संन 2000 दी आमद दी गलोबली छणकाहट नूं गुज़रिआं छे महीने बीत गए सन। बाकी संसार वांग, टरांटो निवासी वी, नवीं सदी दे जशनां दी चमक-दमक ते चाअ नूं खूब हंढाअ के, पूरी तरहां सहिज वल्ल परत आए सन। घरां दे दरवाज़िआं, छत्तां, ते रुंड-मरुंड दरख़तां नूं लाड़ीआं वांग सजाउण वालीआं रंगीन लाईटां, गत्ते दे बकसिआं `च गुंझळीआं बण के, घरां दीआं बेसमैंटां `च उत्तर गईआं सन। बज़ारां `च, सड़कां दे सिरां उत्तों दी, इक्क पासे दे खंभिआं तों दूसरे पासे दे खंभिआं तीक लटकाईआं, रंग-बरंगे भुकानिआं दीआं संघणीआं लड़ीआं, बुढ्ढी मझ्झ दे पिचक गए थणां `च वट गईआं सन।
कंम तों हो गईआं जुलाई-अगसत वालीआं सालाना छुट्टीआं दा लाहा लैण लई, इक्क दिन आपणे नियम अनुसार सवख़ते उठ्ठ के, मैं आपणे कंपिऊटर नाल छेड़-छाड़ कर रिहा सां कि अचानक ही मेरी सज्जी वख्खी `च सूई चुभण वरगा दरद टपकण लग्गा। पंज कु मिंटां `च ही, सूई दी उह चोभ, कंडिआली मधाणी `च बदल के, मेरे जिसम ते दिमाग़ नूं रिड़कण लग्गी। मेरे हसपताल `च पहुंचण तों पहिलां, वख्खी दे उस तिख्खे दरद नें मैनूं आंडे वांग फैंट सुट्टिआ।
ऐमरजंसी वारड `च मेरा बलड्ड प्रैशर चैक्क करन उपरंत, नरस नें मैनूं वेटिंगरूम वल्ल रेहड़ दित्ता। मेरे दोवें हत्थ वख्खी उत्ते दरद वाली थां तों लत्थण दी हिंमत नहीं सन कर रहे।
वड्ड-अकारी वेटिंगरूम विच्च, चारे पासे, कंधां नाल ढोअ लाई खलोते, बेचैन मरीज़ां दीआं कुमलाईआं निगाहां मेरे वल्ल पल कु लई उल्लरीआं ते मुड़ आपणे आपणे दरद `च गुआच गईआं। मैं तरदी नज़रे देखिआ कि किसे वी कुरसी तों मेरे लई ‘जी आइआं’ उभ्भरन दी गुंजाइश नहीं सी। पैर घड़ीसदा घड़ीसदा मैं कमरे दे पिछलेरे खूंजे `च फ़रश `ते ही ढेरी हो गिआ।
वख्खी दा दरद हर पल इक्क पौड़ी उतांह चहड़ी जा रिहा सी। फ़रश `ते बैठिआं मैं जदों वार वार वख्खी नूं हत्थां नाल घुट्टदा, तां मेरा मत्था आपणे-आप फरश वल्ल झुक जांदा, ते मेरा धड़ ख़ुद-बख़ुद ही मूंगली वांग घुंम जांदा। प्रंतू लमकवें अंदाज़ `च निक्कलदीआं, मेरीआं ‘ऊ …फ़, ऊ…फ़’ दीआं दबवीआं हूकां ते पीड़ नाल मारूथल हो गए मेरे बुल्ल्ह किसे वी मरीज़ नूं पिघलाउण `च कामयाब नहीं सन हो रहे।
पंजीं सत्तीं मिंटीं, कचहिरी `च तारीख़ भुगतण आइआं नूं वजदी ‘वाज’ वांग, रीसैपशन डैसक तों जिओं ही किसे मरीज़ दे नाम दा अवाज़ा उठ्ठदा, तां मैं आपणे आप नूं जलदी ही बैड्ड `ते देखण दा तसव्वर करन लग्ग जांदा: पीड़ मठ्ठी होई महिसूस होण लगदी, ते मत्थे नूं त्रेलीआं तों पल कु लई कुझ्झ कु राहत मिल जांदी।
मेरीआं जगदीआं-बुझदीआं अख्खां नूं नां सहारदी होई, वार वार मेरे मत्थे तों नैपकिन नाल त्रेलीआं पूंझदी मेरी बीवी, अचानक ही, रसैपशन डैसक `ते जा धमकी!
