परवासी पंजाबी साहित खेतर विच्च जरनैल सिंघ इक्क सथापित हसताख़र है। अजोके समें दा उह अजिहा चरचित लेखक है जिस नें परवासी पंजाबी कहाणी दे खेतर विच्च विशेश पहिचाण निशचित कर लई है। उस दे पहिले तिंन कहाणी संग्रहि मैनूं की (1981), मनुख्ख ते मनुख्ख (1983), समें दे हाणी (1987) लेखक दे पंजाबी समाज नाल जुड़े अनुभवां दी पेशकारी करदे हन। उसदा चौथा कहाणी संग्रहि दो टापू (1999) जो कि परवासी जीवन-यथारथ नाल ताअलुक्क रख्खदा है नें पंजाबी साहितक ते अकादमिक हलकिआं विच्च भरपूर हुंगारा प्रापत कीता। आपणे पंजवें कहाणी संग्रहि टावरज़ (2005) दीआं तिंन कहाणीआं “पाणी” , “गुआचे लोक” ते “सड़कां” राहीं उह अंतरराशटरी पध्धर `ते परवासीआं दीआं समस्सिआवां दे अणडिठ्ठ प्रभावी सरोकारां नूं इक्क समस्सिआकार दे रूप विच्च प्रसतुत करदा होइआ जित्थे परवासी विडंबना नूं कई नवें पासार प्रदान करदा है ओथे कहाणीआं “टावरज़” ते “बरफ़ ते दरिआ” राहीं संसार पध्धर `ते वापर रहीआं घटनावां दे दुखांत नूं सिरजदा होइआ विशव चेतना दा प्रगटावा वी करदा है।
दो-भिंन सभिआचारां दे आपसी मिलन-बिंदू ते विभिंन सथितीआं उतपंन हुंदीआं हन किउंकि सभिआचारीकरण/सभिआचारक संपरक दा इह अमल बेहद्द जटिल ते गुंझलदार वरतारा है। सभिआचारीकरण दे इस अमल विच्च अनुकूलीकरण (उदअपटअटोिन) , विलीनीकरण (उससमिलिअटोिन), ते संशलेशण (सेनटहसिसि) जिहीआं सभिआचारक प्रकिरिआवां वी उजागर हुंदीआं हन, भावें कि विवहारक पध्धर `ते इह इंनीआं सरल ते सहिज नहीं हुंदीआं जिंनीआं कि सिधांतक रूप विच्च द्रिशटीगोचर हुंदीआं हन। परवासी पंजाबी इस अमल विच्च निरंतर तणाअ ही भोगदे दिखाई दिंदे हन। उह परवरतित माहौल, परिसथितीआं अनुकूल आपणे आप नूं ढालण दी कोशिश तां करदे हन परंतू इह तबदीली इकदम नहीं वापर सकदी किउंकि सभिआचारक गुरूता उनहां नूं आपणे सभिआचारक पिछोकड़ नाल लगातार जोड़ी रख्खदी है। फ़लसरूप इह परवासी मनुख्ख आपणी सभिआचारक होंद नूं बचाई रख्खण लई निरंतर यतनशील रहिंदे हन। इसे ही सथिती दी भागी कहाणी “पाणी” दी मुख्ख पातर सुखजीत कौर बणदी दिखाई गई है। इस कहाणी विच्च पंजाबी सभ्भिआचार नाल संबंधित सस्स सुखजीत कौर दा टकराउ पछ्छमी सभिआचार नाल संबंधित नूंह शैरन नाल पैदा हुंदा है। मुख्ख सभिआचार ते गौण सभिआचार नाल संबंधित इनहां धुरां दे आपसी टकराउ विच्चों सभिआचारक तनाउ दी सिरजना हुंदी है; जिसदी शिकार सुखजीत कौर कहाणी विच्च कई वार हुंदी दिखाई दिंदी है। उस दी मानसिकता विचला इह अंतर-विरोध उनहां दीआं विभिंन भाशावां, रहिण-सहिण, खाण-पीण आदि दीआं आदतां दे संदरभ विच्च उभरदा है। शैरन नूं सस्स दे समाजक भाईचारे नाल मेल-जोल रख्खण विच्च कोई दिलचसपी नहीं है। उह इस नूं ‘बोरीअत’ दा नां दिंदी है। इसे तरहां सुखजीत नूं घर विच्च पंजाबी दी अणहोंद आपणे बेपछाण होण नाल जुड़ी प्रतीत हुंदी है। उस दी पंजाबी नूंह दी अधूरी रहि गई अकांखिआ बार-बार उस दे सनमुख्ख खहड़ी हुंदी है। उस दी मानसिकता विचली इह कशमकश हर वेले अंगरेज़ नूंह दी तुलना इक्क पंजाबी नूंह नाल करदी दिखाई दिंदी है। उह तसव्वुर करदी है:
“उह किहो जिहे पल हुंदे जे इस वकत उह नूंह-सस्स रल के सरहों, पालक ते बरौकली नूं छिल्ल-चीर के साग बणा रहीआं हुंदीआं… ते नाल दी नाल बीते हफ़ते दीआं जमहां होईआं गल्लां वी सांझीआं कर रहीआं हुंदीआं। … पर कित्थे… नां खाण-पीण दी सांझ ते नां बोली दी।” 1
सुखजीत दा सभिआचारक अवचेतन इह तसलीम करन तों इनकारी है कि शैरन अंगरेज़ होण कारन इक्क वधीआ नूंह साबित हो सकदी है। पूंजीवादी विवसथा दी प्रतिनिध शैरन दे विवहार विच्चों भारती सभिआचार नाल संबंधित सस्स नूं सुआरथ झलकदा नज़र आउंदा है। ओपन सुसाइटी दी उपज शैरन सुखजीत दे पंजाबी, आगिआकारी, प्रेम-भाव वाली ते घरेलू कंमकाज विच्च निपुंन नूंह दे माडल ते पूरी उतरन तों असमरत्थ है। सथिती दी विडंबना इह है कि सुखजीत ते शैरन दोवें ही इक-दूसरे दी मानसिकता नूं समझण तों बेमुख्ख हन।
