फ़रवरी 01, 2025

writingDetail.created_by
By: नवतेज भारती

‘साह लै मौते काहलीए मैं अजे नां विहली …’

नब्बे वरहे दी उमर विच वी मासी निध कौर (मेरी पतनी सुरिंदर दी मां) नूं सावे पत्तर दीआं बहुत सारीआं कवितावां याद हन। पिछले हफ़ते उह बैठी-बैठी गुणगुणाउण लग्ग पई: साह लै मौते काहलीए मैं अजे नां विहली ते रुक-रुक के पूरी कविता बोल दित्ती। अंत ’ते कहिंदी, “लै, हुण मैं विहली आं।”

इही कविता अठताली वरहे पहिलां मैं पटिआले महिंदरा कालज विच सुणी सी। सुणाउण वाली पहिले साल दी विदिआरथण सी, 17-18 वरहे दी। नवीं-नवीं पिंडों आई सी। संङदी सी। किसे ओपरे नाल कदे बोली नहीं होणी। पिंडां दे लोक ओपरे नाल नहीं बोलदे। जदों बोलदे हन, पहिलीआं इक-दो गल्लां विच ही कोई सकीरी कढ्ढ लैंदे हन ते उहनूं आपणा बणा लैंदे हन।

एथे उहदे साहमणे सैंकड़े ओपरे बैठे सन ते सारे उस वल झाक रहे सन। उत्तों उहनूं माईक ’ते बोलणा पैणा सी; उह वी शाइद पहिली वार। पेंडू लोक माईक ’ते बोलण वाले ’ते पूरा धिजदे नहीं। अख्ख विच अख्ख पा के कीती गल्ल ’ते ही यकीन करदे हन। चीज़ां दी मुनादी, किसे कंपनी दी मशहूरी जां चोणां दा प्रचार करन वाले लाऊडसपीकर अजे वी ग्रामीण बोल-बाणी दा अंग नहीं बण सके। इस करके पेंडू बंदा, जदों माईक ’ते बोलदा है; ख़ास करके पहिली वार, तां झूठा जिहा लग्गदा है। माईक साहवें खहड़ी कुड़ी अंदर इह उत्थल-पुत्थल हो रही सी। आवाज़ उहदी अजे वी पिंड विच खहड़ी सी; माईक तों कोहां दूर। किवें नां किवें उहने आपणे संघ विच फसी आवाज़ बुल्ल्हां तक धूह लिआंदी ते कविता बोलण लग्ग पई।

उहने दो पंकतीआं ही बोलीआं सी कि कुझ मुंडे उहदे नाल बोलण लग्ग पए। ते जदों उह “साह लै मौते काहलीए मैं अजे नां विहली” वाली पंकती कहिण लग्गी, उहदी आवाज़ नाल अनेकां होर आवाज़ां रल गईआं। ते उहदे साहमणे बैठे मुंडे जिहड़े पहिलां ओपरे लग्गदे सन, हुण ओने ओपरे नां रहे। उनहां नाल कविता दी सकीरी निकल आई सी। कविता दा इह सकीरी गुण, भारती कावि शासतर विच अंके कविता दे बाकी तिंन गुणां- माधुरय, ओज अते प्रसादि - विच जोड़ लैणा चाहीदा है। दिनों दिन ओपरे अते वंडे जा रहे मनुख्ख लई इहदी वधेरे लोड़ है। जुड़े रहिण लई कविता ते पिंड दोवां दी लोड़ है।

1992 दे दसंबर महीने विच मैं लहौर दे अनारकली बाज़ार विच घुंम रिहा सी, इकल्ला सी ते पहिली वार आइआ सी। अचानक पिछ्छों आ के किसे सज्जण नें मेरी बांह फड़ लई ते अंम्रिता प्रीतम दी “अज्ज आखां वारिस शाह नूं” कविता दीआं टुट्टीआं-फुट्टीआं सतरां सुणाउण लग्ग पिआ। ते मेरे हत्थ चुंम के बिनां कुझ होर बोले चला गिआ। बंदा जदों ओपरा होण लग्गदा है; कविता उहदी बांह फड़ लैंदी है।