‘मेरा हसबंड दो घंटे तों पीड़ नाल तड़फ़ रिहै; नां तुसीं उस नूं पाणी पीण देंदे हो, ते नां ही कोई दरद-मार गोली!’
‘तुहाडे हसबंड नाल सानूं ढेर हमदरदी ऐ,’ रीसैपशन नरस नरमी नाल बोली। ‘सानूं पतै पई उह असहि पीड़ नाल तड़फ़ रिहै, पर डाकटर दी इजाज़त बग़ैर नां तां असीं उस नूं कोई ड्रिंक दे सकदे हां ते नां ही कोई दरद-मार गोली।’
‘उस दी वारी कदों आवेगी?’
‘उस दी वारी, वारी सिर आवेगी।’
‘पर आह की पई उस तों बाअद विच्च आए मरीज़ां नूं तुसीं पहिलां अंदर लिजाई जांदे हो?’
‘कई मरीज़ सानूं जलदी अटैंड करने पैंदे नें। असीं देख लिऐ पई तुहाडे हसबंड नूं किडनी-सटोन दा दरद है जिहड़ा कि गहिरा होण दे बावजूद जानलेवा नहीं। पहिलां लिजाए रहे मरीज़ां दी हालत अतिअंत संगीन है: किसे दे जिसम `ते ज़ख़म नुच्चड़ रहे नें, ते कईआं दीआं छातीआं `च दरद हो रिहा ऐ; अजेहे मरीज़ां नूं तुरंत मैडीकल मद्दद देण दी पहिल दित्ती जांदी ऐ।’
इह शाइद तलख़ मुदरा `च कीती मेरी बीवी दी दख़लअंदाज़ी दा क्रिशमा सी कि अध्धे कु घंटे `च ही मैनूं फ़रश तों उठाअ के, ऐमरजंसी रीसैपशन डैसक दे पिछवाड़े इक्क बैड्ड उत्ते लिटाअ दित्ता गिआ पर डाकटर दा चिहरा देखणा मैनूं चार कु घंटे बाअद ही नसीब होइआ।
डाकटर दे आउण तों बाअद पलां `च ही मेरी वख्खी ऐकसरेअ मशीन दे कैमरे हेठ सी। ऐकसरेअ तसवीर नूं गहु नाल देख के डाकटर नें मैनूं दस्सिआ कि इक्क मोटा सटोन, गुरदे `चों खिसक के पिशाब-बलैडर वल्ल नूं जांदी नाळी विच्च चला गिआ सी। इस नूं कढ्ढण लई इक्क साधारण आपरेशन दी ज़रूरत सी जिस लई समां रात दे नौं वजे दा तैअ होइआ।
आपरेशन थीअटर `च, नरस दे हत्थां विच्च पलासटिक दे इक्क पैकट `चों खुल्ह रही सूई नूं देख के मैं त्रभक गिआ।
‘फ़िकर नां कर!’ नरस मुसक्राई। ‘इह सूईआं तां मरीज़ां दीआं नाड़ां `च मैं हज़ारां वार चोभ चुक्की हां। तैनूं तां चुभदी सूई महिसूस व’ नी होणी!’