परिवारक इकाई विच्च वापर रही इस अंदरूनी टुट्ट-भज्ज विच्च सुखजीत इकल्ली इक्क पासे है ते बाकी परिवारक मैंबर दूसरे पासे। सुखजीत दा पती बलदेव आपणी नूंह प्रति कोई गिला प्रगट करदा दिखाई नहीं दिंदा। उस दी अजिही सोच पिछ्छे उसदा परिवारक पिछोकड़ कारजशील है। लंबे समें तों कैनेडा विच्च वस्से उस दे माता-पिता कैनेडीअन सभिआचार नूं ही अपनाई नज़र आउंदे हन। उनहां नूं वड्डे पुत्तर दे वैसट-इंडीअन कुड़ी नाल विआह ते कोई इतराज़ नहीं है। इस तों वी अग्गे पछ्छम दी विअकतीगत आज़ादी दे धारनी होण कारन इही इछ्छा करदे हन कि बलदेव ते सुखजीत अलग्ग घर विच्च रहिण। भावें कि कहाणीकार नें बलदेव नूं पूरी तरहां पूंजीवादी विवसथा दा धारनी नहीं दिखाइआ परंतू उपरोकत कारन उस दी शखसीअत दी उसारी विच्च प्रमुख्ख भूमिका निभाउंदे द्रिशटीगोचर हुंदे हन। इसे तरहां सुखजीत दा पुत्तर राजू कैनेडीअन धरती दा ही जंमपल होण कारन सथानक विवसथा दा ही इक्क हिस्सा नज़र आउंदा है। यूनीवरसिटी दी पहड़ाई दौरान उह सहिपाठन अंगरेज़ शैरन नाल दोसती ते फिर विआह करवा लैंदा है, भावें कि इस अंतर-नसली विआह संबंध नूं सवीक्रिती देणा पंजाबी मानसिकता लई कोई आसान कारज नहीं है परंतू इसदे बावजूद आपणे पंजाबी नूंह दे सुपनिआं नूं तिलांजली दिंदे होए मां-बाप इकलौते पुत्तर दे विआह नूं रज़ामंदी दे दिंदे हन। इसे संदरभ विच्च कैनेडीअन पंजाबी समुदाइ दे कुझ्झ लोकां दे प्रतिकरम नूं वी लेखक नें प्रसतुत्त कीता है जो इनहां विआह-संबंधां विरुध्ध टिप्पणीआं करदे हन।
इस कहाणी विच्च पछ्छमी सभिआचार ते पंजाबी सभिआचार नाल संबंधित धिरां दी सोच दे आपसी टकराउ दा आभास रचना दे आरंभ तों ही होणा शुरू हो जांदा है। फ़लसरूप परिवारक इकाई विच्च टुट्ट-भज्ज, तनाउ दी सिरजना हुंदी है। राजू ते उस दी पतनी शैरन चाहुंदे हन कि घर विच्च सविमिंग-पूल बणवाइआ जावे तां जो पछ्छमी जीवन-जाच अनुसार ज़िंदगी दा भरपूर मज़ा लिआ जा सके। सविमिंग-पूल दी इह योजना जदों सुखजीत दे अग्गे पेश कीती जांदी है तां उह चितंत अवसथा विच्च प्रशन उठाउंदी है कि घर ते कारां दीआं किशतां दे नाल सठ्ठ हज़ार पौंड होर दी किशत उतारन लई पैसे दा प्रबंध किवें होवेगा? पुत्तर दुआरा दित्ता गिआ प्रशन दा उत्तर सुखजीत लई गहिरा तनाउ ते संकट उतपंन करदा है। उस नूं देश विचली जिहड़ी ज़मीन आपणे मां-बाप दी होंद ते आपणी शनाखत नाल जुड़ी प्रतीत हुंदी है, नूंह- पुत्त लई केवल उह अजिहा ज़मीन दा टुकड़ा है जिसनूं वेच के सविमिंग-पूल लई पैसिआं दा प्रबंध कीता जा सकदा है। पुत्तर दुआरा ज़मीन “सैल्ल” कर देण दे मशवरे उपरंत सुखजीत दी मानसिकता नूं लेखक नें बाख़ूबी चितरिआ है:
“सैल्ल शबद सुखजीत कौर दे सिर `ते बंब वांग फटिआ…। उस नूं इंज लग्गा जिवें उसदा पुत्त उस दीआं जहड़ां नाल जुड़ी होई मिट्टी नूं ख़ुरच के किसे गारबेज दे टोए विच्च सुट्टणी चाह रिहा होवे… पलां विच्च ही उस दीआं नसां `च टैनशन आ वड़ी … इनहां नूं तां बस्स आपणे मतलब ही दींहदे आ… अगले दी भावें होंद ही जांदी लग्गे।”
पंजाबी जीवन विच्च ज़मीन इक्क महत्तवपूरन हिस्सा है। इह उस दीआं जहड़ां, वजूद, पहिचाण ते रुतबे नूं सथापत करन वाला महत्तवपूरन बिंदू है। सुखजीत लई इसनूं वेचणा नां केवल जहड़हीण होण दा अहिसास भोगणा है बलकि मां-बाप, चाचे दी पहिचाण/रुतबे नूं ख़तम करके उस भूतकाल तों महिरूम होणा वी है जिसदा निरंतर सिमरन उस दे वजूद दा इक्क विशेश अंग बण चुक्का है। अजिही प्रसतुती राहीं ही पंजाबी डाइसपोरा दी पेशकारी विच्च इह कहाणी इक्क मिसाल काइम करदी दिखाई दिंदी है।
इस कहाणी राहीं लेखक नें उस वरतारे नूं वी पेश कीता है जिसदे अंतरगत परवासीआं तों तां इह आस कीती जांदी है कि उह सथानक सुख्ख सभिआचार नूं पूरी तरहां अपना लैण परंतू मुख्ख सभिआचार ख़ुद गौण सभिआचार तों पूरी तरहां निरलेप रहिणा चाहुंदा है। सुखजीत कौर नूं शिकाइत है कि इह प्रकिरिआ इक्क पासड़ किउं? मुख्ख सभिआचार नाल संबंधित उस दी नूंह शैरन पंजाबी परिवार विच्च रहिंदी होई वी उनहां दे सभिआचार विच्च कोई दिलचसपी किउं नहीं लैंदी? इस संबंधी उह कहिंदी है:
“तुसीं गोरे लोक सानूं इंमीगरांटां नूं तां इह कहिंदे आं पई असीं तुहाडी कलचर `च भिज्जदे नहीं पर तुसीं साडीआं कलचरां `च किंनी कु दिलचसपी लैंने आं… तैनूं मैं पंजाबी दे लफ़ज़ सिखा-सिखा थक्क गई पर तूं… सत्तां सालां `च सिरफ़ चाली पंजाह लफ़ज़, उह वी जिहड़े तेरे कंम दे आ।”
इस कहाणी विच्च पहिले पड़ाअ दे परवासी पंजाबीआं दुआरा आरथिक खुशहाली हित्त धारन कीते गए परवास नूं सुखजीत दे पिता दे रूप विच्च प्रसतुत कीता गिआ है। उह पहिले पड़ाअ दे उस परवास नूं प्रतिबिंबत करदा है जिस अधीन कमाई करके वतन वापिस परत जाणा है। इनहां दी देश विच्च उडीक कर रहे परिवारक मैंबरां दी मानसिकता नूं सुखजीत ते उस दी मां राहीं पेश कीता गिआ है।
पाणी इस कहाणी दा केंदरी चिहन जां मैटाफ़र है। जिस तरहां विभिंन सथानां दा पाणी नदी, नाले, दरिआ, समुंदर, झीलां आदि स्रोतां दे रूप विच्च इकठ्ठा हो जांदा है इसे तरहां विभिंन, धरतीआं, देशां, सथानां दे इनसान वी परवास धारन करके इकठ्ठे हो जांदे हन। सुखजीत कौर दा जीवन वी इसदी इक्क उदाहरण है। उह जंमपल पंजाब दी है परंतू विआह उपरंत सत्त सुमंदर पार कैनेडा दी धरती दा अंग बण जांदी है। इस तों इलावा पाणी मैटाफ़र है रिशतिआं विचले आपसी मोह-पिआर, अपणत्त दा। इसे कारन सुखजीत शैरन नूं कहिंदी है:
“साडे इत्थे समुंदर झीलां भावें नहीं हन पर धरती हेठ बड़ा पाणी ए… ते इवें वी…਼ समझ लै पई साडे पंजाबीआं दीआं रूहां अंदर वी बड़ा पाणी ए।” 4
इसदे विपरीत कैनेडीअन लोकां दीआं रूहां विच्च उस नूं पाणी दी जगहा खुशकी ही नज़र आउंदी है। इह कहाणी जिथे पाणी दे मैटाफ़र नूं लै आरंभ हुंदी है भाव सविमिंग पूल दी होंद वी पाणी नाल ही संभव है; ते इह सविमिंग पूल इस बिरतांत विच्च परिवारक रिशतिआं विचली टुट्ट-भज्ज ते तनाउ नूं उतपंन हुंदा दरसाउंदा है उथे कहाणी दे अंत विच्च वी सुखजीत दे चचेरे भरा भुप्पी दा इह कहिणा,” पंजाब दी ज़मीन थल्लिओं पाणी मुक्क गिआ है।” 5 पंजाब विच्च वी रिशतिआं दी खुर रही पहिचाण नूं पाणी दे मैटाफ़र राहीं दी प्रसतुत करदा हे। जिहड़ा चाचा सारी उमर भरा ते भतीजी लई वफ़ादार रहिंदा है उस दे पुत्तर दुआरा आपणिआं बंदिआ नूं कैनेडा भेजण दे चक्कर ते ज़मीन जाइदाद हड़्ड़पण दी लालसा वल्ल वी कहाणी अंत विच्च संकेत कर गई है।
परवासी पंजाबी मनुख्ख जदों आपणी मूल पहिचाण दी सथापती दे अमल विच्च कारजशील हुंदा है तां इको समें पार-सभिआचारक ते अंतर-सभिआचारक सथितीआं विच्चों गुज़रदा है। कैनेडीअन पंजाबी कहाणी दे संदरभ विच्च इह अंतर-सभिआचारक सथिती होर वी वधेरे चुणौती भरपूर सरूप अख़तिआर कर लैंदी है। किउंकि इथे इक्क पासे बसतीवादी, सामराजी पिछोकड़ वाला अतिविकसित उदयोगी -पूंजीवादी समाज-प्रबंध वाला देश है अते दूसरे पासे अतीत विच्च बसतीवादी निज़ाम दी होणी नूं भोग चुक्का, अरध-सामंती ते विकसित पूंजीवादी सरूप वाला समाज-प्रबंध है। इनहां परिसथितीआं विच्चों गुज़रदा परवासी पंजाबी मनुख्ख जिथे इक्क पासे मुख्ख सभिआचार विच्च आपणी विलख्खण पहिचाण दी सथापती लई कारजशील है उथे दूसरे पासे आपणे ही सभिआचारक दाइरे, परिवारक इकाई नाल संबंधित मसलिआं दे सनमुख्ख है। अजिही ही सथिती दरपेश है कहाणी “गुआचे लोक” दे पातरां अग्गे। पछ्छम दी पूंजीवादी विवसथा नें किस कदर परिवारक इकाई, मनुख्खी रिशतिआं `ते नांह-पख्खी प्रभाव पाइआ; दे समस्सिआकार नूं इह कहाणी आपणा वसतू बणाउंदी है। वसतां दे उतपादन विच्च मनुख्ख वी इक्क वसत विच्च तबदील होइआ नज़र आउंदा है। लेखक नें इस कहाणी विच्च शमशेर सिंघ दी परिवारक ज़िंदगी दे हवाले नाल कैनेडीअन ज़िंदगी दीआं राजसी, धारमिक, आरथिक अते सभिआचारक कड़ीआं विकसित पूंजीवादी विवसथा दीआं मूल अलामतां दे रूप विच्च प्रसतुत कीतीआं हन। इस सथिती दे अंतरगत ही पातर शमशेर सिंघ राहीं मनुख्खी रिशतिआं दी ख़तम हो रही पहिचाण दी त्रासदी नूं बाख़ूबी उजागर कीता गिआ है।