कोई-कोई कविता हुंदी है, जिहड़ी अख्ख कंन टप्प के साडे लहू विच वगण लग्ग पैंदी है। असीं उहनूं जिउण लग्ग पैंदे हां ते कदे-कदे पहड़न-सुणन दी थां उस नाल खेडण लग्ग जांदे हां। उस दिन महिंदरा कालज विच इउं ही होइआ सी। जिहड़ी कविता कुड़ी सुणा रही सी; बहुते मुंडिआं नूं पहिलां ही याद सी। इहदीआं बारां ही पंकतीआं सन। उह कविता घट सुण रहे सन; उचारिका दे चिहरे वल्ल वधेरे वेख रहे सन ते उडीक रहे सन कि अंतली तुक कहिण वेले इहदा की रंग हुंदा है? शाइद उह वी उनहां दी शरारत भांप गई सी। जिवें-जिवें उह अंतली पंकती वल वध रही सी; हिक्क दी धड़कण उच्ची हुंदी जा रही सी। कविता दा ताल शबदां दी थां साह बण गिआ सी:

हंझू मेरे राखवें अणवंडीआं आहीं

सहिकण मेरे दीविआं ताईं ख़नगाहीं

अख्खां अजे नां मेरीआं लग्गीआं नें राहीं

ते अगली पंकती, जिहनूं मुंडे साह रोक के उडीक रहे सन, कुड़ी दे कंठ विच उलझ गई। पर कविता किसे इक कंठ दी थुड़ों मुथाज हुंदी है। मुंडिआं नें आप उह पंकती बोल दित्ती: ‘अजे नां आपणे हाण दा मैं चुणिआ बेली’ ते ताड़ीआं नाल विहड़ा गूंज उठ्ठिआ। संङ नाल कुड़ी दा चिहरा सूहा हो गिआ।

जे उस दिन मोहन सिंघ सरोतिआं विच बैठा हुंदा, आपणी कविता दा सूहा रंग वेखके हैरान हो जांदा। सावे पत्तर विच्चों इहदा किआस नहीं लग्ग सकदा। दीवा जगण ’ते ही दीवे दा जलौअ दिसदा है। पर दीवा किसदा है: बणाउण वाले दा, जगाउण वाले दा, प्रकाश विच बैठण वाले दा जां सभ दा सांझा? सूहा रंग सावे पत्तर वाली कविता दा सी जां कुड़ी दे चिहरे दा? कविता सुणन वेले उह शाइद अजिहे प्रशनां दी गूंज वी सुणदा। जिउंदी कविता सुणन वेले असीं शबदां तों बिनां होर वी बड़ा कुझ सुणदे हां। की पता उह इह वी महिसूस करदा कि सुणाउण वाली ते सुणन वाले सारिआं विच उह भोरा-भोरा वंडिआ होइआ सी। जां उह आप ही बोल रिहा सी, आप ही सुण रिहा सी। “कहिता, बकता सुणता सोऊ।” जिउंदी कविता अनेकां वार लिखी जांदी है। अनेकां कवी लिखदे हन। आदि कवी तां ख़ाका ही तिआर करदा है। हवा ते धुप्प वांङूं इह उसे दी हुंदी है, जिहड़ा इहनूं आपणी बणा लवे।

ते जे पिछले हफ़ते मासी कोळों इही कविता सुण लैंदा, तां गौरव नाल भर जांदा। पहिली संङ नाल रंगे चिहरे तों झुरड़ीआं नाल अंगे चिहरे तक उहदी कविता लोअ दिंदी रही है। पंने तों उठ के लोकां दी सिमरती विच वसी होई है। ते सिमरती ही कविता दा असली घर है।

साडीआं बहुतीआं कवितावां तां पंने तों बाहर आउण जोगीआं ही नहीं। उनहां विच चीज़ां दे साहमणे होण दा हीआ नहीं। पंने ’ते जंमदीआं पंने ’ते विहाअ जांदीआं हन। जिवें जीवन जिउण तों बिनां ही बीत जावे। वेलज़ दा कवी डिलन टहौमस कहिंदा है कि पंने ’ते लिखी कविता अध्धी हुंदी है। अध्धी वी मुल्ल वाली हुंदी है; कमरे विच बंद आसमान वांङ। पर उस विच तारे नहीं हुंदे; नां ही उस विच काली-बोली नहेरी वगदी है ते झख्खड़झांजी मेघला वरहदा है।