ते उस नें इनटरावीनस दी सूई मलकड़े जेहे मेरे खब्बे हत्थ दे बाहरले पासे इक्क नाड़ दे अंदर बिठाअ दित्ती।
इंटरावीनस-सटैंड तों लटकदी गुलूकोज़ दी थैली `च बुलबलिआं नें हरकत कीती, ते मैनूं आपणे लहू `च भाफ़ दा छलकाअ जिहा महिसूस होइआ।
अगले ही पल, ऐनसथीया डाकटर उंगल कु भर सरिंज नूं आपणे चिहरे दे साहमणे लिआ के मुसक्राइआ।
‘मिसटर गिल्ल, मैं तैनूं नींद विच्च डोबण लग्गिआ हां।’
‘ऐनसथीया राहीं नींद `च डुब्बण दा इह मेरा पहिला तजरबा है’ , मैं आखिआ। ‘मैं देखणा चहुंदा आं कि सुरत तों बिसुरती `च दाख़ल हुंदिआं किंझ महिसूस हुंदा ऐ।’
डाकटर दी मुसक्राहट विचली तनज़ दा बोध मैनूं सुरत आउण तों बाअद होइआ।
सरिंज दी सूई, गुलूकोज़ दी थैली `चों हेठां वल्ल नूं फुटदी, पलासटिक दी नाली वल्ल उल्लरी। पलासटिक दी नाली नें बिन-विरोध आपणे आप नूं सूई दे हवाले कर दित्ता। सरिंज दी शाफ़ट नूं डाकटर दे अंगूठे दे दबाअ दी ही इंतज़ार सी कि तरल अनैसथीया, थैली विच्चों नाली अंदर तुपक रहे गुलूकोज़ नाल, इक्कजान होण लग्गा। दो कु सकिंटां तों बाअद की वापरिआ, मैनूं याद नहीं।
जदों मैं बिहोशी दी बुक्कळ `चों बाहर निक्कलिआ, मेरा बेजान हत्थ मेरी बीवी दे हत्थ विच्च सी। मेरा भतीजा ते भतीज-नूंह मेरे बैड्ड दे सज्जे पासे ग़मग़ीनी `च खलोते सन। मेरी डौर-भौर झाकणी नें उनहां नूं होर उदास कर दित्ता।
‘आपरेशन कदों होणै?’ मैं बुड़बड़ाइआ।
‘उह तां हो वी गिआ,’ मेरी बीवी घगिआई अवाज़ `च बोली।
‘अछ्छा?’ मैं बेयकीनी `च बोलिआ। ‘की टाइम ऐ हुण?’
‘तड़के दे साढे चार,’ मेरे भतीजे नें दस्सिआ।
‘हैं?’ मेरे मत्थे `ते सिआड़ उभ्भरे। ‘एनी सवखते तुसीं किवें आ गए।’
तिंनां दीआं नज़रां इक्क दूजे `च टकराअ के फरश `ते किर गईआं। उनहां दी ख़मोशी लोड़ तों वधेरे लंमेरी होण लग्गी।
डाकटर नें बुलाइआ सी,’ चुप्प नूं झंजोड़न लई भतीजा बोलिआ।
‘किओं?’ मैं डूंघा साह लै के पुछ्छिआ।
‘आपरेशन … आपरेशन `च गड़बड़ होग`ी सी।’
‘गड़बड़?’ मेरीआं भवां अंदर नूं खिच्चीआं गईआं।
‘हां, शुकर करो तुहाडी जान बच गई,’ मेरी बीवी दा गच्च उछ्छलण दे कंढे हो गिआ सी।
‘चाचा जी, डाकटर तों गलती नाल तुहाडी उह नाली कट्टी गई जिहड़ी पिशाब नूं गुरदे तों बलैडर वल्ल लिजांदी ऐ।’
‘फेर की कीता डाकटर नें?’ मैं घबराहट नाल पुछ्छिआ।
‘नाली दी मुरंमत करन लई, तुहाडे पेट `च लाए छोटे जिहे कट्ट नूं गिठ्ठ, सवा गिठ्ठ लंमां करना पिआ।’
मेरा हेठला बुल्ल्ह दंदां विचकार जा बैठा। चिंता दीआं बदलीआं नूं मेरे चिहरे `ते संघणीआं हुंदीआं देख के भतीजा बोलिआ, ‘फ़िकर वाली कोई गल्ल नहीं … डाकटर नें लंमी जद्दो-जहिद कर के नाळी जोड़ दित्ती ऐ, ते पिशाब दे रसतिओं इक्क पलासटिक दी नळकी, कट्टी गई नाली दे जोड़ अंदर सपोरट लई खिसकाअ दित्ती ऐ।’