कहाणी दा पातर शमशेर सिंघ समाज-विगिआनीआं दुआरा दित्ते गए ‘फुसह-फुलल’ 6 सिधांत दे अंतरगत देश विच्च दोसत दे सुआरथी चरित्तर तों उदासीन हो के, औलाद दे भविख्ख दी उसारी हित्त आरथिक तौर `ते सम्रिध होण खातिर रिफ़िऊजी केस अधीन परवास धारन करदा है। उसदा परवास दूसरे पड़ाअ नाल संबंधित है जिस विच्च देश वापिस परतण दी कोई वी इछ्छा कहाणी विच्चों प्रगट नहीं हुंदी सगों परिवार नूं वी कैनेडा बुला लिआ जांदा है। परिवार दी आमद उपरंत घटनाक्रम सुखद ते खुशी भरपूर है। बिगाने देश विच्च हौली-हौली तरक्की कर रिहा परिवार इक-दूसरे दे साथ विच्च खुश है। उनहां दी इस खुशी दा प्रगटावा लेखक नें नवें घर दी हो रही पारटी विच्च दरसाइआ है:
“जदों उनहां छेआं जणिआं नें इक्क दूजे दे हत्थ फड़ के, थिरकदे पैरां नाल गोल-दाइरा बंनहिआ तां शमशेर नूं इंज महिसूस होइआ जिवें उनहां दीआं जुड़ीआं बाहां घर दे अंदर ही नहीं, बाहर तक्क फ़ैल गईआं होण, घर दे चार-चुफ़ेरे, किसे किले दी सुरख्खिअत कंध वांग।” 7
“गुआचे लोक” कहाणी दा चिहन-प्रबंध पंजाबी डाइसपोरा दी रूप-विधी नूं पहिचानण अते बिरतांतण दा यतन करदा है। शमशेर सिंघ दे दोवें पुत्तर सुरिंदर अते मनजिंदर मूल रूप विच्च सभिआचारक बणतर दी मूल इकाई साकाचारी दे वाहक हन जिनहां राहीं भाईचारक समूह दी सथापती होणी है। पंजाबी सुभाअ साकाचारी दे विसतार राहीं भाईचारक विसतार दी परिकलपना करदा है इस लई पंजाबी मानसिकता दी डाइसपोरिक चेतना दी इह सफ़ल प्रसतुती है। इसे दे अंतरगत ही शमशेर सिंघ दा सभिआचारक अवचेतन इस गल्ल ते बज़िद है कि सारे परिवार नूं इकठ्ठे रहिणा चाहीदा है। परंतू सथिती दी विडंबना इह है कि पूंजीवादी विवसथा दे प्रभाव अधीन उस दी इस खाहिश दे विपरीत परिवार टुकड़िआं विच्च वंडिआ जांदा है। शमशेर सिंघ दे छोटे नूंह-पुत्त संदीप ते मनजिंदर पछ्छमी चमक-दमक ते पूंजी दी दौड़ विच्च इंने गुआच जांदे हन कि हफ़ते दे अख़ीर ते वी उह परिवार नाल समां बतीत करन दी थां बैंक वालिआं नाल मीटिंग, कलचरल-शोअ, मीडीए नाल मेल-मिलाप ते बिज़निस-पारटीआ विच्च विअसत रहिंदे हन। पूंजी इकत्तरीकरण दी दौड़ विच्च उह आपणे ही समुदाइ दे लोकां दा आरथिक शोशण करन तों वी गुरेज़ नहीं करदे। इस प्रकिरिआ विच्च पहिलां उह परिवार तों अलग्ग हुंदे हन ते उपरंत उनहां दी ग्रहिसथी वी खंडित हो जांदी है।
कैनेडीअन पंजाबी समुदाइ विच्च गुरदुआरिआं दे वपारीकरन, जात-पात, चौधरपुणे, हेराफ़ेरी, धरम दे नां ते दूशित राजनीती आदि नें इनहां धारमिक संसथावां दे उदारवादी, धरम-निरपख्ख ते राशटरवादी अकस नूं ठेस पहुंचाई है। अजिहीआं सथितीआं उतपंन करन विच्च धारमिक संसथावां दे दोहरे मिआरां वाले प्रबंधक किवें मुख्ख भूमिका निभाउंदे हन दी निशानदेही गुरदुआरा प्रधणान सुच्चा सिंघ ढींडसा दे पातर राहीं हो जांदी है। उह गुरदुआरे दे फंडां `च घपलेबाज़ी कराके वड्डी रकम सुरिंदर नाल सांझ वाले बिज़निस विच्च लाउंदा है। सुरिंदर दी इस बिज़निस विच्च भाईवाली, प्रधान तों प्रभावित होण ते प्रधान दुआरा उनहां दे घरेलू मामलिआं विच्च दख़लअंदाज़ी, पिता-पुत्तर विचकार डूंघी वित्थ दे कारन बणदे हन। फ़लसरूप परिवार इक्क होर वार टुट्टदा है ते शमेशर सिंघ पतनी समेत इस पुत्तर तों वी अलग्ग इक्क बेसमैंट किराए ते लै के रहिण लग्गदा है। उस दी पतनी जसबीर कौर लगातार पुत्तां ते पती नाल जुड़ी लगभग हर संभव समझौता करन दी कोशिश करदी है। परंतू पतनी दुआरा औलाद दा पख्ख लैण, उनहां दीआं ज़िंमेवारीआं वंडाउण ते शमशेर सिंघ प्रति वरती जा रही लापरवाही कारन उह अंगरेज़ औरत जुली कारटर नाल संबंध सथापित कर लैंदा है। उसदा अजिहा विवहार उस नूं पतनी समेत पूरे परिवार दीआ नज़रां विच्च दोशी बणा दिंदा है। इस सारे मानसिक संताप नूं भोगदिआं उह लिवर खराब हो जाण कारन सरीरक तौर `ते वी रोगी बण जांदा है।
अंतर-सभिआचारक संबंधां दे अंतरगत शमशेर सिंघ, जेमज़ ते जुली दी आपसी सांझ नूं देखिआ जा सकदा है। जेमश नूं लेखक नें इक्क रोल माडल वजों चितरिआ है। अजिहा इनसान जो केवल ते केवल दूसरिआं दी भलाई हित्त ही सोचदा है। इक्क पासे उह आपणे क्रांतीकारी सुभाअ कारन दोहरी नीती वाले लीडरां ते मैनजमैंट नूं अख्खरदा है तां दूसरे पासे साथी कामिआं दी पसंद बणदा होइआ ‘रंगमंची संसथा’ ते ‘चिलडरन केअर सैंटर’ आदि राहीं लोक भलाई दे कंमां नाल जुड़िआ होइआ है। मरन उपरंत वी उह आपणा लिवर शमशेर सिंघ नूं दान कर जांदा है। शमशेर सिंघ नाल विचार-वटांदरे विच्चों ही कहाणी दा मूल सरोकार वी उजागर हुंदा है। अजोके मनुख्ख दी गुआच चुक्की शनाखत बारे उह कहिंदा है,” सोचे तां जे उह आपणे आप `च होवे, उह तां गुआच चुक्कै…आपणे केंदरी धुरे नालों टुट्ट चुक्कै।” 8
