औकसफोरड इंगलिश डिकशनरी वाळे हर साल, इक्क नवां शबद सिरजदे जां अपणाउंदे हन, जो संसार दे परचल्लत अंदाज़, शैली, लोका-चार जां इस दी किसे समकाली विशेशता दी तरजमानी करदा है। इह शबद, मौके दे सभिआचारक, राजनीतक, समाजिक जां होर खेतरां दी दशा अते दिशा दा प्रतीक हुंदा है अते इक्क शबद हुंदिआं होइआं वी, इह इक्क परिभाशा दा कंम करदा है। इस प्रथा अनुसार इनहां नें 2016 ’च ‘पोसट-टरुत्थ’ (Post-Truth) नूं आपणा ‘वरड आफ़ दा ईअर’ घोशित कीता। इस दी परिभाशा है: ‘ओह युग्ग जिस ’च जन-मत्त बणाउण जां बदलण लई, असलीअत अते सच्च दी बजाइ, जज़बातां अते निजी मानतावां नूं टुंबण वाळीआं अपीलां किते वध्ध असरदार हुंदीआं हन।’ इस गल्ल नूं दस साल होण लग्गे हन, भाव कि अज्ज असीं ‘सच्च-युग तों बाअद दे युग’ (पोसट-टरुत्थ इरा) ’च विचर रहे हां।
‘पोसट-टरुत्थ’ (Post-Truth) शबद दी सिरजणा दा इह मतलब वी नहीं कि इह कोई नवां वरतारा है। सच्च दा झूठ अते झूठ दा सच्च, हर युग ’च बणाइआ जांदा रिहा है। इनहां दी मातरा वध्ध-घट्ट कर के, आपो-आपणीआं नां-पाक गरजां पूरीआं करन लई इनहां दे अनेकां जोड़-कुजोड़ बणाए जांदे रहे हन। अज्ज, हर पुरातन वरतारे नूं अजोके परिपेख अनुसार मुड़ विचारन दी ज़रूरत है, किउंकि हर युग दीआं आपणीआं विशेशतावां हुंदीआं हन, जिनहां दे सरब-विआपी चंगे अते मंदे प्रभाव हुंदे हन। इक्क उदेश-पूरन, सफल अते प्रसंन-चित्त जीवन जिउण लई सानूं इनहां प्रभावां अनुसार बदल दे रहिणा पैंदा है। चंगे प्रभावां नूं कबूलण अते मंदिआं तों बचण दी सिआणप सिखदे रहिणा पैंदा है। इस वासते सानूं इनहां विशेशतावां दा वी अते इनहां दे चंगे-मंदे प्रभावां दा वी, सही गिआन हासल करना ज़रूरी है।
अज्ज दे युग्ग दीआं अनेकां विशेशतावां ’चों मुख्ख, तकनौलोजी अते खास कर के इस दी उप-ब्रांच ए.आई दे, आपणे चंगे अते मंदे प्रभाव हन। निर-संदेह तकनौलोजी राहीं संसार नें बहुत विकास कीता है अते बे-इंतहा पदारथिक खुशहाली प्रापत कीती है। इस सदका अज्ज आपां आपणे पूरवजां तों किते वध्ध ख़ुशहाल, साधन-संपंन, सिहत-वंद, पहड़े-लिखे अते आतम-निरभर हां। आपां नूं कुदरती आफ़तावां तों बचण दे ढंग-तरीके, खाध-खुराक दे वसीले, आवाजाई अते ढोअ-ढुआई दे साधन अते राजनीतक अते समाजिक खुल्ल्हां, हासल हन। पर त्रासदी इह है कि सवा अठ्ठ सौ करोड़ दी अबादी वाळे अज्ज दे संसार ’च, इस तकनौलोजी दे चौधरी बहुत ही घट्ट हन। इनहां नें तकनौलोजी राहीं आपणे कोळ अथाह आरथिक, राजनीतक अते समाजिक ताकत इकठ्ठी कर लई है अते ‘टूअ बिग्ग टू फेल’ कारपोरेशनां सथापित कर लईआं हन। गिणती दे इनहां इजारेदार-चौधरीआं नें इस नूं शोशण दा मुख्ख साधन बणा लिआ है। कहिण नूं समुच्ची मनुख्खता दी विआपक अते सरब-सांझी भलाई लई बणाई अते वरती जा रही तकनौलोजी दी, इह रळ के अते बे-हियाई नाळ आपणे मुफादां लई दुर-वरतों कर रहे हन। पर संसार वासते नवीं किसम दीआं अनेकां समस्सिआवां खड़ीआं कर रहे हन, अते जाण-बुझ्झ के इनहां समस्सिआवां नूं छुपाअ वी रहे हन अते छुटिआ रहे हन।