हुण मेरे अंदर मेरे जणनअंगां उदाळे गिल्ल जिही होण दा अहिसास जागिआ। मेरा हत्थ जंघां वल्ल नूं खिसकण लग्गा। मैं देखिआ कि मेरा कछ्छा ग़ाइब सी। जणनअंग नूं छोहंदिआं ही, मेरीआं उंगलां फुरती नाल कंबल तों बाहर आ गईआं। उंगलां उदाले ख़ून दा गाहड़ा लेप देखदिआं ही मेरी बीवी तड़फ़ उठ्ठी। भतीजा फ़टा-फ़ट नरस-काऊंटर वल्ल नूं दौड़िआ।
नरस नें आउंदिआं ही पेपर-टावल मेरे हत्थ उदाले लपेट के, मेरा हत्थ आपणीआं फिक्कीआं गुलाबी उंगलां `च बोच लिआ।
‘मिसटर गिल्ली-बिल्ली,’ आपणीआं भूरीआं अख्खां `चों दिलासे दी भरपूर फ़ुहार सुटदिआं नरस, मज़ाकीआ अंदाज़ `च छणकी। ‘फ़िकर करन दी ज़रूरत नहीं। तेरे पेट अंदर डाकटर नूं काफ़ी कट्ट-वढ्ढ करनी पई जिस कर के तेरे अंदरों हाले वी सिंम रिहा ख़ून, पिशाब रसतिओं बाहर आई जा रिहा है। जिओं जिओं ज़ख़म आठरेगा, ख़ून दा सिंमणा रुक जावेगा।’
खून नाल तर हो गए पेपर-टावल नूं गारबिज-कैन `च सुटदिआं, उस नें आपणीआं नज़रां मेरी पतनी वल्ल फेरीआं।
‘मिसिज़ गिल्ल, तुसीं सारे इस कमरे `चों पंज कु मिंट लई बाहर जाण दी किरपा कर सकदे ओ?
बीवी, भतीजे, ते उस दी पतनी दे बाहर हुंदिआं ही नरस नें बैड्ड उदाले पड़दा ताण लिआ। अगले पल उस नें निक्के निक्के, सिल्हे तौलीआं नाल मेरीआं जंघां अते जणन-अंग दे आले-दुआले नूं एनी कोमलता नाल साफ़ करना शुरू कर दिता जिवें मैं उस दा नव-जंमिआं बच्चा होवां। मेरे सूख़म अंगां दी सफ़ाई करदिआं उह दिलासीआ अंदाज़ `च बोली जा रही सी: ‘मिसटर गिल्ल दा दरद बस्स कुझ्झ घंटिआं दा प्राहुणा ई ऐ। मिसटर गिल्ल साडा बहादर ‘बच्चा’ ऐ। एह नी घबराउंदा पीड़ां तों ते तकलीफ़ां तों। एहने बस्स कुझ्झ ई दिनां `च ठीक हो के दौड़न लग्ग जाणा ऐ! ठीक किहा मैं गिल्ल बोआए?’
फ़िर, आपणे चिट्टे कोट दी जेब विच्चों इक्क नैपकिन कढ्ढ के, उस नें मेरे मत्थे, गल्ल्हां अते मूंह `ते फेर दित्ता।
‘साडा गिल्ल ‘बोआए’ हुण हस्स के दिखाएगा,’ नरस, मेरे नक्क नूं आपणे अंगूठे अते उंगली नाल मरोड़दिआं, बोली।
मेरे बुल्ल्हां `ते हलकी जिही मुसक्राहट उदे हुंदिआं ही छिप गई।
‘शरारती बच्चा!’ मेरे कंबळ नूं टिकाणे सिर करदिआं, नरस नें मेरी दाहड़ी नूं थप-थपाइआ। ‘निक्की जइही तकलीफ़ तों ई उदास हो गिऐ, साडा भोलू काका!’
मैनूं जापिआ मैं इक्क पोतड़े `च लिपटिआ होइआ नव-जनमिआं बच्चा सां ते इह नरस मेरी मां सी जिहड़ी मैनूं हौसला देण दी कोशिश कर रही सी।
पर इह मेरी मां नहीं।
फिर कौण है इह?
‘कौण हैं तूं?’ मैं बुड़बुड़ाइआ।
‘तैनूं पता ई पई मैं एथे नरस हां, मिसटर गिल्ल, तेरे वरगे मरीज़ां दी देख-भाळ लई!’
‘तूं किते गुजरी तां नहीं?’
‘गोजरी? कौण गोजरी? की कही जांदै साडा गालड़ी मुंडा?’
