ज़िंदगी दे छे दहाकिआं दे लंमे सफ़र दौरान, अणगिणत ठंडीआं-तत्तीआं हवावां `चों गुज़रन ते वंन-सुवंने, सुरे, बिसुरे विअकतीआं नाल विचरण तों बाअद मैं इह यकीन करन लग्ग पिआ हां कि बुध्धी दी सधारन (नौरमल) योगता वाळा हर विअकती, कोई नां कोई हुनर, कुदरत वल्लों ही लै के आउंदा है। मैनूं एस गल्ल `च वी दम नज़र आउंदा है कि किसे ख़ास हालात विच्च, निक्के तों निक्का अते तुछ्छ तों तुछ्छ समझिआ जांदा, दुनीआं दा हर हुनर वी महान हुंदा है; इह गल्ल वख्खरी है कि किसे ख़ास समें अते हालात विच्च कोई हुनर वध्ध सलाहुता अते माणता प्रापत कर लैंदा है।
अज्ज दे तकनीकी महौल विच्च लिखण, पहड़न, गाउण, कंपिऊटर, साइंस आदिक विच्च प्रबीनता जां मैडीकल साइंस दीआं बरीकीआं विच्च मुहारतां नूं उत्तम हुनरां `च शुमारिआ जांदा है, पर पहड़ाई-लिखाई अते होर प्रवाणत खेतरां `च ‘माहर’ लोकां दी, किसे जंगळ विच्च गवाची कोई टोली, अगर कहिर दी सरद रात `च किते ठुरक रही होवे तां उस ख़ास हालत विच्च, पत्थरां अते लक्कड़ीआं नूं रगड़ के अग्ग उपजाअ लैण दी मुहारत रखदा कोई असलों ‘गंवार’ ते ‘जांगली’ समझिआ जांदा विअकती वी, ‘माहरां’ नालों वधेरे हुनरमंद हो गुज़रदा है। इंझ ही, अज्ज दे युग `च, असमान विच्च हवाई जहाज़ां दीआं, मछलीआं वांग तारीआं लुआ देण वाले पाईलाटां दे हुनरां `ते हैरानी ज़ाहर कीती जांदी है, पर हवाई जहाज़ दी ईजाद तों पहिलां वी तां अजेहे अणगिणत विअकती हुंदे होणगे जिहड़े अजेहे दो खंभिआं विचकार दी जहाज़ उडाअ सकण दे हुनरी हो सकदे सन जिनहां दा फ़ासला अगर दो चार इंच वी घटाअ दित्ता जांदा तां जहाज़ दे खंभ, खंभिआं नाल घसड़ के, जहाज़ नूं भुआंटणी दे देंदे, पर उस वकत किउंकि हवाई जहाज़ दा तसव्वर अते होंद ही नहीं सन, इस लई उनहां दा इह हुनर पुंगर ही नां सकिआ।
हां, मैं आपणे इस विशवाश नूं दुहराउण दी ग़ुसताख़ी करदा हां कि हर सधारन-बुध्ध विअकती कोळ कोई नां कोई हुनर ज़रूर हुंदा है।
इसे संदरभ विच्च इह गल्ल वी सही है कि कुदरत नें भावें हर विअकती नूं किसे नां किसे हुनर विच्च परबीन होण दी संभावना/गुंजाइश नाल लैस कीता हुंदा है, लेकिन आपणे संभावी हुनर दी शनाख़त कर लैणी हर विअकती दे हिस्से नहीं आउंदी। मिसाल दे तौर `ते, कईआं विच्च वधीआ भलवान बण जाण दी समरत्था हुंदी है, पर किसे अगिआत कारन वस्स उह हारमोनीअम वजाउण दे तांघी हो जांदे नें। इस हालत `च उनहां दीआं उंगलां, हारमोनीअम दीआं सुरां `चों धुनां उभारन दी थां, उनहां दा मिध्धण-लितड़ण वध्ध करदीआं नें।