पंने तों बाहर निकलदी है, तां कविता जीण-थीण दे ताल नाल जुड़ जांदी है। पंने उत्ते उह आरंभ हुंदी है ते पूरी हो जांदी है। बाहर, जिउण वांङ अधूरी रहिंदी है। जे इक थां ’ते अंत हुंदी है; अगले ’ते फिर आरंभ हो जांदी है। अंत नां अंत दी खेड है इह। इक दीवे विच वड्डी हुंदी है, दूजे विच जग पैंदी है। पंने ’ते, इह जिवें लिखी है; तिवें रहिंदी है। लिखे लेख नां मिटदे हन, नां बदलदे हन। बाहर, इह आपणे लेखां ते लिखारी तों मुकत हो जांदी है; भावें उनहां नाल जुड़ी रहिंदी है।

‘मौत नूं’ कविता दा सुहज पंने तों बाहर है। महिंदरा कालज दे मंच उत्ते इह आरंभ लिखे शबद नाल हुंदी है, पर अंत चिहरे दी सूही संङ ’ते। भावें इह अंत सच्चमुच्च दा अंत नहीं है। किउंकि अंतली पंकिती अणकही रहि गई है, जिहनूं 50 वरहिआं पिछ्छों, पिछले हफ़ते मासी कहिंदी है। पंने दी कविता पूरी हो जांदी है, पर उह इक पंकती आपणे कोळों जोड़ दिंदी है, “लै हुण मै विहली आं।” ते अग्गे तुरन लई कविता दे पैर ला दिंदी है। इह सहिज सुभाअ हुंदा है। कविता जिउण नाल इस तरहां सिउंती होई है कि विचाले सिउण नहीं दिसदी।

जिउण नाल सिउंती होणा इस कविता दी वडिआई है। कुझ सुहज शासतरी कहिंदे हन, कला ते ज़िंदगी समानांतर रेखावां हन ते सदा इक दूसरी तों अड्ड रहिंदीआं हन। उह सही होणगे। पर मैनूं इह रूपक सही नहीं लग्गदा। इह रेखा शासतर तों उधारा लिआ गिआ है। मांगवें कप्पड़े कदे-कदाईं ही मेच आउंदे हन। असीं उस ब्रहिमंड विच नहीं रहिंदे, जिस विच समानांतर रेखावां इक दूजी नाल कदे नहीं मिलदीआं। उह रेखा शासतर दा ब्रहिमंड है। जित्थे असीं रहिंदे हां, उत्थे ज़िंदगी रेखकी नहीं है ते नां कला। दोवें इक दूजी नाल मिलदीआं विछ्छड़दीआं ते खहि के लंघदीआं हन। जित्थे मिलदीआं हन, उत्थे तीरथ बण जांदा है। गंगा ते जमुना जदों मिलदीआं हन; दोवें पूजणजोग बण जांदीआं हन। मोहन सिंघ दी ‘मौत नूं’ कविता दी, ज़िंदगी नाल कुझ इहो-जिही ही सकीरी है। गंगा जमुना वांङ दोवें इक दूजी विच वगदीआं हन, पर सरसवती वांङ आपणी होंद सांभी रखदीआं हन।

संभव है इह संगम इक दूजी दी होंद दी लोड़ होवे। कला दी पौण पाणी जिंनी लोड़ होवे। संसक्रिती, जैवकता (बाइओलौजी) दा अंग बण गई होवे। ‘मौत’ नूं पहड़दिआं-सुणदिआं असीं अजिहे प्रशनां दे साहमणे हुंदे हां।