‘मेरी मां दसदी हुंदी सी कि छोटे हुंदिआं उस दीआं सारीआं हानणां मैनूं ‘इकबाल’ नहीं सगों ‘गुजरी वाला’ ही कहिंदीआं सन।’
नरस नें मेरी बीवी नूं अंदर आउण दा सद्दा दे दित्ता।
‘मिसिज़ गिल्ल, आपणा ‘गिल्ल बोआए’ कहिंदै मैं ‘गोजरी’ आं। हा, हा, हा!’ नरस नें मेरे सिर नूं थप-थपांदिआं मेरी बीवी नूं दस्सिआ।
‘गुजरी!’ मेरी बीवी उदास मुदरा `च लहि गई। ‘जदों तों इनहां नें सुरत संभळी ऐ, इह गुजरी नूं ही नूं लभदे फिरदे नें।’
‘अछ्छा!’ नरस बारी नाल ढोअ ला के खलो गई। ‘आओ आपां आपणे गिल्ल बोआए नूं सुणीएं। दस्स बई, गिल्ल बोआए, की कहिंदा सी तूं गोजरी, गोजरी।’
गले `च उभ्भर आई जकड़ दे रता कु ढिल्ली हुंदिआं ही मैं बोलण लग्गा: जदों मैं जनमिआं सां तां इक्क औरत सी गुजरी, ते मेरे बाप दा हाणी सी उहदा घरवाला, समदू। इनहां नाल साडी कंध वी सांझी सी ते दिल वी। आवदे घर, सारी दिहाड़ी खड्डी बुणदे समदू नूं जदों वी अध्धे कु घंटे दी छुट्टी करन दी भळ उठदी तां उह हुक्का चुक्क के साडे घर आ बैठदा जित्थे उदही घरवाली, गुजरी, मैनूं बुक्कळ `च लै के आपणा दुध्ध चुंघाअ रही हुंदी।
‘गुजरी तैनूं आपणा दुध्ध चुंघाअ रही हुंदी?’ नरस नें अख्खां सुंगेड़ीआं।
‘जी हां, आपणा दुध्ध!’
‘उह किओं?’
‘उह इस तरहां कि जदों मैं जनमिआं तां मेरी मां नूं जणेपे नाल सबंधत कोई गुपत रोग लग्ग गिआ जिस नें उस दीआं छातीआं `च खुशकी खिलार दित्ती। मैं भुख्ख नाल विलकिआ तां गवांढण गुजरी नें छाती नाल ला लिआ। जिओं ही मेरे बुल्ह उस दे पिंडे नूं छोह के दुध्ध टटोलण लग्गे, उस दीआं छातीआं छलक उठ्ठीआं। उहने आपणी छाती मेरे मूंह विच्च टिकाअ के मेरी विलकणी नूं जिंदरा लगा दित्ता। उस दिन तों बाअद गुजरी दी गोद मेरा आल्हणा हो गई। मां दसदी हुंदी सी पई उह सवख़ते ही साडे घर आ छणकदी: आपणी बरसात होई छाती मेरे बुल्हां `च रख्ख देंदी। मैनूं रजाअ के, उह चाह बणाउंदी, चौंका-चुल्ल्हा संवारदी, बहुकर मारदी, दाळ रिंनहदी, रोटी पकाउंदी, ते मेरी मां नूं दिलासे देंदी। मेरी मां जे मैनूं गुजरी कोलों आपणे हत्थां `च पकड़ण लई बाहां उलारदी, मैं कुरलाउण लग्ग जांदा। साल भर, दिन रात गुजरी नाळ चिंबड़े रहिण कारन मैनूं गुजरी ही मेरी मां जापण लग्ग पई।
‘जदों मैं डेढ कु साल दा होइआ, संन संताली आपणे मध्ध तों दो कु महीने उरे सी। अचानक ही पाकिसतान बणन दीआं अफ़वाहां हकीकत `च बदलण लग्गीआं। पिंड `च कानाफ़ूसी होण लग्गी कि मुसलमानां नूं भारत छड्ड के पाकिसतान जाणा पवेगा। दहिशतज़दा मुसलमान परवार अंदरो अंदरी पिंडों निकलण दीआं तिआरीआं करन लग्गे। आटे दीआं वाधू बोरीआं पिसण लग्गीआं, ते लंमे सफ़र लई छोले ते जौं भुज्जण लग्गे, मिट्टी दा तेल, लालटणां, ते पाथीआं-लक्कड़ां गड्डिआं `ते सवार होण लग्गीआं। गड्डिआं उप्पर बांसां दे विढ्ढ (फ़रेम) उसरन लग्गे; गधिआं घोड़िआं `ते समान लद्दण लई बोरीआं, खुरजीआं `च बदलण लग्गीआं। सदीआं तों भरावां वांग वसदे सिख्खां ते मुसलमानां विचकार इक्क अकाऊ ख़ामोशी तणी जाण लग्गी।
समदू ते गुजरी इक्क दिन उत्तरे होए चिहरे लै के मेरी मां कोल आ बैठे: दिलजीत कुरे, सुणिआं मुसलमानां नूं उज्जड़ना पैणै!