जदों मैं गाइकी, साज़िंदगी अते साहित रचना नाळ आपणी गूहड़ी सांझ उत्ते नज़र मारदा हां तां मैनूं जापदै मेरे अंदर लफ़ज़ां नाल खेडण अते सुर-ताल नाल इक्कमिक्क होण दे थोहड़े-बहुते बीज कुदरत वल्लों ही खिलारे होए सन। इह बीज कुदरत वल्लों मेरे बापू नूं वी मिले सन जिस नें, हर सूख़म कला नूं मसळ देण वाले कठोर हालात विच्च घिरे होण दे बावजूद, इनहां बीजां नूं आपणी लगन अते सिरड़ नाळ पुंगराअ लिआ। बापू कवीशरी लिखण/गाउण अते संगीत दा अभिआसी सी। बचपन वल्ल जित्थों तीक मेरी सुरत परतदी है, ओदों तों ही साडे थुड़ां भोगदे घर `च कवीशरी दी रचना दे रूप विच्च काविक लफ़ज़ छणकदे सन, गाइकी दीआं लैआं गूंजदीआं सन, अते ढड्डां दे ताल थपथपांदे सन।
जिस ज़माने दी गल्ल मैं करन लग्गा हां उस `च अज्ज वाळीआं सी डीज़ अते कसैट्टां दा हाले तसव्वर वी नहीं सी जनमिआं। उह ‘तविआं’ दे तौर `ते जाणे जांदे, गरामोफ़ोन-मशीनां `ते चलदे रीकारडां, अते बौलदां दे गलीं पाईआं जां मंदरां `च लटकदीआं टल्लीआं दी शकल दे वड्ड-अकारी लाऊडसपीकरां दा युग्ग सी। शादीआं, अखंडपाठां, भोगां अते ख़ुशी दे होर समागमां मौके, इह लाऊडसपीकर, कोठिआं उत्ते दो मंजिआं दे सिरहाणिआं नूं तिकोणी शकल विच्च जोड़ के, उनहां उप्पर टंग दित्ते जांदे सन। इनहां सपीकरां राहीं ढाडीआं ते अलगोज़िआं दी संगत नाळ कीती गाइकी दे गरामोफ़ोन रीकारड, कई- कई दिन ते सारी -सारी दिहाड़ी सारे पिंड दे कंनां `च ‘पंप’ कीते जांदे सन। साऊंड-बाकस दे नाम नाळ जाणी जांदी इक्क डब्बी `च कस्सी इक्क सूई, महीन सिआड़ां `च घिसड़ के, मशीन उत्ते घुंम रहे रीकारड `चों अवाज़ चुगदी, अते ऐंपलीफाइर दे इक्क गुंझळदार सिसटम विच्च दी गुज़ार के कोठे उप्पर टुंगे ‘होरन’ राहीं दूर - दूर तीकर पहुंचाउंदी। बचपन उमरे, गरमीआं दी रुत्ते आपणे कोठे उत्ते मंजे `ते पिआं, रीकारडां राहीं सुणी तूंबिआं दी तुण- तुण, अलगोज़िआं दी ‘फूं-फूं’ , सरंगीआं दी `चीं- चीं’ अते ढड्डां दी ‘डुग्ग- डुग्ग, ढुंम -ढुंम’ मेरे कंनां विच्च हुण वी गूंजण लग्ग जांदी है।
घर विच्च संगीत अते कवीशरी दा अटुट्ट परवाह होण कर के संगीत मेरी सिमरती `च किसे ख़ास दिन जां खास वकत उत्ते दाख़ल नहीं होइआ; इह तां हवा वांग आप-मुहारे ही मेरे दिलो-दिमाग़ `च घुळ गिआ सी, पर संगीत अते ताल नाळ मेरा अमली अते सुचेत वाह जिस इतफ़ाक नाल होइआ उह मेरीआं यादां `च कदे फिक्का नहीं पिआ।
सन 1955 दी गल्ल है: उमर दे नौवें पाएदान `ते विचरदिआं मैं तीजी जमात दीआं किताबां नाल सिझ्झण लग्गिआ सां। साडे गवांढी पिंड रणीएं दा मासटर शमशेर सिंघ कुरसी `ते नहीं सगों भुंजे विछाई इक्क तपड़ी उत्ते बैठदा। उहदे साहमणे मधरे कद्द दी इक्क विशाल संदूकड़ी पई हुंदी सी जिस विच्च उह आपणे डरंक, कलमां, सिआही दीआं दवातां, पैनसिलां ते होर निक्कड़- सुक्कड़ दे नाळ नाळ हर रोज़ आउंदी-जांदी सारे पिंड दी डाक दा लेखा-जोखा वी रखदा। मींह होवे जां हनहेरी, गड़े पैण जां कोहरा, उह चार, साढे चार मील दा सफ़र पैदल ही तैअ कर के, सकूल शुरू होण तों अध्धा पौणां घंटा पहिलां सकूल आ सिर कढदा सी। सवख़ते सकूल पहुंच के उह कमज़ोर बच्चिआं नूं हिसाब सिखाउंदा अते राह पट्ट के लिआंदे कानिआं दीआं महीन कलमां घड़दा।