सथिती दी विडंबना इह है कि गुआचे होए इनहां लोकां विच्च शामिल शमशेर सिंघ दे परिवारक जीअ उस नूं मनजिंदर दे घर केवल इस लई लै के जाणा चाहुंदे हन किउंकि ऐम਼ पी਼ दी चोण लड़ रहे इस पातर दा अकस परिवारक-मुल्लां दे मुद्दई, मापिआं दी सांभ-संभाल कर रहे पुत्तर दे तौर ते उघाड़िआ जा सके। उस दी बिमारी दी उनहां नूं कोई चिंता नहीं दिखाई दिंदी। इसे दे समवित्थ अजिहीआं संसथावां वी कारजशील हन जो बिनां किसे जाण-पहिचाण, सांझ, रिशते दे लोकां दी मदद करदीआं हन। अजिही ही इक्क लिवर केअर संसथा दे उपराले कारन उस नूं नवां जीवन प्रापत हुंदा है। इस तरहां लेखक शमशेर सिंघ राहीं पूंजीवादी विवसथा विच्च रिशतिआं दी खुर रही पहिचाण ते चिंता विअकत करदा है जिस विच्च घर ते परिवार दोहां तों महिरूम हो के जिउणा विअकती वी होणी हो निबड़दा है। इसदे नाल ही कैनेडीअन पंजाबी समुदाइ विच्च बज़ुरग पीहड़ी दी हो रही अवहेलना वी द्रिशटीगोचर हुंदी है। परवासी पंजाबीआं दुआरा आपणी समुदाइ ते मुख्ख समाज विच्च सथापती दा ज़रीआ केवल पूंजी इकतरीकरण नूं ही समझण दी भुल्ल नूं उजागर कीता गिआ है। इस मनोरथ दी पूरती हित्त उह दंभ रचदे, हथकंडे वारतदे, अखौती सेवा दा नाअरा लाउंदे, दूशित राजनीती विच्च वी प्रवेश करदे दिखाई दिंदे हन।
समाज-विगिआन दी द्रिशटी तों देखिआं कैनेडा विच्च पहिड़े पड़ाअ दे परवासी पंजाबी जिथे ‘अपारथीड’ दे माडल नूं ग्रहिण करदे होए पछ्छमी सभिआचार दी मुख्खधारा नालों तकरीबन अलहिदा होण लई मजबूर सन उथे अजोके समें विच्च मुख्खधारा दे लोकां नाल विवहारक ते समाजिक सांझ सथापित करदे दिखाई दिंदे हन। इसदी मिसाल “सड़कां” कहाणी दे परवासी पंजाबी पातर अजीत ते मुख्खधारा नाल संबंधित पातर जैक दे आपसी संबंधां दे रूप विच्च द्रिशटीगोचर हुंदी है। इह दोवें पातर ‘हुंदल ऐंड हैरीसन टरकिंग कंपनी’ दे नां हेठ इकठ्ठे कारोबार करदे, आपसी सांझ निभाउंदे होए हरेक संघरश ते चुणौती दा वी इकठ्ठे साहमणा करदे हन। उह इक-दूसरे दे सभिआचार दी इज़्ज़त करदे, उस नूं समझण दी जगिआसा रख्खदे अते संकटमई सथितीआं समें इक-दूसरे नूं सहारा दिंदे वी द्रिशटीगोचर हुंदे हन। इस सारे वरतारे विच्च उनहां दे परिवारां दी सांझ ते शमूलीअत वी महत्तवपूरन है। इसे संदरभ विच्च ही सिख्ख धरम `च सेवा ते ईसाई धरम `च चैरिटी दे सिधांतां विच्च उनहां नूं सुमेलता नज़र आउंदी है। जिथे गुरबाणी विच्च ‘जिन प्रेम कीओ तिन ही प्रभ पाइओ’ दा संकलप है उथे ईसाई मत विच्च ‘लव इज़ गौड’ दे संकलप नूं साहमणे रख्खदे हन। इसे तरहां ‘वंड छको’ दे समवित्थ ही फूड-बैंकां दे मनोरथ नूं प्रगटाउंदे हन।
अजीत सिंघ दे परवास धारन करन दी पिठ्ठभूमी विच्च सके भरा ते मापिआं दे सुआरथ ते ज़िआदती भरे विवहार नूं कारन वजों देखिआ जा सकदा है। कैनेडा पहुंचण उपरंत ते फिर परिवार नूं वी सथापित करन दे आहर विच्च उसदा पुत्त-नूंह (लख्खी ते मीनू) पछ्छमी जीवन-शैली नूं अपणाउंदे, निज्जी हित्तां दे टकराउ कारन परिवार तों बणदा हिस्सा लै के अलहिदा हो जांदे हन। परवासी पंजाबी मापिआं नूं दरपेश नवीं पीहड़ी दे संकट दी इह इक्क मिसाल है। अमरीकन डरीम दी पूरती विच्च उसदा साथ छोटा पुत्तर करन दिंदा है। इस नाल कारोबार विच्च लगातार वाधा हुंदा हे। परंतू त्रासदिक सथिती उस समें उतपंन हुंदी है जदों करन इक्क सड़क हादसे विच्च बाकी साथीआं नूं बहादरी दा प्रगटावा करदा मौत दे मूंह विच्चों कढ्ढ लिआउंदा है पर ख़ुद इसदी चपेट विच्च आ जांदा है। करन दी इस बहादरी बदले मरन उपरंत उस नूं कैनेडा सरकार मैडल आफ़ बरेवरी नाल सनमानित करदी है जो कि कैनेडीअन पंजाबी समुदाइ लई माण वाली गल्ल हो निबड़दी है। इस समें वी जैक उनहां दीआं भावनावां विच्च शामिल हुंदा कहिंदा है:
“आपां नूं माण है कि आपणा करन अज्ज कनेडा दे इतिहास दे सुनहिरी पंनिआं `च चला गिऐ।” 9
इस कहाणी राहीं लेखक टरकिंग दे कारोबार विच्च शामिल परवासी पंजाबीआं दीआं घाटां, प्रापतीआ, संघरश ते चुणौतीआं दा बाख़ूबी चितरन करदा है। ‘सड़कां’ मैटाफ़र दे तौर ते प्रयोग होइआ है जो पूंजीवादी दी विवसथा विच्च इक-दूसरे तों अग्गे लंघण दी निरंतर लग्गी दौड़ नूं दरसाउंदा है ते इह दौड़ ही अजोके मनुख्ख दी ज़िंदगी दा मनोरथ बणके रहि गई है।
“जरनैल सिंघ दे सरोकारां दा घेरा परवासी पंजाबीआं दे समाचारां ते समस्सिआवां तक्क ही सीमत नहीं रहिंदा। मानववादी द्रिशटी अते शुभ्भ-भावी चिंतक जरनैल सिंघ नूं कैनेडीअन समाज अते उस तों वी अगांह संसार दे मसलिआं नाल जोड़दे हन जिसदी मिसाल “टावरज़” अते “बरफ़ दे दरिआ” नाउं दीआं कहाणीआं हन … उह महिज़ परवासी नहीं सगों विशव चेतना वाले लेखक वजों उभ्भरदा है।” 10 परवासी पंजाबी गलप साहित विच्च पहिली वार 11 सतंबर 2001 नूं वापरी वरलड टरेड सैंटर दी तबाही अते अमरीका दुआरा इराक उत्ते हमले नूं जरनैल सिंघ “टावरज़” कहाणी दा वसतू बणाउंदा है। लेखक इनहां घटनावां दी पिठ्ठभूमी विच्च कारजशील विभिंन राजनीतक, धारमिक, आरथिक नीतीआं तों परदा उठाउंदा होइआ आम नागरिक ते इनहां दे पए मारू प्रभाव नूं मानववादी द्रिशटीकोण तों चितरदा होइआ विशव-शांती दा सुनेहा दिंदा वी द्रिशटीगोचर हुंदा है। कहाणी दे पातर विलीअम ते उस दी पतनी ऐंजला घोर निराशा ते चिंता दी अवसथा विच्चों गुज़र रहे हन किउंकि उनहां दी धी सटेसी हमले दा शिकार होई बिलडिंग विच्च ही मारी जांदी है। उनहां दा पुत्तर डैनिस जो कहाणी दे आरंभ विच्च इराक विरुध्ध अमरीकन जंग दा फ़ौजी है लापता दिखाई दिंदा है अते अंत इस जंग विच्च ही उस दी मौत दी सूचना वी प्रापत हो जांदी है। इस अमरीकी दंपत्ती दुआरा औलाद विहूणे हो जाण दी अति दुखदाई मानसिक दशा नूं लेखक नें बाख़ूबी चितरित कीता है। कहाणी विच्च हर समें उह औलाद दे जीवन वेरविआं दा सिमरन करदे ते वासतविकता दे सनमुख्ख हुंदेो होए संताप भोगदे दिखाई दिंदे हन। लेखक दरसाउंदा है कि नागरिक चाहे किसे वी देश दा होवे अजिहीआं मंदभागीआं सथितीआं दा साहमणा आम इनसानां नूं ही करना पैंदा है। इक्क पासे तां जारज बुश ते टोनी बलेअर इराक-जंग दी जित्त दे जशन मना रहे हन ते दूसरे पासे इस जंग दे शिकार निरदोश अमरीकी ते इराकी लोक आपणी होणी ते हंझू वहा रहे हन। इनहां त्रासदिक सथितीआं दी पेशकारी अबदुल्ल दे भरा ते उस दे परिवार दी मौत, डैनिस दी मौत, अपाहज हो गिआ अली ते उस दे परिवार दे अठ्ठ जीआं दी मौत अते हज़ारां उह बेगुनाह लोक जो टावरां ते इराक विच्च जंग दे शिकार बण गए दे रूप विच्च कीती गई है। इत्थे इक्क पासे तां टावरां ते हमला अतिवादीआं दा अति घिनाउणा कारा दिखाई दिंदा है ओथे दूसरे पासे अमरीका दुआरा दूसरे मुलकां दीआं अंदरूनी ते बाहरी लड़ाईआं विच्च निभाई जाण वाली ग़लत भूमिका वी सपश्शट हुंदी है। इस कहाणी दे माधिअम राहीं लेखक उस धारमिक कट्टड़ता दी विरोधता करदा है जो हिंसक ते दहिशती कारवाईआं नूं जनम दिंदी है। धरम दे अखौती रख्खिअकां दी विचारधारा `ते प्रशन-चिंनह लगाउंदा उह लिखदा है:
“रख्खिअकां दा अहूती सिधांत इह सी कि जेकर बंदा आपणे दीन अते नसल दी ख़ातर बरूद नाल जान उड़ावे जां ख़ुद बरूद बणे जां सवै समेत होरनां नूं बरूद बणावे तां उह बहिशतीं जा पहुंचदै…਼ आपणे लई सदीवी चानण ते दूजिआं लई कदी न मुक्कण वालीआं घुप्प हनेरीआं रातां।” 11
जरनैल सिंघ अमरीका दीआं दोहरीआं नीतीआं तों वी परदा उठाउंदा है कि इक्क पासे तां अमरीका अतिवाद विरोधी होण दा दंभ रच रिहा है ते दूसरे पासे अतिवाद नूं शहि देण वाले देशां नूं आपणा भाईवाल वी बणाउंदा है। इराक जंग दुआरा अमरीका दी उसदे तेल-भंडार ते काबज़ होण दी नीती दा खुलासा वी कहाणी दा पातर अबदुल हमेदी करदा है। उस अनुसार बेशक अमरीका लोड़वंद मुलकां दी मदद करदा है परंतू उसनूं मनमरज़ी करन दा कोई अधिकार नहीं है। इराक विच्च अमरीकी नीतीआं ते उह तिख्खा विअंग करदा कहिंदा है:
“सदाम दी हकूमत ख़तम करन तों बाअद उत्थों दे लाअ ऐंड आरडर दी ज़िंमेवारी अमरीका दी सी। इहदीआं फौजां तेल दे खूहां दी राखी ते तां डट गईआं पर साडी सभिअता दा खज़ाना, साडा अजाइब घर शरेआम लुटा दित्ता … ओथे दो लख्ख दे करीब वडमुल्लीआं वसतां सन।” 12
लेखक कैनेडा दी इस जंग तों दूर रहिण दी नीती बारे जाणकारी दिंदा, अमरीकी सूहीआ एजंसीआं दी कारगुज़ारी `ते विअंग करदा है अते ऐरिक जिहे पातरां दी वपारक सोच, निजी सुआरथ नूं वी प्रगटाउंदा है जो नसलवादीआं वल्लों होए हमलिआं कारन उस समुदाइ दे लोकां दुआरा खरीदीआं जा रहीआं गंनां दी विकरी तों बहुत खुश हन। उस नूं अजिहीआं घटनावां दे वापरन दा कोई दुख्ख नहीं है।
अमरीका अते परवासीआं दे आपसी संबंधां बारे प्रवरन दी सिरजना करदा लेखक दरसाउंदा है कि बेशक्क सथानक समाज दे विकास विच्च परवासी ज़िकरयोग भूमिका अदा कर रहे हन परंतू फिर वी इनहां नूं शक्क दी द्रिशटी तों ही देखिआ जांदा है। अजिही ही सोच दा प्रदरशन करदा इक्क पातर 11 सतंबर दी घटना लई समुच्चे परवासीआं नूं ज़िंमेवार ठहिराउंदा प्रतीत हुंदा है:
“इमीगरांट साडे नाल कंम करदे नें, पारटीआं `च साडे नाल खांदे पींदे नें, कुझ्झ साडे दोसत वी हैन पर सानूं उनहां बारे कुझ्झ नहीं पता कि उह ख़ैरख़ाह अमरीका दे हन जां किसे होर देश दे… अगलिआं नें साडे ही देश `च टरेनिंगां लईआं, साडे ही जहाज़ां `ते बंदिआं नूं बंब बणाइऐ… मैं समझदां एथों दी आज़ादी नूं ऐबिऊज़ कीता गिआ।” 13
इस टिप्पणी `ते किंतू-परंतू करदा भारती मूल दा पातर बलजिंदर दरसाउंदा है कि अमरीका दे विकास विच्च इनहां ही परवासीआं दुआरा विभिंन समस्सिआवां दे बावजूद पाए गए महत्तवपूरन योगदान नूं वी अख्खों-परोखे नहीं कीता जा सकदा। उह कहिंदा है:
“ऐबिऊज़ करन वाले हैगे नें पर बहुत थोहड़े, ऐवें नां-मातर/आम इमीगरांटस अमरीका लई सुहिरद नें। भावें उनहां नूं नसलवाद अते होर दुरविवहारां दा शिकार होणा पैंदै फिर वी उह अमरीका दे विकास `च भरवां योगदान पा रहे हन… इसदे हर दुख्ख दी पीड़ महिसूस करदे हन।” 14
इस कहाणी दे अंत विच्च लेखक ज़िंदगी दी निरंतरता वल्ल संकेत करदा होइआ, आशावादी द्रिशटीकोण दा प्रगटावा करदा, विशव-शांती, सांझीवालता दा सुनेहा दिंदा द्रिशटीगोचर हुंदा है।
“बरफ़ ते दरिआ” कहाणी राहीं लेखक ‘प्रदूशण रोको संसथा’ दे रूप विच्च विकास दी आड़ हेठ उतर-वासीआं दी धरती, बरफ़, हवा, जलधारा ते इथों तक कि उनहां दे सभिआचार नूं वी प्रदूशित करन दी प्रकिरिआ दी विरोधता करदा है। इस प्रोजैकट संबंधी जित्थे इक्क धिर दी धारना है कि इस नाल इलाके दी आरथिकता विच्च सुधार होवेगा, लोकां नूं रुज़गार दे साधन प्रापत होणगे उथे दूसरी धिर जो इस प्रोजैकट दी विरोधता करदी है दी धारना है कि सरदीआं वासते बरफ़ दीआं ते गरमीआं वासते पाणी दीआं खेडां दे मनोरंजन कंपलैकस दी उसारी दे पिछोकड़ विच्च आरथिक सुआरथ कारजशील हन। इनहां संबंधी इस ऐकशन कमेटी दी सैकरेटरी टरेसी परदा उठाउंदी कहिंदी है:
“…इंपीरीअल इंटरप्राईज़ कंपनी दा असल मंतव बिज़निस ए, बिज़निस वी शुहदा जिहा। खेडां दी ओट विच, कंपनी अमीर लोकां दे हौलीडेइंग वासते अयाशी दे अड्डे बणा के डालर कुट्टणे चाहुंदी ए। इहो जिहा बिज़निस जे प्रदूशण नहीं खिलारेगा तां होर की करेगा…।” 15
पछ्छमी समाज विच्च परिवारां दे टुट्टण दी दर लगातार वधदी रही है। केवल कैनेडा दी उदाहरण ही देखणी होवे तां तलाकां दी गिणती जो 1968 ई਼ विच्च 11000, सी 1990 ई਼ विच्च 78, 000 तक्क वध गई। 