नब्बेवें वरहे तक आउंदी-आउंदी मासी बहुत कुझ भुल्ल गई है। पर उहनूं जपुजी, कीरतन सोहिला, रहिरास दीआं बाणीआं याद हन। कबीर, फ़रीद, नौवें महल्ले दे सलोक याद हन। भाई गुरदास दीआं वारां याद हन। ते ‘मौत नूं’ कविता वी उहदे चेते विच टिकी होई है। कहिंदी है, “बाणी मैनूं सुख्ख दिंदी है ते जिउंदा रख्खदी है। शुकर ऐ, मैनूं बाणी याद ऐ”, उह कहिंदी है। लग्गदा है, साडा जिउंदे रहिणा साडी सिमरती ते विसिमरती नाल जुड़िआ होइआ है। याद करन नाल असीं जिउंदे हां, भुल्लण नाल मर जांदे हां। “आखा जीवां, विसरै मर जाओ" नानक जी बचन करदे हन।

इह बचन आतमा दे जिउण मरन दा रूपक है जां सरीर दे जिउण मरन दा सूचक? इह इस गल्ल ’ते निरभर है कि असीं 'हो रहे' नूं किवें वेखदे हां: घटना दे रूप विच जां प्रवाह विच। जे सभ कुझ घटनावां विच घट रिहा है, तां मिरतू वी घटना है। अंतम घटना। इक्को वार घटदी है। रसता कबर विच डिगदा है, तां उस तों अग्गे नहीं जांदा। पर जे स्रिशटी प्रवाह है, तां साडी मिरतू वी प्रवाह है। इह अंतिम घटना नहीं। इह साडे नाल-नाल तुरदी है। सरीर ते आतमा दी मिरतू इक्को है। नानक बचन केवल रूपक नहीं है।

बाणी कहिंदी है - जीआं अंदर जिउण दी जुगत धरी होई है। लग्गदा है, जिहड़ी चीज़ जिउण लई ज़रूरी नहीं उह सिमरती विच्चों किर जांदी है। जिंनी कु सिमरती किरदी है, उंना कु असीं मर जांदे हां। एस उमर विच मासी दी सिमरती विच्चों बहुत कुझ किर गिआ है। उही रहि गिआ होणा है, जिस बिनां सरदा नहीं। जे ‘मौत नूं’ कविता बच गई है, तां मासी दा उस बिनां वी सरदा नहीं होणा।

जिस सिमरती विच गुरबाणी अते भाई गुरदास दी कविता टिकी होवे, उत्थे वासा मिलणा ही इस कविता दी वडिआई है। मैनूं लग्गदा है कविता दा जिउण दी लोड़ बणना, इहदा कावि धरम है; भावें इक जणे लई ही बणे। मैनूं ‘मौत नूं’ कविता एसे लई मुल्लवान लग्गदी है।

इह कविता मिरतू नूं सवीकार ही नहीं करदी, मिरतू नूं जिउण दा अंग समझदी है। सवीकार बाहरले नूं जां दूजे नूं कीता जांदा है आपणे अंग नूं नहीं। पर असीं मौत नूं दूई जां दूजे दे रूप विच वेखदे हां। दूजा भैअ है। फ़लसफ़ी सारतर ‘दूजे नूं दोज़ख़’ कहिंदा है। दोज़ख़ वी भैअ है। मनोविगिआनीआं दा अनुमान है, बंदा दस विच्चों नौं खंड भैअ विच रहिंदा है। बाबा नानक इस तों वी अग्गे जांदे हन: जीव भैअ विच जंमदा है, भैअ विच मरदा है, भैअ विच उह हस्सदा है, भैअ विच रोंदा है। भैअ सानूं भैभीत करदा है। इहदे साहवें अरजन वी निहत्था हो जांदा है।

‘मौत नूं’ कविता विच मिरतू भिअंकर नहीं दिसदी। उहदे गल विच खोपरीआं दी माळा नहीं, जबहाड़िआं विच्चों लहू नहीं चिउंदा। मिरतू साधारण वरतारा है; ‘जौं चरवाई लैण’ तों वी साधारण, ‘भाबी नूं झात’ बुलाउण तों वी साधारण। इह रिहाड़ करदे बच्चे वरगी है, जिहड़ा झिड़क खा के पासे बैठा जांदा है ते थोहड़े चिर पिछ्छों अख्खां मलदा फेर कोल आ जांदा है।

