कुलवंत सिंघ पत्तरकार खोजी किसम दा विअकती सी। भावें उह नौकरी करदा रिहा प्रंतू उसदा झुकाअ खोजी पत्तरकारी, साहितकारी ते इतिहास वल्ल रिहा। इस करके उह आपणे विहले समें विच्च अख़बारां लई लेख लिखदा अते साहितक रचनावां लिखदा रहिंदा सी।
‘आज़ादी संगरामीए साहितकार-पत्तरकार’ पुसतक विच्च उसने 14 अजिहे साहितकारां-पत्तरकार देश भगतां दी ज़िंदगी दीआं सरगरमीआं नूं बड़ी नीझ नाल विसतार पूरबक लिखिआ है, जिनहां नें आपणी अते आपणे परिवार दी ज़िंदगी दे निरबाह दी प्रवाह नां करदिआं सिख्खी सोच ते सिद्दक नाल पहिरा दिंदे होए अंगरेज़ सरकार दीआं अणमनुखी कारवाईआं नूं लोक कचहिरी विच्च आपणीआं साहितक रचनावां अते पत्तरकारता राहीं पेश करके देश वासीआं विच्च आज़ादी दे संगराम लई जोश पैदा कीता, प्रंतू उनहां आपणी ज़िंदगी नूं जोख़म विच्च पाउंदिआं आपणे फ़रज़ निभाउण नूं पहिल दित्ती।
इह पुसतक सिख्खी सोच नूं प्रणाए होए, खोजी साहितकारां, इतिहास अते पत्तरकारी दे खोजी विदिआरथीआं लई चानण मुनारा साबत होवेगी। उनहां लई मारग दरशक अते प्रेरना सरोत बणेगी किउंकि इस पुसतक नूं कुलवंत सिंघ पत्तरकार नें इतिहासक तत्थां समेत पुरतत्तव विभाग दे रिकारड विच्चों लभ्भके लिखिआ है। इह वी किहा जा सकदा है कि इह पुसतक आज़ादी संगराम अते अकाली दल दीआं सरगरमीआं दा इतिहास है, किउंकि लेखक नें इह सारा कुझ इनहां 14 विअकतीआं दीआं प्रापतीआं विच्च वरणन कर दित्ता है।
गिआनी गुरमुख्ख सिंघ मुसाफ़र बारे लिखदिआं लेखक नें उसदे जनम, परिवारिक पिछोकड़, अधिआपक, गुरदुआरा सुधार लहिर, साहितकार, पत्तरकार, अकाली दल, कांगरस अते अकाल तख़त दे जथेदार हुंदिआं जिहड़े शलाघायोग कंम कीते, उनहां दी जाणकारी दित्ती है। उह इक्को-इक्क अजिहा विअकती है, जिहड़ा इक्को समें अकाली दल दा जनरल सकत्तर, पंजाब प्रदेश कांगरस दा प्रधान अते स्री अकाल तख़त दा जथेदार रिहा है। पुनरगठत पंजाब दा पहिला मुख्ख मंतरी, विधानकार, संसद मैंबर, मंतरी अते सरगरम विअंगकार लेखक सी।
मासटर तारा सिंघ श्रोमणी अकाली दल दा सिरमौर नेता होइआ है। लगपग 50 साल सिख्ख कौम दी सेवा करदा रिहा है। नौवीं जमात विच्च ब्राहमण परिवार विच्चों हुंदा होइआ अंम्रितधारी बणके नानक चंद तों तारा सिंघ बण गिआ। उस दिन तों ही सिख्खी सोच नूं समरपत हो के श्रोमणी अकाली दे आज़ादी अते गुरदुआरा साहिबान दे सुधारां लई होण वाले हर अंदोलन विच्च शामल ही नहीं हुंदा रिहा सगों मोढी दी भूमिका निभाउंदा रिहा। सकूल मासटर तों आपणा कैरीअर शुरू करके श्रोमणी अकाली दल दे प्रधान दे अहुदे तक्क पहुंचिआ। जदों देश दी वंड दा मसला खहड़ा होइआ तां डट्टके विरोध कीता अते अख़ीर जदों कांगरस नें इह धरम दे आधार ‘ते वंड प्रवान कर लई तां वंड समें पाकिसतान विच्च जाण दी थां भारत नाल रहिण दा फ़ैसला कांगरस तों शरतां मना के लिआ, प्रंतू उही कांगरस आज़ादी तों बाअद मुकर गई ते सभ तों पहिलां मासटर तारा सिंघ नूं ग्रिफ़तार कर लिआ।