सुणिआं तां मैं वी आ, मेरी मां उदास अवाज़ `च बोली।
सानूं बेऔलादिआं नूं वी उज्जड़ना पवेगा? समदू भरे गले नाल बोलिआ।
असीं भला ऐस निआणे तों बिना किवें जीवांगे, सिल्ल्हीआं अख्खां नूं झमकदिआं, गुजरी मैनूं आपणी छाती नाल घुट्ट के बोली।
सानूं किसे तरीके बचावो एस उजाड़े तों!
ते अख़ीर मुसलमानां दे उजड़ण दा दिन आण ढुक्का। मुसलमान, आपणे उजाड़े दे सफ़र लई, गड्डिआं, घोड़िआं, ते गधीआं उत्ते राशन लद्दण विच्च मसरूफ़ सन। नां उह मंजे लिजा सकदे सन, नां कणक दीआं बोरीआं, ते नां कंधां ते नां छत्तां। जिंनहां दे घरां `च हवा वी सिर झुकाअ के वड़दी सी, उनहां दे साहमणे ही कोई उनहां दीआं बक्करीआं खोल्ह के आपणे घर नूं तुरिआ जा रिहा सी, कोई मझ्झां ते कोई गाईआं। कोई विहड़िआं `च, कुड़-कुड़ भज्जदे कुक्कड़ां मगर दौड़ी जा रहे सन, ते कोई दातीआं-रंबे बोरीआं `च थुंनी जांदा सी। मंजे, मेज़ ते कुरसीआं, ओपरिआं दे सिरां `ते असवार हो के, उज्जड़ण वालिआं नूं दंदीआं चिड़ाअ रहे सन।
असीं नी जाणा, दिलजीत कुरे, पड़े-पाकिसतान! गुजरी नें ऐलान कर दित्ता।
बापू, गुजरी ते समदू नूं साडे तूड़ी वाले कोठे `च बिठाअ आइआ।
तुसीं नी हिलणा एथों, बापू नें तिऊड़ीआ अंदाज़ `च ताकीद कीती। भावें मींह आवे, भावें मुहड़का, तुसीं बस्स अंदरे ई रहिणै। एथे ई थोनूं रोटी आऊ ते एथे ई दुध्ध-पाणी।
मुसलमानां दे उज्जड़िआं महीना कु होइआ सी कि इक्क दिन मिलटरी दीआं जीपां पिंड `च फुंकारन लग्गीआं। लाल पग्गां शिकारी कुत्तिआं वांग मुसलमानां नूं सुंघदीआं फिर रहीआं सन। किसे नें ठाणेदार दे कंन `च फूक मार दित्ती अख़े करनैल कवीशर नें आवदे घर `च इक्क मुसलमान जोड़ा छुपाइआ होइऐ।
करनैल कवीशर ऐ तेरा नाम? देहळी वड़दिआं ठाणेदार गरजिआ।
जी हां, बापू दे बुल्ह कंबे।
तूड़ी वाला कोठा किहड़ा ऐ तेरा?
बापू जिंदरा लग्गे दरवाज़े वल्ल झाकिआ।
खोल्ह जिंदरा!