मिरतू दा इह चिहरा घरेलू है। ते केवल एसे कविता विच मिलदा है। नां अग्गे नां पिछ्छे। मोहन सिंघ दी बाकी रचना विच वी नहीं। पंजाबी दी समुच्ची नवीं कविता इह तों कोरी है। इह सबब्ब दी कविता है। पर हर सबब्ब बिलकुल बेसबब्ब नहीं हुंदा। बस उह साडे तरक दे घेरे विच नहीं आउंदा। रुख्ख दी जहड़ सानूं दिसदी नहीं।

‘मौत नूं’ कविता दी जहड़ पंजाबी दी कावि परंपरा विच नहीं, लोकधारा विच लग्गी होई है। इहदी सुर लोकगीत वाली अते आवाज़ इसतरी दी है। पंजाब दी इसतरी लोक गीतां विच ही खुल्ल्ह के बोलदी है। पंजाबी दे पुरख प्रधान प्रवचन विच इहदी आवाज़ ग़ाइब है। उह कंम सारन लई बोलदी है जां अणसरदे नूं बोलदी है: “जे तूं सिर चहड़िआ अणसरदे नूं बोली।” पर इहदा वी उहनूं मुल्ल तारना पैंदा है: “करदूं गज वरगी जे फेर बराबर बोली।”

‘मौत नूं’ कविता विच इसतरी आपणे वांङूं (नारी वांङूं) बोलदी है; मरद वांङूं नहीं, नां उहदे बराबर, नां रोस विच, नां अणसरदे नूं। एहो जिही खरी आवाज़ पंजाब दी नारी कविता विच वी नहीं सुणदी। बहुती कविता विच रोह, विदरोह, चिंता नारी दी है; पर आवाज़ मरदावीं। आपणा दुख्ख-सुख्ख कहिण लई उस कोल आपणी भाशा नहीं। मरद दी भाशा विच उह हासोहीणा बण जांदा है। जिवें राणी जिंदां नूं ‘पंजाब दा इक्को मरद’ कहिण नाल।

मिरतू नाल संवाद इस कविता दा होर गुण है। साडे परवचन विच संवाद घट्ट है, विवाद वध्ध। पर विवाद साडा विरसा नहीं, इतिहास दा दित्ता सराप है। सानूं एना चिर शसतर चुक्कणे पए कि असीं भुल्ल गए रख्खणे किवें हन? साडे हत्थ ही शसतर बण गए हन। शसतर ही गुरू पीर। ते युध्ध साडा धरम।

शसतर वैरी ’ते ही नहीं उस भाशा ’ते वी वार करदे हन, जिहड़ी शसतर महिमा नहीं करदी। वेखो साडी मुख्ख किरिआ ‘करना’ किवें ‘मारना’ बण गई है: असीं गल्लां मारदे हां, झूठ मारदे हां, मौज मारदे हां। सैंकड़े चीज़ां हन; जिहड़ीआं असीं हुण करदे नहीं, मारदे हां। विआकरण दी किरिआ जिउण दी किरिआ तों वख्खरी नहीं हुंदी। लग्गदा है, साडे हर करन विच मरन रल जांदा है। हत्थ हथिआर बणदे हन, तां हर छुह वलूंधरी जांदी है।

शसतरबध्ध भाशा विच संवाद नहीं हो सकदा। पंजाबी बंदा वैरी नाल गल्ल नहीं करदा। मरदा है जां मारदा है। इस लई उह मिरतू नाल गल्ल नहीं कर सकदा।

‘मौत नूं’ कविता विच इह गल्लबात इसतरी करदी है। सावितरी-सत्तिआवान मित्थ विच वी इसतरी ही इह भूमिका निभाउंदी है। असल विच मिरतू नाल वारतालाप इसतरी वी नहीं करदी, इसतरी दे रूप विच जननी करदी है। उही इहदी भाशा जाणदी है। इह भाशा उह जणेपे दी पीड़ विच्चों सिख्खदी है।

तरक वितरक ते हार जित्त दी भाशा विच इह वारतालाप असंभव है। सवीडन दे फिलम निरदेशक इंगमार बरजमन्न दी फिलम सैवनथ सील विच मनुख्ख मिरतू नाल शतरंज दी बाज़ी लाउंदा है। सतरंज दी भाशा हार जित्त दी भाशा है, युध्ध दी भाशा है। इस करके वारतालाप दी खेड सिरे नहीं चहड़दी।