आज़ादी अंदोलन विच्च वी ग्रिफ़तार अते आज़ादी तों बाअद वी पंजाबी सूबे दी मंग लई 14 साल डट्टिआ रिहा। कई अख़बारां दे संपादक वी रहे। उस दीआं 11 पुसतकां अते 6 ट्रैकट सिख्ख मसलिआं ते प्रकाशत होए सन। विधाता सिंघ तीर सटेजी कवी सी। उसने कई रंगां, धारमिक, समाजिक, इनकलाबी अते देश भगती दीआं कवितावां लिखीआं, जिहड़ीआं सरोतिआं दे दिलां ‘ते सिध्धा तीर चलाउंदीआं सन। उसदा जीवन वी जदोजहिद वाला रिहा ते आपणे परिवार दे गुज़ारे लई उह बहुता समां ग्रंथी दी सेवा निभाउंदा रिहा। उह वी धारमिक रंग विच्च रंगिआ होइआ सी। उसने 15 साल दी उमर विच्च कवितावां लिखणीआं शुरू कर दित्तीआं सन। उह ज़ज़बाती कवी सी, सरोतिआं नूं वी ज़ज़बातां दे वहिण विच्च वहा लैंदा सी। उसने 15 पुसतकां पंजाबी मां बोली दी झोली पाईआं। बहुता समां उह सटेजां ते कवितावां सुणाउंदा रिहा किउंकि उह अकाली दल अते बाअद विच्च 18 साल कांगरस पारटी विच्च कंम करदा रिहा प्रंतू सिआसतदाना दीआं तिगड़मबाज़ीआं करके सिआसत तों किनारा कर गिआ सी।
प्रिंसीपल तेजा सिंघ उच कोटी दे साहितकार, इतिहास दे खोजी ते सिख्ख धरम दे उघे विदवान सन। उनहां नें आपणा सारा कैरीअर आपणी विदवता अते मिहनत नाल बणाइआ। इस मंतव लई उसनूं कई वारी जेल्ह यातरा करनी पई। उसनूं आपणी पहड़ाई करन लई वी कई सकूलां विच्च जाणा पिआ। उसदी विदवानी दा कोई मुकाबला नहीं कर सकदा। उसने 11 पंजाबी अते 5 अंगरेज़ी दीआं सिख्ख धरम बारे खोजी पुसतकां लिखीआं।
अवतार सिंघ आज़ाद गुरबाणी, गुरमति अते सिख्ख इतिहास नूं प्रणाइआ होइआ विदवान पत्तरकार सी, जिहड़ा 7 अख़बारां दा संपादक रिहा अते आपणीआं संपादकीआं ते लेखां विच्च विख्ख धरम बारे विदवता भरपूर जाणकारी दिंदा। उसनूं गुरू के बाग अते जैतो दे मोरचे विच्च जेल्ह वी जाणा पिआ।
सोहण सिंघ जोश अकाली लहिर दी पैदाइश सी। अकाली लहिर समें गरू का बाग दा मोरचा, गुरदुआरा रकाब गंज, चाबीआं दा मोरचा अते गुरदुआरा सुधार लहिर दौरान सरगरम रिहा। उसने पिंडां विच्च जा के जोशीले भाशण करके लोकां नूं लामबंद कीता। इनहां मोरचिआं विच्च उसनूं14 साल दी जेल्ह विच्च गुज़ारने पए। बड़ी हैरानी दी गल्ल है कि उह अकाली दल, कांगरस अते कमिऊनिसट पारटीआं विच्च सीनीअर अहुदिआं ते कंम करदा रिहा। उसनूं आज़ादी तों बाअद वी तिंन साल दी जेल्ह कट्टणी पई। उह 7 अख़बारां दा संपादक रिहा अते 6 पुसतकां वी लिखीआं।
भगवान सिंघ प्रीतम ग़दर पारटी दे उघे लीडर सन, उह अमरीका विच्च ग़दर पारटी दे 6 साल 1914 तों 1920 तक्क प्रधान, सिख्ख धरम दे प्रचारक अते कई गुरदुआरिआं दे ग्रंथी वी रहे। उसने देश दी आज़ादी लई ग़दर पारटी दीआं सरगरमीआं, चीन, हांगकांग, जरमन, जापान, कैनेडा अते अमरीका विच्च लगातार ज़ारी रख्खीआं अते आपणीआं जोशीलीआं कवितावां राहीं आज़ादी दी जदोजहिद नूं होर तेज कीता। उसने ‘जंग और आज़ादी’ पुसतक लिखी जिस दीआं 2 लख्ख कापीआं प्रकाशत होईआं सन। इस तों इलावा उसने 12 पुसतकां अंगरेज़ी विच्च लिखीआं सन। उस दीआं कवितावां अख़बारां विच्च प्रकाशत हुंदीआं सन। 10 नवंबर 1958 विच्च भारत आइआ प्रंतू भारत सरकार नें उसदा मुल्ल नहीं पाइआ। उह 8 सतंबर 1962 नूं सवरग सिधार गिआ।
मुनशा सिंघ दुखी उच कोटी दे कवी ते विदवान सन। अफरीका, अमरीका, कैनेडा अते इंगलैंड विच्च ग़दर पारटी दा प्रचार कवितावां अते लेखां नाल करदे रहे, कुझ समां अख़बारां दी संपादकी वी कीती। अफ़रीका विच्च ग्रंथी वी रहे। भारत आ के ग्रिफ़तार होए ते 5 साल 2 महीने जेल्ह विच्च बंद रहे। 15 पुसतकां पंजाबी विच्च लिखीआं। 26 जनवरी 1971 नूं सवरगवास हो गए।