इह दुर-वरतों, तकनौलोजी दी विआपक उप-योगता दे पड़दे ओहले कीती जा रही है, तां कि असीं इस दी वरतों करदे रहीए। इस दुर-वरतों तों इलावा, इस दे अनेकां अण-चाहे अते अण-किआसे मंदे असर हन, जिनहां दा इस नूं बणाउण वाळिआं नूं वी पहिलां कोई चित्त-चेता नहीं हुंदा। अंगरेजी ’च इनहां नूं ‘Unintended Consequences of Technology’ किहा जांदा है। इस तरहां आपां दूहरी मार झल्ल रहे हां – जाण-बुझ्झ के इस दी दुर-वरतों करके हो रहे अते इस दे अण-किआसे, दोहां किसमां दे मंदे प्रभावां हेठ दरड़े जा रहे हां। इनहां दे समाधान लई आपां नूं नवेकळी किसम दे अते निरंतर उपराले करदे रहिण दी लोड़ है, किउंकि इतिहास ’च इस तरहां दीआं समस्सिआवां पहिलां कदे आईआं ही नहीं। ‘इतिहास आपणे आप नूं दुहराउंदा है’ दी मनौत तकनौलोजी ’ते लागू नहीं हुंदी, अते नाळ ही तकनौलोजी इक्क गती-शील विशा है।
फ़ौरी धिआन-योग समस्सिआवां ’चों इक्क खास है: सच्च अते झूठ विचला मिट रिहा फरक, जिस दी भूमिका पहिले पहिरे ’च बंनही जा चुक्की है। इस युग्ग विच्च, ‘सच्च’ उस नूं नहीं मंनिआ जांदा जो असलीअत बिआन करदा होवे अते तत्थां ‘ते खरा उत्तरदा होवे, सगों उस नूं मंनिआ जांदा है जो लोकां दीआं भावनावां नूं प्रभावित करे जां उनहां दीआं पहिलां तों बणीआं होईआं धारनावां नाल मेल खांदा होवे। हुण उह गल्ल सच्ची मंनी जांदी है जो सभ तों वध्ध ‘लाईक’, ‘शेअर’ अते ‘कमैंटस’ प्रापत करदी है। अज्ज लोक असलीअत दी बजाए, आपणीआं मन-आईआं अते गरजां पूरीआं करन वाळीआं गल्लां ‘ते यकीन करदे हन। अज्ज अजिहे झूठ नूं ही सच्च मंनिआ जांदा है जो साडी मानसिकता नूं प्रभावित करन लई, साडे ‘बिग्ग डाटा’ (आदतां, सुभाअ, मनो-वेगां, चाहतां, संबंधां आदि दी जाणकारी) दे आधार ‘ते डिज़ाईन कीते जांदे हन। इह झूठ ऐसे ढंग नाल पेश कीते होए हुंदे हन कि इह सच्च लगदे हन, भावनावां नूं उतेजित करदे हन अते तेजी नाळ फैलदे हन। सच्च विचारा बण के रहि गिआ है, इस नाळ विशेशण लाउणे ज़रूरी हो गए हन। असल सच्च, अंदरला सच्च, पूरा सच्च, कपड़-छाण कीता होइआ सच्च, सटीक सच्च, कसीद कीता होइआ सच्च आदि।
इह वरतारा साडे समाजिक, राजनीतिक, अते नैतिक ढांचे लई इक्क वड्डी चुणौती बण चुक्किआ है। आपां तकनौलोजी अते ए.आई दे इस तरहां दे दूर-गामी मंदे असरां बारे घट्ट गल्ल करदे हां, किउंकि डूंघी सोच-विचार वाळा साडा किरदार ही गौण हो गिआ है। असीं सतही मसलिआं दीआं गल्लां वध्ध करदे हां पर सच्च अते अण-सच्च वरगे बरीक वरतारिआं बारे घट्ट सोचदे-विचारदे हां। संचार-क्रांती दे इस युग्ग ’च, जाणकारी अते सूचनावां दी भरमार है, ख़बरां दा चक्कर निरंतर चल्लदा रहिंदा है अते सोशल मीडीआ बहुत तेज गती नाल नवीआं धारनावां सिरज रिहा है। इनहां कर के इह वरतारा तेजी नाळ सथापित होइआ है अते आपां इस दे प्रभावां नूं प्रतख्ख देख रहे हां। इस दा सभ तों वड्डा नुकसान इह हो रिहा है कि साडे सभ किसम दे भरोसे टुट्ट रहे हन। साडे आपसी भरोसे, सरकारां अते अदालतां ’च भरोसे, आपणे लीडरां अते माहिरां ’च भरोसे, आपणीआं संसथावां अते आपणे धरमां ’च भरोसे − सभ तिड़क रहे हन। जद कि आपां नूं इकठ्ठे रहिण लई इनहां सभ भरोसिआं दे नाळ-नाळ सांझीआं कदरां-कीमतां, सांझे विशवाशां अते सांझे अकीदिआं ’च भरोसे दी अहिम लोड़ है। सानूं आपणे लीडरां, संसथावां, माहिरां, लाहे-बंद बिरतांतां अते नरोए विरसे ’च भरोसिआं दी लोड़ है। साडे लई सरब-सांझे विशवासां अते सरब-सांझीआं मानतावां दा होणा बहुत ज़रूरी है, किउंकि इह साडे भरोसिआं दा आधार हन। पर सच्च-युग्ग तों बाअद दे युग ’च इह खुर रहे हन।