सावित्तरी - यमराज वारतलाप मिरतू दी परिभाशा बारे है। सत्तिआवान दा सजिंद होणा इसदा परिणाम है। उह आपणी आई ’ते घट चुक्का है। सावितरी इस घटना नूं अणघट अते आई नूं अणआई करना चाहुंदी है।

बरजमन्न दी फिलम विच शतरंज दी खेड मिरतू दे आउण दी घड़ी नूं खुंझाउण वासते खेडी जांदी है। बंदा, हारन लग्गा, हत्थ मार के नरदां खिंडा दिंदा है। सोचदा है, मिरतू नूं याद नहीं रहिणा, किहड़ी नरद कित्थे पई सी। खेड मुढ्ढ तों शुरू करनी पवेगी ते मिरतू दा वेला खुंझ जावेगा।

दोवें संवाद मिरतू दी अटल्लता बारे हन। दोवें मिरतू नूं समस्सिआ समझदे हन ते इहनूं हल्ल करन दा यतन करदे हन।

‘मौत नूं’ कविता विच मिरतू समस्सिआ नहीं है। कविता चीज़ां नूं समस्सिआ-ग्रसत द्रिशटी नाल वेखदी ही नहीं। समस्सिआवां मनुख्खी लोड़ां तों उपजदीआं हन। लोड़ वाली अख्ख नाल रुख्ख शाइद लक्कड़ दिसे ते गुलाब गुलकंद। कविता दा धरम रुख्ख नूं रुख्ख वेखणा है ते फुल्ल नूं फुल्ल। रुख्ख ते फुल्ल उंना चिर ही बचे रहिणगे, जिंना चिर उह कविता दी अख्ख नाल वेखे जाणगे। अज्ज दे परिआवरण दी दुरदशा ते परदूशण, कविता वल्लों बेमुख होण करके वी है। इस तों वी पुशटी हुंदी है कि कविता साडे होण दी ज़रूरत है।

‘मौत नूं’ कविता किसे ‘मसले’ नाल मैली नहीं होई है। मसले मिरतू नूं फ़तहि करन दी लोड़ विच्चों पैदा हुंदे हन। उह लोड़ इस कविता विच है नहीं। लग्गदा है, बंदा मौत नाल हमेशा सपेनी नावलकार सरवांते दे डान किहोते वांङ लड़दा रिहा है, जिहनूं साहमणे धूड़ विच आउंदीआं भेडां वैरी दल दिसदीआं सन। नाइक बणन लई बंदे नूं की-की नहीं करना पैंदा? इसतरी इस आप-सहेड़ी बला तों मुकत है। उहनूं चीज़ां नूं धूड़ विच वेखण दी लोड़ नहीं।

‘मौत नूं’ कविता विचला निरमल ते निरमाण बिंब पंजाबी दी बाकी कविता विच दुरलभ्भ है।

इस कविता विच मिरतू नाल वारतालाप वी निआरा है। वारतालाप कविता तों पहिलां शुरू होइआ हुंदा है। कविता जिस प्रशन दुआले घुंमदी है, उह कविता तों बाहर है। शाइद शूनय ही कविता दी धुरी है, जिहदे आले-दुआले उह रूप साजदी है। होण अते अणहोण दा वारतालाप सदा तों चल रिहा है। इह कविता चलदे वारतालाप विच परवेश करदी है ते वारतालाप नूं मनुख्खी चिहरा दे दिंदी है। कविता विच्चों आदि-जुगादी भारे प्रसताव निकल जांदे हन। महिंदी लाउण, घोड़ी गाउण ते पींघ झूटण जिहे निक्के-निक्के द्रिश प्रवेश कर जांदे हन।

इस कविता दी सिफ़त है कि इह मिरतू दी गल्ल मिरतू दे मुहावरे विच नहीं करदी। पंजाबी दा इह मुहावरा इहदे रास वी नहीं आउणा सी। इह हिंसा नाल विंनहिआ होइआ है। इस कविता नें सहिज सुभाअ ही इह मुहावरा नकार दित्ता है। असल विच कविता मिरतू नाल गल्ल करदी है, मिरतू बारे नहीं। गल्ल जिउण बारे है।