सरदूल सिंघ कवीशर सिख्ख विदवान, कवीशर, लेखक, सिआसतदान देश भगत सन, जिनहां नें 1913 तों 1947 तक्क 34 साल अकाली दल दे सारे मोरचिआं अते आज़ादी दी जदोजहिद दे प्रोगरामा विच्च हिस्सा लिआ। उह श्रोमणी कमेटी दी पबलिसिटी कमेटी दे इनचारज वी रहे। उनहां नें 11 साल जेल्ह कट्टी अते अंगरेज़ी दे दो अख़बार प्रकाशत करके अंगरेज़ां विरुध्ध आवाज़ बुलंद कीती। उस दीआं जोशीलीआं कवीशरीआं नें देश भगती दी भावना पैदा कीती। सिख्खी सोच नाल संबंधत 15 पुसतकां अंगरेज़ी विच्च लिखीआं। उह 26 मारच 1963 नूं सवरगवास हो गए।
डा.दीवान सिंघ कालेपाणी सचाई दा पहिरेदार कवी सी। मैडीकल कालज आगरा तों 1919 विच्च डाकटरी दा कोरस करके फ़ौज विच्च भरती हो गिआ सी। फ़ौज विच्च उसनूं भारती आज़ादी दे प्रवानिआं सिआसतदाना दे विरुध्ध भाशण देण लई लिख के दित्ता गिआ, उसने भाशण देण तों इनकार कर दित्ता। इमानदारी नाल नौकरी करदे नूं आज़ादी दा समरथक्क होण करके दूर दुराडे इलाकिआं विच्च तबदील कीता जांदा रिहा। अख़ीर बग़ाबत दा इलज़ाम लगाके काले पाणी दी जेल्ह विच्च तसीहे दे शहीद कर दित्ता गिआ।
नानक सिंघ आधुनिक नावल दा पितामा सी। कीरतन करन जाणदा, कवी दरबारां विच्च देश भगती दीआं कवितावां पहड़दा सी। गुरदुआरा सुधार मोरचिआं विच्च हिस्सा लैण करके जेल्ह यातरा वी करनी पई। उसने धारमिक अते समाजिक सरोकारां वालीआं 43 पुसतकां लिखीआं, जिनहां विच्च 27 नावल, 9 कावि संग्रहि, 6 कहाणी संग्रहि, इक्क नाटक संग्रहि शामल हन।
प्रो. साहिब सिंघ गुरमति-गुरबाणी विआकरण दे उच कोटी दे विदवान, विआखिआकार, लेखक ते सिख्ख धरम दे चिंतक सन। उनहां नें गुरबाणी दे विआकरण दी रचना कीती। उनहां आपणा सारा जीवन गुरबाणी दी खोज ते टीकाकरण ते लगा दित्ती। उह पंजाबी, संसक्रित, उरदू, फारसी अते अंगरेज़ी भाशावां दे प्रमुख्ख विदवान अते सिख्ख धरम इतिहास, पंजाबी, संसक्रित अते अंगरेज़ी दे अधिआपक सन। उह श्रोमणी कमेटी दे मीत प्रधान वी रहे। गुरदुआरा सुधार लहिर विच्च जेल्ह दी यातरा वी कीती। पहड़ाई विच्च हमेशा फसट आउंदे अते वज़ीफा प्रापत करदे रहे। गुरबाणी-विआकरण आधार ‘ते उनहां 15 टीके लिखके प्रकाशत करवाए।
भाई रणधीर सिंघ गुरबाणी दे विदवान, विआखिआकार, पंजाबी साहित ते सभिआचार दे निवेकले लेखक सन। 1905 विच्च उनहां गुरदुआरा सुधार लहिर शुरू कीती। कामागाटा मारू ज़हाज दी घटना तों बाअद उनहां नें अंगरेज़ सरकार विरुध्ध योजनाबध्ध ढंग नाल विरोध करना शुरू कर दित्ता अते फीरोज़पुर छाउणी विच्च बग़ाबत करवाउण लई आपणे जत्थे नाल कीरतन करदे गए प्रंतू गदारां करके उह प्रोगराम सफल नहीं होइआ। उनहां नूं ग्रिफ़तार करके उमर कैद दी सजा दूजे लाहौर शाज़श केस विच्च दित्ती गई अते जाइदाद ज़बत कर लई। जेल्ह विच्च वी गुरमति सिधांतां अनुसार जेल्ह मैनूअल बदलवाए। जेल्ह पूरी करन तों बाअद उुह 30 साल गुरबाणी, गुरमति दा प्रचार कीरतन समागम ते अंम्रित संचार राहीं सिख्खां नूं बाणी ते बाणे दा धारनी बणाइआ।
209 पंनिआं, 300 रुपए कीमत वाली इह पुसतक के.जे.ऐस.पबलीकेशनज़ पटिआला नें आज़ादी संगरामीए फ़ाऊंडेशन इंडीआ वल्लों प्रकाशत कीती है।
संपरक:के.जे.ऐस.पबलीकेशन:9888441617
***