भादों दीआं धुप्पां नें आपणा केड़ा चाहड़ना शुरू कर दिता सी पर नाल ही मौनसून आ जाण कर के, बूंदाबांदी नें गरमी नूं हवा `चों निचोड़ना शुरू कर दित्ता सी। इक्क दिन, दो दिन, हफ़ता: बूंदा-बांदी तों छड़ाकिआं `च अनुवाद होई बारश बंद होण दा नाम ही नां लवे। रणीएं वाळा मासटर आवदे पिंड दी फ़िरनी `ते ठाठां मारदे पाणी नूं वेख के वापिस चला गिआ। साडे पिंड मिट्टी दे बनेरिआं तों बाहर नूं वधाईआं धौणां वाळे परनाले, छत्तां दे अथाह पाणी नूं संभालण तों तोबा करन लग्गे। हरेक घर दे परनाळे `चों वगदीआं धारां दा शरर-शरर दा शोर सारे पिंड विच्च गूंजण लग्गा। छत्तां पहिलां सिंमण लग्गीआं, ते फ़ेर चोण, ते आख़िर लंगार हो के मघोरे बणन लग्गीआं। कोठिआं दीआं कच्चीआं कंधां धुर-अंदर तीक पिलपिलीआं हो गईआं। गारे `च तूड़ी मिला के, कंधां दे बाहरले पासे कीती लिपाई, लिओड़ां-खलेपड़ां दे रूप `च दाअड़-दाअड़ किरन लग्गी। गळीआं `च हरल-हरल करदा पाणी खरूदी शराबीआं वांग बूहिआं `ते ढुड्डां मारन लग्गा। सारे पिंड `च कच्चे घरां दीआं नीहां फिस्सण लग्गीआं।
साडे गवांढी महिरे परवार दी साडे विहड़े वल्ल दी कंध, बनेरे वल्लों साडे वल्ल नूं उल्लरन लग्गी। लगातार वरह रहे मींह दे सताए महिरे परवार दीआं दोवें जवान लड़कीआं ते उनहां दे बिरध मापे आपणे इकलौते कोठे `च कुंगड़े बैठे सन। कंध दे रता कु उल्लरदिआं ही छत्त दीआं कड़ीआं ते काने करड़-करड़ करन लग्गे जिस नूं सुणदिआं सार महिरा परवार `च हफ़ड़ा-दफ़ड़ी मच्च उठ्ठी। आपणे मूहरले बूहे थाणी दौड़ के साडे परले दरवाज़िओं उह साडे विहड़े `च हाले दाख़ल होए ही सन कि झुकी होई कंध धड़ंम कर के साडे विहड़े विच्च खिंडर गई। विहड़े `च डाढे बुख़ार वांग चहड़िआ पाणी, छिट्टिआं दे रूप विच्च त्रभक के साडी वागळे वाळी कंध दे उप्परों दी हुंदा होइआ गवांढीआं दे विहड़े `च जा डिग्गिआ। शतीरीआं ते कड़ीआं अते छत्त उप्परली गिल्ली मिट्टी नें महिरिआं दे मंजिआं-बिसतरिआं नूं दबोच लिआ। उनहां दीआं दोवें बिल्लीआं मंजे हेठों दौड़ के, उनहां दी डिग्गण तों बच गई कंधोळी `ते जा चहड़ीआं।