वारतालाप विच मिरतू बोलदी नहीं। बोली विच गल्ल बझ्झ जांदी है। चुप्प विच गल्ल पसरी हुंदी है धुप्प वांङ। उह अकल दी पंड विच बझ्झदी नहीं। इस करके असीं चुप्प तों डरदे हां। ते चाहुंदे हां कि मिरतू साडे वाङूं साडे नाल बोले। साडी बोली विच बोले।

पर कवी मिरतू दे मूंह विच मनुख्खी ज़बान पाउण दी उकाई नहीं करदा। सो वारतालाप दोहां ज़बानां विच हुंदा है। सानूं लग्गदा है, वारतालाप केवल साडी बोली विच ही हो रिहा है। बोल केवल असीं रहे हां, मिरतू केवल सुण रही है। इह साडा भरम है। वारतालाप केवल बोल के ही नहीं हुंदा। अणबोलिआं वी बिरथा जाणी जा सकदी है।

‘मौत नूं’ कविता दे हर बंद दा अंत मिरतू नूं आखे नाल हुंदा है: ‘साह लै मौते काहलीए मैं अजे नां विहली।’ पहिले बंद दे अंत अते दूजे बंद दे जनम विचकार खप्पा है; शूनय है; रहाओ है। ते इह चुप्प है। इह चुप्प मिरतू दा संवाद है। इस शूनय विच पहिले बंद दी मिरतू है ते दूजे दा जनम है। इह होण अते नां होण दा रिदम है। असीं तुरदे हां; तां इक पैर धरती ’ते हुंदा है, दूजा शूनय विच। इह होण अते अणहोण दा, जिउण अते मिरतू दा वारतालाप है।

मौत कविता होण अते अणहोण दे रिदम विच लिखी गई है। साडे जिउण दी करमगती वी। जिउणा रंगां दा अचंभा छंभ है, पूरन सिंघ किसे कविता विच कहिंदा है। पर इह दिसदा छंभ तों बाहर खहड़ के है। उह बाहर बिलकुल बाहर नहीं, खप्पे वाली थां है। जिउणा विआह वरगा है, मोहन सिंघ इस कविता विच (रूपक वजों) कहिंदा है। पर इह विआह तां ही है कि इस विच मिरतू वी शामल है। विआह विच आईआं मेलणां विच मेलण है, जिस नाल विच-विच गल्लबात करनी पैंदी है।

इह कविता दस्सदी है कि मिरतू दी अख्ख नाल वेखिआं ही जिउणा चंगा लग्गदा है। दुनीआ सुहणी लग्गदी है। सुहज है ही मिरतू करके। फुल्लां विच रंग ते सुगंध मिरतू दी है। सदा बहार रुख्खां नूं रंग नहीं लग्गदे। उह इक्को रुत्त दे सराप विच रहिंदे हन।

मासी कहिंदी है: “हुण मैं विहली आं, बथेरा जिउं लिआ है।” भाई गुरदास नूं याद करन लग्गदी है:

अख्खीं वेख न रजीआ, बहु रंग तमासे॥

उसतति निंदा कंनि सुणि, रोणे ते हासे॥

सादी जीभ न रजीआ, कर भोग बिलासे॥

नक न रजा वासु लै, दुरगंध सुवासे॥

रजि न कोई जीविआ, कूड़े भरवासे॥

मोहन सिंघ दी इह कविता रज्जण नूं कूड़ा नहीं समझदी। इह कहिंदी है, जिउणा एना रसवंत है कि इहदा रज्ज नहीं आउंदा। इही गल्ल डेढ सदी पहिलां अमरीकन कवी ऐमिली डिकनसनस नें कही सी, “जिउणा ही एना अचंभे भरिआ है कि होर कंम लई विहल ही नहीं दिंदा।”

मासी वी विहली नहीं। उह जिउण दा कंम करी जा रही है। नाल दे संगी-साथी तुर गए हन। हाण दा बेली चला गिआ है। कदे-कदे बाणी दी थां होठां ’ते रोसा आ जांदा है:

संजोग तों विजोग लिख ते

हत्थ चंदरे दे कलम फड़ाई॥