जुलाई 07, 2026

writingDetail.created_by
By: प्रिं. कुसुम टाक

“डिसकैलकूलीआ” - गणित सिख्खण अते गिणती करन विच्च आउण वालीआं मुशकलां

असीं अकसर सिख्खिआ नूं सिरफ नंबरां, अंकां अते इमतिहानी नतीजिआं नाल जोड़ दिंदे हां। जेकर कोई बच्चा गणित विच्च कमज़ोर होवे तां असीं तुरंत इह नतीजा कढ्ढ लैंदे हां कि उह मिहनत नहीं कर रिहा जां उसदी दिलचसपी नहीं है। पर की असीं कदे सोचिआ है कि इसदे पिछ्छे कोई गंभीर सिख्खण समस्सिआ वी हो सकदी है? डिसकैलकूलीआ इक्क अजिही ही अणगौळी जाण वाली हालत है, जो बच्चिआं अते कई वार वड्डिआं नूं वी प्रभावत करदी है।

‘डिसकैलकूलीआ’(Dyscalculia)शबद यूनानी भाशा दे दोंह शबदां तों बणिआ है। ‘डिस’ दा अरथ है मुशकिल अते ‘कैलकूलीआ’ दा अरथ है गिणती। इह इक्क निऊरौलोजिकल लरनिंग डिसआरडर है, जिस विच्च विअकती नूं गिणती, अंकां दी पछाण, जोड़-घटाओ, गुणा-भाग अते गणितक संकलपां नूं समझण विच्च मुशकिल आउंदी है। इह समस्सिआ बुध्धी दी घाट नहीं, सगों दिमाग दे उस हिस्से नाल जुड़ी हुंदी है जो अंकां, गिणती अते तरकशील सोच नूं संभालदा है। आम तौर ’ते डिसकैलकूलीआ नाल प्रभावित बच्चे होर विशिआं विच्च चंगा प्रदरशन करदे हन, पर गणित विच्च पिछ्छे रहि जांदे हन।

डिसकैलकूलीआ दे लछ्छण हर बच्चे विच्च इक्को जिहे नहीं हुंदे, पर कुझ आम लछ्छण हन- गिणती करन विच्च मुशकिल होणा। जोड़, घटाओ, गुणा अते तकसीम वरगीआं मूल गणितक किरिआवां नूं समझण विच्च दिक्कत। अंकां नूं उलट-पुलट लिखणा जां पहड़ना। समां, तारीख जां पैसिआं दी गिणती विच्च भुल्ल करना, गणित दे फारमूले याद नां रहिणा, गणित नाल संबंधित डर जां चिंता महिसूस करना। इह लछ्छण आम तौर ’ते सकूली पध्धर ’ते सपशट हो जांदे हन जदों बच्चे नूं गणित दे अधिआइ समझण विच्च लगातार मुशकिल आउंदी है।

डिसकैलकूलीआ दे कारन अजे तक पूरी तरहां सपशट नहीं हन, पर माहिरां अनुसार इसदे कुझ मुख्ख कारन हन- दिमागी विकास विच्च अंतर, जैनेटिक जां विरासती कारन, गरभ अवसथा दौरान दिमागी विकास ’ते पैण वाला प्रभाव। इह ज़रूरी है कि डिसकैलकूलीआ नूं आलसीपन जां गैर-धिआन नाल नां जोड़िआ जावे किउंकि इह इक्क विगिआनक तौर ’ते मंनी होई सिख्खणी समस्सिआ है। डिसकैलकूलीआ दी सही पछाण बहुत महत्तवपूरन है। इस लई मनोविगिआनक टैस्सट, विद्दिअक मुलांकण अते विदिआरथी दे विहार दा निरीखण कीता जांदा है। अधिआपकां दी भूमिका इत्थे बहुत महत्तवपूरन है किउंकि उह सभ तों पहिलां बच्चे दी मुशकिल नूं पछाण लैंदे हन।

डिसकैलकूलीआ दा कोई इक्क निशचित इलाज नहीं है, पर सही विद्दिअक रणनीतीआं नाल इस नूं काफ़ी हद्द तक कंटरोल कीता जा सकदा है। इस समस्सिआ नूं आडीओ-विजूअल सहाइक साधनां दी वरतों नाल घटाइआ जा सकदा है। रुज़ाना दीआं गतीविधीआं नाल गणित जोड़ के सिखाउणा, बच्चिआं नूं छोटे-छोटे अभिआसां राहीं कारज देणे। अजिहे विदिआरथीआं नूं सकूल समें तों बाअद वाधू समां देणा। समें-समें ’ते विदिआरथीआं नूं सकारातमक प्रेरित करना अते हौसला अफज़ाई राहीं वधीआ करन लई उतशाहित करना।