16 पछ्छमी समाज विच्च मां-बाप दी खंडित ग्रहिसथी दा दुखांत औलाद नूं किवें भोगणा पैंदा है दी मिसाल कहाणी दे पातरां सोफ़ीआं ते शौन दे रूप विच्च देखी जा सकदी है। नौं साल दी सोफ़ीआ दी मां उस दे पिता नूं छड्ड के आपणे नाल कंम करदे डारल नाल विआह करवा लैंदी है। आपणे पिता दी याद, मतरए पिता ते भैण-भरावां दुआरा उस प्रति पिआर विहूणा विवहार उस दी शखसीअत विच्च हमेशा लई इक्क खलाअ पैदा कर जांदा है। इसदे विपरीत सत्त सालां दे शौन दा पिता किसे ख़ूबसूरत औरत नाल घर छड्ड के चला जांदा है। उस दी परवरिश दादी ते मां करदीआं हन। उच्चे विचारां दी धारनी, प्रकिरती नाल मोह रख्खण वाली अधिआपक मां दी ऐकसीडैंट विच्च मौत उपरंत उह मां-पिआर तों वी महिरूम हो जांदा है। कहाणी दे इह दोवें पातर सोफ़ीआं ते शौन सकूल समें तों ही इक-दूसरे दे करीब आ जांदे हन परंतू आपणे-आपणे पिछोकड़ दे खालीपन नूं चुक्की फ़िरदे इनहां पातरां विच्चों सोफ़ीआ शौन दे सच्चे पिआर नूं ठुकरा के पैसा ते पिआर दोनां दी प्रापती हित्त डीन नाल पिआर गंढ लैंदी है। सथिती दा विअंग इह है कि सोफ़ीआ दे शौन दोवें ही आपणे पिआर विच्च असफ़ल रहिंदे हन। फिर पातर पछ्छमी समाज दी नौजुआन पीहड़ी दी प्रतिनिधता करदे दिखाई दिंदे हन जो मापिआं दी अलहिदगी विच्च उनहां दे पिआर तों महिरूम, रिशतिआं दी परपक्कता तों अणजाण रहिंदे, कठोर जीवन-सथितीआं ते आपणी होंद नाल जुड़े सुआलां नूं हल्ल करन तों असमरत्थ रहिंदे अख़ीर नशिआं दा सहारा लैंदे हन।
पछ्छमी समाज विच्च अणविआहीआं मावां दी गिणती विच्च वड्डे पध्धर `ते वाधा हो रिहा है। इकल्ले वाशिंगटन विच्च 1997 दे अंकड़िआं अनुसार विआहीआं दी निसबत ज़िआदा बच्चे अणविआहीआं मावां दुआरा जनमे गए। 17 इस संदरभ विच्च पछ्छमी समाज विच्च औरत नूं प्रापत हक्कां दी तरजमानी इनहां सिंगल-मदरज़ नूं उपलबध सरकारी सहूलतां तों सहिजे ही हो जांदी है। इस राहीं उह ज़िंदगी तों हारन जां समाज तों किनारा करन दी थां सरकारी सहाइता ते सहूलतां दा लाभ उठाउंदीआं ज़िंदगी नूं नवीं तरक्की वल्ल लै जांदीआं हन। भावें कि इस जुड़े कुझ्झ नांह-पख्खी पहिलूआं वल्ल वी कहाणी संकेत करदी है। पछ्छमी औरत दे हक्कां दी राखी सथानक कानूंन विवसथा वी करदी है। इसदी बदौलत ही सोफ़ीआ डीन जिहे धोखेबाज़ प्रेमी तों आपणे ते आपणी धी दे हक्कां दी प्रापती लई अदालत जाण लई ततपर है। इस कहाणी दा सिरलेख बरफ़ ते दरिआ दोनों पातरां सोफ़ीआं ते शौन दे विअकतीतव दी प्रतीकातमक रूप विच्च तरजमानी करदा है। जिथे संकटमई सथितीआं दा साहमणा करदी सोफ़ीआ नूं आपणी होंद उस बरफ़ वरगी प्रतीत हुंदी है जिस नें इधर-उधर हवा दे थपेड़े खांदी नें आपणा वजूद गुआ लैणा है उथे आपणे हक्कां दी राखी ते होई ज़िआदती दा बदला लैण लई उह बरफ़ दा तूफ़ान बण जाणा चाहुंदी है। शौन दरिआ वांग निरंतर वगदे रहिण दा प्रतीक है अते बरफ़ दा पाणी विच्च तबदील हो के दरिआ दा हिस्सा बणना अख़ीर दोवां दे आपसी संबंधां दी घनिशठता ते परपक्कता नूं दरसाउंदा है।
इस तरहां इह कहाणीआं पंजाबी डाइसपोरा दी रूप-विधी अते सुभाअ नूं पहिचानण दा सफ़ल यतन करदीआं हन। कहाणीकार दी विशेशता इस तत्थ `च सहिजे दी द्रिशटीगोचर हो जांदी है कि इनहां कहाणीआं दा वसतू केवल परवासी पंजाबी समुदाइ नूं दरपेश समस्सिआवां तक सीमत नां रहि के विशव लई चुणौती बणे मसलिआं नूं वी उजागर करन वल्ल रुचित है। इस विच्चों ही लेखक दी विशव-चेतना उभरदी है ते इह कहाणी-संग्रहि परवासी पंजाबी गलप साहित दी निशचे ही इक्क प्रापती हो निबड़दा है।
हवाले ते टिप्पणीआं
1਼ जरनैल सिंघ, टावरज़, चेतना प्रकाशन, लुधिआणा, 2005, पंना - 38਼
2਼ उही, पंना - 36਼
3਼ उही, पंना - 38਼
4਼ उही, पंना - 50਼
5਼ उही, पंना - 56਼
6਼ अकाल अंम्रित कौर, पंजाबी गलप: परवासी सभिआचार, गुरू नानक देव यूनीवरसिटी, 2006, पंना - 81
7਼ जरनैल सिंघ, टावरज़, पंना - 62਼
8਼ उही, पंना - 65਼
9਼ उही, पंना - 134਼
10਼ रघबीर सिंघ सिरजणा,” सरवरक ते अंकित शबद” (लेखक जरनैल सिंघ), टावरज़।
11. जरनैल सिंघ, टावरज़, पंना - 24
12 उही, पंना - 32
13. उही, पंना - 27
14. उही, पंना - 27
15. उही, पंना - 98
16।भहअगअट ंनिगह, छअनअदअिन ोंचइटे अनद छुलटुरइ, ड़किअस फुबलसिहनिग होुसइ फवट। ਼टद।, ंइ ् धइलह,ि 1997, फ। - 100।
17।ओरकि घरोनसइटह,"ठहइ ांअमलिअिल ीनसटटिुटोिन : ठहइ उलइनअटइद ਼अबोुर परोदुचनिग उपपइनदअगइ", उमइरचिअन ोंचइटे : उ चरटिचिअल उनअलेससि, इदटिइद बे ਼अररे ठ। ्रएनोलदस, झअमइस ं। हइनसलनि, धअवदि ंचकए छोमपअने ीनच।, ंइ ् ैोरक, ंअरचह 1974, फ - 272।