हुण तक्क आपां नूं इह वी पता लग्ग चुक्किआ है कि ए.आई वाळीआं वड्डीआं कंपनीआं (जां कारपोरेशनां) साडीआं आदतां, विचारां अते बिरतांतां नूं जाण के ही साडे लई उकसाऊ, भरमाऊ, भड़काऊ अते भटकाऊ किसम दीआं वीडीओज बणाउंदीआं हन। इह कोई अथ-कथनी नहीं कि इह साडे ‘रग-रग दीआं वाकिफ’ हो चुक्कीआं हन। जन-सधारन नें इनहां कारपोरेशनां दा मुकाबला की कर लैणा है, इह सरकारां तों पूरे नाबर होए पए हन। आपां नूं इनहां वलों वरते जा रहे खुद-गरज़ ढंग-तरीकिआं दी जाणकारी भावें पता नहीं लग्ग सकदी पर इनहां दे मंदे प्रभावां तों बचण लई सिआणप ज़रूर मिल सकदी है। चंगी गल्ल इह है कि इनहां वलों सच्च ते चहड़ाए जा रहे पड़दिआं नूं हटाइआ जा सकदा है, अते इस दी रोशनी बहाल कीती जा सकदी है। इह ठीक है कि सच्च नूं मुड़ सथापित करना औखा है, पर इस लई भरपूर कोशिशां करनीआं ज़रूरी हन तां कि असीं आपणीआं आउण वाळीआं पीहड़ीआं प्रती आपणा फ़रज निभाअ सकीए। इह करन लई कुछ विचार अग्गे दित्ते गए हन।
पत्थर चट्ट के मुड़ी मछ्छी वांगूं, अज्ज दे पछ्छमी जगत दी नवीं विचार-धारा ‘Finding Modern Truth in Ancient Wisdom’ बण रही है। साडे लई इस नूं समझणा, इस ’ते भरोसा करना अते इस नूं अपणाउण होर वी सौखा है किउंकि इह साडे पूरबी महां-पुरखां दीआं चिर-काली सिख्खिआवां ते अधारित है। अज्ज दे चोटी दे इतिहासकार-फिलासफर युवल हरारी दी इक्क माअरके-दार नसीहत है कि अज्ज गूगल अते होर एजंसीआं साडी ‘पछाण’ कर के ही साडा शोशण कर सकदीआं हन। जे असीं, ‘आपणे-आप नूं पछाणन’ ’च अते उनहां वलों ‘सानूं पछानण’ दी दौड़ ’च पिछ्छे रहि गए तां साडा शोशण लाज़मी है। सपशट है कि उस दी इह मत्त ‘आपणे आप नूं पछाणो’ (Know Thyself) दे यूनानी सिधांत विच्चों लई गई है। उस दी दूजी नसीहत खेडां अते साधना (Sports and Meditation) नूं सुहिरदता नाळ अपणाउणा है। इस तरहां असीं आपणे सरीर अते मन दोहां नूं तकड़ा कर के अजोकीआं समस्सिआवां दा समाधान कर सकांगे, जां इनहां नूं सारथिकता नाळ जर सकांगे। बाबा नानक नें इस सिधांत नूं ‘मन तूं जोति सरूपु है आपणा मूलु पछाणु’ कहि के अप्पडेट कीता है। अज्ज दे युग ’च इस दी प्रसंगकिता होर वी वध गई है।
पोसट-टरुत्थ दे युग्ग विच्च, जित्थे हर कोई आपणे आप नूं माहर समझदा है, इह सिधांत बहुत महत्तवपूरन हो जांदा है। जदों असीं किसे गुंझलदार मुद्दे ‘ते कोई जाणकारी हासल करना चाहुंदे हां, तां सानूं पहिलां इह मंनणा चाहीदा है कि इस बारे साडा गिआन सीमत है। इस मानता नाल असीं सही जाणकारी दी भाल करन अते माहरां ‘ते भरोसा करन लई तिआर हुंदे हां। आपणे आप नूं पछाणन दा मतलब इह वी है कि असीं दूजे लोकां नूं वधेरे समझ नाल देखीए। जदों असीं ‘आपणे-आप’ नूं समझ लैंदे हां, तां असीं उनहां लोकां दे विचारां नूं वी बिहतर तरीके नाल समझ सकदे हां जिनहां नाल असीं सहिमत नहीं हुंदे। इस नाल विवेक-शील अते रचनातमक विचार-वटांदरे दा राह खुल्ल्हदा है, इक्क-दूजे नूं नकारन दी बजाए असीं आपसी विचारां दा आदान-प्रदान करदे हां। इस नसीहत उत्ते असीं दो सटेजां ’च कंम कर सकदे हां।