डिसकैलकूलीआ दा प्रभाव सिरफ गणित दी पहड़ाई तक सीमित नहीं रहिंदा, सगों विदिआरथी दा आतम-विशवास घट सकदा है। सकूलां विच्च अकसर अजिहे बच्चिआं उत्ते “कमज़ोर विदिआरथीआं” दा लेबल ला दित्ता जांदा है। अधिआपक अते मापे कई वार उनहां उत्ते दबाअ पाउंदे हन कि उह होर बच्चिआं दी तरहां प्रदरशन करन। वार-वार असफलता मिलण कारन उह आपणे-आप नूं होरनां नालों घटीआ समझण लग्ग पैंदे हन। कई वार अधिआपकां जां मापिआं वल्लों समस्सिआ नूं नां समझण कारन बच्चे ’ते मनोविगिआनक दबाअ वी पैदा हो जांदा है। नतीजे वजों उह आपणे आप नूं सिख्खण-सिखाउण दी प्रकिरिआ तों वख्खरा कर लैंदे हन।

इस समस्सिआ नूं समझण लई सभ तों पहिलां सानूं आपणी सोच बदलणी पवेगी। सिख्खिआ सिरफ इक्क मापदंड नाल नहीं मापी जा सकदी। हर बच्चा वख्खरा हुंदा है अते उसदी सिख्खण दी गती अते तरीका वी वख्खरा हुंदा है। जे कोई बच्चा गणित विच्च मुशकिल महिसूस करदा है तां उसनूं डाटण दी बजाए उसदी समस्सिआ नूं समझण दी लोड़ है। इस विच्च अधिआपकां दी भूमिका बहुत महत्तवपूरन है। जे अधिआपक डिसकैलकूलीआ बारे जाणकारी रख्खण तां उह अजिहे बच्चिआं दी पछाण जलदी कर सकदे हन। विशेश सिख्खण तरीके, आडीओ-विजूअल साधन अते हत्थो-हत्थ सिख्खण वालीआं गतीविधीआं बच्चिआं लई बहुत सहाइक सिध्ध हो सकदीआं हन। इस तों इलावा छोटे-छोटे कदमां विच्च सिख्खाउणा अते बच्चिआं नूं समां देणा वी ज़रूरी है।

मापिआं नूं वी आपणी सोच विच्च बदलाअ लिआउणा पवेगा। बच्चे दी तुलना होरनां नाल करना उसदे मनोबल नूं तोड़ सकदा है। इसदी बजाए मापे बच्चे दीआं खूबीआं नूं प्रोतसाहित करन अते उसनूं इह महिसूस करवाउण कि उह वी काबिल है। जे लोड़ पवे तां माहिरां दी सलाह लैणी चाहीदी है- जिवें साईकौलोजिसट जां विशेश सिख्खिआ दे अधिआपक।

सरकार अते सिख्खिआ प्रणाली नूं वी इस मसले वल्ल धिआन देणा चाहीदा है। सकूलां विच्च लरनिंग डिसआरडरज़ दी सक्रीनिंग लाज़मी बणाई जा सकदी है। अधिआपकां नूं इस बारे ट्रेनिंग दित्ती जावे अते बच्चिआं लई विशेश सहूलतां मुहईआ करवाईआं जाण। इमतिहानां विच्च वी अजिहे बच्चिआं लई वख्खरी प्रणाली हो सकदी है, तां जो उह आपणी समरत्था अनुसार प्रदरशन कर सकण।

अज्ज दे समें विच्च जदों असीं समावेशी सिख्खिआ दी गल्ल करदे हां तां डिसकैलकूलीआ वरगीआं समस्सिआवां नूं अणडिठ्ठा नहीं कीता जा सकदा। हर बच्चे नूं सिख्खण दा अधिकार है अते इह साडी ज़िंमेवारी है कि असीं उसनूं सही माहौल अते सहाइता प्रदान करीए।

इह याद रख्खणा ज़रूरी है कि डिसकैलकूलीआ कोई कमी नहीं, सगों इक्क वख्खरा सिख्खण दा ढंग है। जे असीं समझ, सहियोग अते सही अगवाई करीए तां अजिहे बच्चे वी जीवन विच्च वड्डीआं उपलबधीआं हासल कर सकदे हन। समाज दी सोच विच्च बदलाअ अते जागरूकता ही इस खामोश संघरश नूं अवाज़ दे सकदी है। डिसकैलकूलीआ नूं समझणा सिरफ सिख्खिआ दा मसला नहीं, सगों मनुख्खता दी पछाण वी है। जदों असीं हर बच्चे नूं उसदी योगता अनुसार मौका दिंदे हां, तद ही असीं इक्क सच्चमुच्च समानता वाला अते अग्गे वधदा समाज बणाउंदे हां।

* * * * *