मार्च 30, 2026

writingDetail.created_by
By: प्रिं. कुसुम टाक

हंकार दीआं अख्खां बंद, निमरता दे दर खुल्ल्हे

मनुख्खी जीवन विच्च सुभाअ दा बहुत वड्डा महत्तव हुंदा है। सुभाअ मनुख्ख दी शखसीअत दा आधार हुंदा है। मनुख्ख दे धुर अंदर जिहड़े गुण वसदे हन, उही उसदी समाजिक पछाण बणाउंदे हन। इनहां गुणां विच्चों बहुत ही प्रभावशाली गुण हन- हंकार अते निमरता। हंकार मनुख्ख नूं अंनहा कर दिंदा है, जदकि निमरता उस नूं उच्चा चुक्कदी है। इह दोवें गुण मनुख्ख दे जीवन दी सफलता जां असफलता नूं निरधारित करदे हन। हंकार इक्क अजिहा विकार है, जिहड़ा मनुख्ख दे अंदर उस समें पैदा हुंदा है, जदों उह आपणे-आप नूं होरनां दे मुकाबले वड्डा समझण लग्ग पैंदा है। इह भावना मनुख्ख दे अंदर हौली-हौली वधदी है अते इक्क समें बाअद उह आपणे-आप नूं सभ तों उच्चा मंनण लगदा है। अजिही सथिती विच्च उह दूजिआं दी गल्ल नहीं सुणदा, नां ही किसे दी सलाह नूं मंनदा है। हंकार विच्च अंनहे होण कारन उह आपणे फैसलिआं विच्च गलतीआं करदा है, पर उस नूं इह गलतीआं ठीक जापदीआं हन। इस तरहां हंकार मनुख्ख नूं अंनहा कर दिंदा है, उह सच्च नूं देखण अते समझण दे असमरत्थ हो जांदा है।

हंकार कारन मनुख्खी रिशते वी प्रभावित हुंदे हन। जदों कोई विअकती आपणे-आप नूं ही सही मंनदा है तां उह दूजिआं दी भावनावां दी कदर नहीं करदा। इस नाल उसदे दोसत-मित्तर, परिवारक मैंबर अते होर लोक उस तों दूरी बणाउण लग्ग जांदे हन। अखीर उह इकल्ला रहि जांदा है। हंकार मनुख्ख नूं सिरफ समाजिक तौर ’ते लोकां तों वख्ख ही नहीं करदा, सगों आतमिक तौर ’ते वी कमज़ोर कर दिंदा है। भावें रावण बहुत वड्डा विदवान अते ताकतवर सी, पर उसदे हंकार नें उसदी अख्खां ’ते परदा पा दित्ता। अंत विच्च उसदी सारी कुल्ल दा नास हो गिआ। दुरयोधन नें आपणे घमंड करके पांडवां नाल अनिआं कीता। अंत युध्ध विच्च हार गिआ। कथावां विच्च आउंदा है, भसमासुर नूं वरदान मिलिआ सी कि उह जिसदे सिर ’ते हत्थ रख्खेगा, उह भसम हो जावेगा। हंकार विच्च आ के उह भगवान नूं ही अज़माउण लग्गा अते आखरकार आपणे-आप ही नास हो गिआ। निपोलीअन नें कई जंगां जित्तीआं, पर उसदे हंकार नें उसनूं रूस ’ते हमला करन लई मजबूर कीता। इह फैसला उसदे अंत दा कारन बणिआ।

दूजे पासे निमरता इक्क अजिहा गुण है, जिहड़ा मनुख्ख नूं उच्चा चुक्कदा है। निमर विअकती आपणे-आप नूं होरनां नालों वड्डा नहीं समझदा, सगों उह हर किसे दी इज़्ज़त करदा है। उह दूजिआं दी गल्ल सुणदा है, हमेशा सिख्खण दी लालसा रख्खदा है अते आपणे अंदर सुधार करन दी कोशिश करदा है। निमरता मनुख्ख नूं सच्च दे नेड़े लै जांदी है अते उसदी सोच नूं विशाल बणाउंदी है। निमरता भरिआ मनुख्ख हर सथिती विच्च संतुलित रहिंदा है। जदों उस नूं सफलता मिलदी है, उह उस ’ते घमंड नहीं करदा, जदों असफलता मिलदी है, तां उह निरास नहीं हुंदा। उह हर तजरबे तों कुझ नां कुझ सिख्खदा है। इही गुण उस नूं जीवन विच्च अग्गे वधाउंदा है। निमरता मनुख्ख दे अंदर सहिणशीलता अते धीरज नूं वी वधाउंदी है। निमरता दे कारन मनुख्खी रिशते मज़बूत बणदे हन। लोक निमर मनुख्ख नाल मेलजोल रख्खणा पसंद करदे हन, किउंकि उह दिल दा साफ अते सच्चा हुंदा है। उह दूजिआं दी मदद करदा है अते समाज विच्च आपणी इक्क वख्खरी पछाण बणाउंदा है। निमरता नाल भरपूर विअकती नूं हर कोई सतिकार दिंदा है अते उसदी कदर करदा है।

संसार प्रसिध्ध शखसीअत नैलसन मंडेला नें 27 साल जेल्ह विच्च बिताए, पर बाहर आ के उनहां नें बदला नहीं लिआ। उह बहुत निमर रहे अते सभ नूं इकठ्ठे लै के चल्ले। इस निमरता नें ही उनहां नूं विशव पध्धर दा महान नेता बणाइआ। लाल बहादर शासतरी बहुत सादगी अते निमरता लई जाणे जांदे सन। प्रधान मंतरी होण दे बावजूद वी उह सधारन जीवन जीउंदे रहे। डा. कलाम भारत दे राशटरपती बणे, पर उह हमेशा बहुत सादे अते निमर रहे। उह आपणे-आप नूं ‘अधिआपक’ कहिणा पसंद करदे सन।

इह वी सच्च है कि हंकार अते निमरता दोवें मनुख्ख दे अंदर ही वसदे हन। इह मनुख्ख उत्ते निरभर करदा है कि उह किहड़ा गुण अपणाउंदा है। जेकर मनुख्ख आपणे-अंदर निमरता नूं वधावे अते हंकार नूं दूर रख्खे, तां उह जीवन विच्च कामयाबी दे उच्चे मुकाम हासल कर सकदा है। पर जेकर उह हंकार विच्च डुब्ब जांदा है, तां उह आपणी ही बणाई होई दुनीआ विच्च खो जांदा है। निमरता जां हंकार मनुख्ख नूं उसे दिशा वल्ल लै के जांदे हन, जो उह धारदा है।

मनुख्ख नूं हमेशा निमर रहिणा चाहीदा है अते हंकार तों दूर रहिणा चाहीदा है। हंकार थोहड़ी देर लई खुशी दे सकदा है, पर इसदा अंत हमेशा दुखदाई हुंदा है। जदकि निमरता मनुख्ख नूं उसदी मंज़िल तक लै के जांदी है। आउ, असीं आपणे जीवन विच्च निमरता नूं अपणाईए अते हंकार नूं तिआग देईए, तां जो असीं सिरफ आपणे लई ही नहीं, सगों समाज लई वी इक्क चंगी उदाहरन बण सकीए।

* * * * *