संसथाई अते समाजिक पध्धर ‘ते यतन:
* मीडीआ नूं आपणी रिपोरटिंग विच्च निरपख्खता अते पारदरशता बणाई रख्खणी चाहींदी है। पत्तरकारां नूं तत्थां दी जांच ‘ते ज़िआदा ज़ोर देणा चाहीदा है अते सरोतां नूं सपशट करना चाहीदा है। विगिआनक अदारिआं नूं आपणे कंम नूं आसान अते समझणयोग तरीके नाल आम लोकां तक्क पहुंचाउणा चाहीदा है। सरकारां नूं आपणे कंम-काज विच्च पारदरशता लिआउणी चाहींदी है तां जो लोकां दा विशवास बहाल हो सके।
* सिख्खिआ प्रणाली विच्च तत्थां नूं याद करन दी बजाए, विदिआरथीआं नूं आलोचनातमक सोच (Critical Thinking) सिखाई जाणी चाहीदी है। उनहां नूं इह सिखाइआ जावे कि जाणकारी दे सरोतां नूं किवें परखिआ जावे अते किसे वी दाअवे नूं सच्च मंनण तों पहिलां सबूतां दी मंग किवें कीती जावे।
* सोशल मीडीआ कंपनीआं नूं गलत जाणकारी अते नफ़रत भरी समग्गरी नूं फैलण तों रोकण लई सख़त नीतीआं बणाउणीआं चाहीदीआं हन। इस तों इलावा, उनहां नूं आपणे ऐलगोरिदमां नूं इस तरहां बदलणा चाहीदा है जो सिरफ़ भावनावां नूं नां उकसाउण, सगों प्रमाणिक अते भरोसे-योग जाणकारी नूं वी उतशाहित करन।
निज्जी पध्धर ‘ते सावधानीआं:
* सानूं नियमित तौर ‘ते आपणे विचारां अते विशवासां नूं परखदे रहिणा चाहींदा है। आपणे आप तों पुछ्छीए कि असीं किसे खास गल्ल ‘ते किउं यकीन करदे हां? की इह तरक अते सबूतां ‘ते आधारित है, जां सिरफ भेड-चाल है। इह सवै-पड़चोल सानूं भावनावां ‘ते आधारित फैसलिआं तों बचाएगी।
* जदों कोई जाणकारी सानूं ज़िआदा गुस्सा, डर, जां खुशी महिसूस करवाए, तां सावधान हो जाईए। बिनां पड़ताल कीते उस नूं अग्गे सांझा नां करीए। इक्क पल लई रुकीए अते तरक नाल सोचीए। गलत जाणकारी अकसर भावनातमक प्रतीकरमां दा फाइदा उठाउंदी है।
* जाणकारी दे इक्क ही सरोत ‘ते निरभर नां रहीए। वख्ख-वख्ख विचारां अते पख्खां वाले मीडीआ नूं पहड़ीए तां कि सानूं किसे वी मुद्दे दा पूरा चित्तर मिल सके। इह ‘आपणे आप नूं पछाणो’ दे सिधांत दा ही विसतार है, किउंकि इस नाल असीं इह पछाण सकदे हां कि साडा मन किहड़े सरोतां नूं ज़िआदा पसंद करदा है अते किउं।
* किसे वी जाणकारी ‘ते विशवास करन तों पहिलां उस दी पुशटी करन दी आदत पाईए। इंटरनैट्ट ‘ते बहुत सारे फैकट-चैकिंग पलेटफारम उपलबध हन जो ख़बरां दी सचाई दी जांच करदे हन। इह इक्क बहुत ही सौखा पर प्रभाव-शाली कदम है।
* आपणे तों वख्खरे विचार रख्खण वाले लोकां नाल गल्लबात करीए। इस दा मकसद उनहां नूं गलत साबित करना नहीं, सगों उनहां दे द्रिशटीकोण नूं समझण दी कोशिश करना होणा चाहीदा है। इह वी ‘आपणे आप नूं पछाणो’ राहीं ही संभव है।
***
( लेख विचले तत्थां दी पुशटी अते विचारां दी प्रोड़ता लई, ChatGPT अते Google Gemini दी वरतों कीती गई है)

