखमीत नें साबत कर दित्ता कि इह आपणी ज़िद्द दी किंनी पक्की ऐ। ज़िद्द चंगे कंम करन दी होवे तां खुशी मिलदी है। सुखमीत नें सभ नूं बहुत खुशी दित्ती ऐ।" दिलजीत दिलों बोल रिहा सी।

"वीर जी...सुखमीत लई इहदी पसंद दा इक्क वधीआ सूट तां बणदा ऐ।" रीत नें सुखमीत दी पिठ्ठ थापड़दिआं किहा।

"नहीं रीत मेरे कोल सूट हैगे ऐ बथेरे। मैनूं लग्गदा ऐ किताबां खरीदणा वधीआ सौदा ऐ......।"

"बस कर.... सारीआं गल्लां याद नें तैनूं? " रीत नें मुसकराउंदिआं किहा।

"हां... सभ याद नें.....।" बाहरों किसे दी अवाज़ आई तां सुखमीत उठ्ठ के चली गई। जदों वापस आई तां उस दे हत्थ विच्च किताब सी उस नें उह किताब रख्ख दित्ती अते दूसरी चुक्क के बाहर वल्ल लै गई। सारे चुप्प करके उस वल्ल देख रहे सन।

"मैनूं लग्गदा ऐ सुखमीत नें कई घर रुशना दित्ते।" रीत नें किहा।

"गुआंढीआं दी कुड़ी वी किताबां लै जांदी ऐ... मैं उस नूं किहा सी सिलेबस वालीआं किताबां तों बिनां वी किताबां पहड़नीआं चाहीदीआं नें।" सुखमीत नें दस्सिआ।

दिलजीत माण महिसूस करदा पता नहीं किहड़े अंबरां वल्ल उडदा सोचण लग्गिआ..... रीत दे फ़िकरां विच्चों पैदा होई रौशनी दी चिणग चुगिरदे नूं रुशनाउण लग्गी। इस तरहां दे बीजे चानण दे बीजां तों जदों रुख्ख बणदे नें तां हनेरिआं लई कोई थां नहीं बचदी हुंदी। सुखमीत आख रही सी, 'रीत नें इक्क रौशन रीत चला दित्ती।' रीत आखदी है, 'कोई ज़रूरी नहीं शुरूआत करन वाला ज़िआदा वधीआ कंम कर सके। कई वार उस सोच नूं अपनाउण वाले बहुत लाजवाब उपराले करदे नें अते लाजवाब नतीजे निकलदे नें।' दोवें आपणी आपणी थां सही नें। जो वी हो रिहा इक्क तसल्ली भरपूर करिशमे दी तरहां ही लग्गदा ऐ। इह रौशनी शबदां विच्च बिआन करनी बड़ी औखी है।