पुलसीआं दी धाड़ जदों तूड़ी वाले कोठे `च वड़ी तां मैं गुजरी दीआं बाहां `च सां।
मैनूं हत्थ नां लाइओ, गातरे पाई निक्की किरपान नूं पुलसीआं वल्ल नूं उलारदिआं समदू गरजिआ। मैं सिख्ख हो गिआं, सिख्ख।
तैनूं जबरी सिख्ख बणाइआ गिऐ! ठाणेदार नें मोड़वीं गरज मारी। सिध्धा हो के जीप `च बैठ नहीं तां …
ठाणेदार दी ‘नहीं तां’ सुणदिआं ही, सिपाहीआं दी धाड़ समदू ते गुजरी उत्ते झपटी।
मैं सिख्खणी आं सिख्खणी! गुजरी कुरलाई। आह देखो मैं आपणी धरम दी भैण दलजीतो दा मुंडा गोद लिऐ!
गुजरी वल्लों घुट्टे जाण नाल मेरी लेर निक्कल गई।
सिपाही गुजरी नूं मेरे समेत धूह के जीप कोल लै गए।
छड्ड दिओ अबला नूं, जालमो! मेरी मां दी लेर निक्कळी। देखिओ मेरा मुंडा नां मार दिओ!
छड्ड दे मुंडे नूं, नइहीं तां सिर पाड़दूं डंडे नां’ तेरा, डंडा उलार के ठाणेदार गरजिआ।
दो तिंन सिपाहीआं नें गुजरी दीआं बांहां म्रोड़ के मैनूं उस दी बुक्कळ `चों तोड़ लिआ।
एनी वारता दस्सण तों बाअद मैं आपणे गळे `च उभ्भर आई घुटण नाल सिझ्झण लग्गा।
कमरे `च छाअ गई ख़ामोशी `च मेरी बीवी दा हटकोरा कंबिआ।
‘की बणिआं गुजरी दा फ़िर?’ उदास बुल्ल्हां दी कंबणी नूं काबू `च रख्खण दी कोशिश करदिआं नरस नें पुछ्छिआ। ‘कित्थे गई फिर विचारी गोजरी?’
‘दस पंदरां मील दे फासले `ते बणे मुसलमानां दे कैंप तीक पहुंचण तों पहिलां ही उह रोंदी कुरलाउंदी दम तोड़ गई!’ हेठले बुल्ल्ह नूं दंदां `च करदिआं मैं दस्सिआ।
‘तूं उस नूं याद करदैं, मिसटर गिल्ल?’
‘मेरे पिंड `च मेरी मां दीआं हानणां मैनूं इकबाल दे तौर ते घट्ट अते ‘गुजरीवाले’ दे तौर `ते वध्ध जाणदीआं सन। बचपन `च तां मैं आपणे इस उप्प-नाम बारे बहुता कदे नहीं सोचिआ, पर जिउं जिउं मैं उमर दी चहड़ाई चहड़दा गिआ तां इह गल्ल मैनूं डाढा प्रेशान करन लग्गी पई मैनूं आपणा दुध्ध चुंघाउण वाली उस औरत नूं मैं देख किउं नहीं सकिआ। कई दहाकिआं तों मैं उस दा चिहरा ते उद दीआं बांहां, उस दीआं उंगलां ते उस दीआं दुध्धीआं नूं चितवदा आ रिहा हां। इक्क वार मैं पाकिसतान गिआ, तां उथे तीह पैंती साल दी हर औरत `चों मैनूं गुजरी दा अकस ही नज़र आई जावे। फ़ेर मैं कदे कदे इह वी सोचदां कि शाइद उह मरी ही नां होवे।’
‘पर तेरे पिंड दे बंदिआं नें दस्सिआ सी पई उह तां दम तोड़ गई सी।’
‘गुजरीआं कदे नहीं मरदीआं।’ मैं घगिआई आवाज़ `च बोलिआ। ‘उह वार वार जनमदीआं नें, हर महल्ले `च, हर शहिर `च ते हर देश `च!’
नरस नें आपणे नैपकिन नाल मेरीआं अख्खां तों सिल्ल्ह पूंझी। फेर उस नें मेरे मत्थे अते दाहड़ी `ते आपणा मुलाइम हत्थ फेरिआ ते हौली हौली झुकदिआं मेरे सिर उत्ते आपणे कंबदे बुल्ल्ह टिकाअ दित्ते। मैनूं जापिआ जिवें मेरी गुजरी मैनूं आपणी बुक्कल विच्च लैण दी तिआरी कर रही होवे।