महिरिआं दी कंध किरदिआं ही साडे आंढ-गवांढ दे कच्चे घरां दे सभ वसनीक आपणे कोठिआं `चों मंजे-बिसतरे उठाळ के, साडे विहड़े वल्ल नूं दौड़न लग्गे। मंजिआं दे सिर जोड़ के विहड़े `च तिकोणीआं झुग्गीआं उसारीआं जाण लग्गीआं। वेंहदिआं-वेंहदिआं, साडे विशाल विहड़े `च पंदरां वीह झुग्गीआं दी इक्क बसती उग्ग आई। मींह तों बचाअ लई गुदैले ते रज़ाईआं नूं तिकोणीआं झुग्गीआं `ते सुट्टिआ जाण लग्गा। गुड़ वाले गट्टे, आटे वाळे पीपे, घिओ दीआं पीपीआं, लूणदानीआं ते दाळां दे कुज्जे, आंढ-गवांढ दे डिगूं-डिगूं करदे कोठिआं `चों झुग्गीआं वल्ल नूं वहीरां घत्तण लग्गे।
हुण महिरिआं दी कंध दे मलबे उत्ते इक्क तरपाल ताण लई गई। कई जाणे किधरों कुझ्झ कु पक्कीआं इट्टां लभ्भ लिआए जिनहां नूं जोड़ के तरपाल दे हेठ दो चुल्ल्हे उसार लए गए। अग्ग मचाउण लई, महिरिआं दी छत्त दे मलबे `चों कानें अते कड़ीआं धूहे जाण लग्गे। चुल्ल्हिआं `च अग्ग दे परगट हुंदिआं ही तरपाल हेठ औरतां दा झुरमट बझ्झ गिआ। इक्क वड्डे पतीले `च दाळ उबलण लग्गी ते कई परातां `च चूड़ीआं वाळे हत्थां दा गिल्ले आटे नाळ दंगळ होण लि्िगआ। झुग्गीआं `च विलकदे मेरे वरगे निआणिआं दीआं जाहड़ां हेठ बुरकीआं लत्थण लग्गीआं।
दो कु दिनां दी बारशी-झंबाई तों बाअद बद्दलां दीआं तिऊड़ीआं `च रता कु नरमी झलकण लग्गी। होर दो दिन लंघे तां घरां `च वड़िआ गोडे- गोडे पाणी विहड़िआं दीआं छाउणीआं ख़ाली करन लग्गिआ। सारे पिंड दे नुकसाने गए कंधां-कोठिआं दा हिसाब-किताब लग्गणा शुरू होइआ। सल्हाबे अते चिक्कड़ दा भरपूर परवार विहड़िआं दी झोळी `च छड्ड के, पाणी होरीं गळीआं `च दी हुंदे होए, खेतां वल्ल नूं परत गए।
हुण सारे पिंड दीआं धड़ंम हो गईआं छत्तां ते कंधां दा मलबा सांभिआ जाण लग्गा। डिगणों बच गए कोठिआं `चों भैअ फुंकारन लग्गिआ, इस लई लोक बच गए कोठिआं दे नेड़े होण तों वी त्रभकण लग्गे। साडे विहड़े विच्च उग्ग आई, मंजिआं नाळ बणाईआं झुग्गीआं दी बसती जिवें दी तिवें काइम रही।
ख़ुशकिसमती नाळ साडे दो कच्चे कोठिआं `चों इक्क कोठा हहड़ ते मींह दे कहिर तों बच निकळिआ: बच वी एना निक्कळिआ उस विच्च बेख़ौफ़ आइआ जाइआ जा सकदा सी।
एस भिआनक हहड़ तों कुझ्झ कु महीने पहिलां मेरे बापू अंदर सरंगी सिख्खण दा शौक वगण लग्ग पिआ सी। पर हहड़ दे दिनीं, लगातार कई महीने आथण सवेर साडे घर `च, चूं चूं दी रौणक लगाउण वाळी सरंगी, हहड़ दी मार तों बच गए कोठे `च इक्क किल्ली ते टंगी रही सी।
कपाहां मक्कीआं ते आलूआं दीआं फ़सलां कहिरां दे पाणी दी भेट चहड़ गईआं सन। खेतां `च हाले वी गोडे- गोडे पाणी खलोता सी, इस लई किसे वी मरद नूं खेतां `च जाण दी काहळ नहीं सी।
इक्क दिन दुपहिरे, जदों वख्ख- वख्ख परवारां दे असीं कई निआणे रोटीआं खा के विहड़े `च ‘झुग्गीआं’ उदाळे खेड रहे सां, तां सारा पिंड बचीआं-खुचीआं इट्टां, कड़ीआं, बालिआं, ते शतीरीआं नूं सांभण `च रुझ्झा होइआ सी। डिग्गणों बच गईआं पर मघोरे हो गईआं छत्तां `ते मिट्टी पाई जा रही सी। गळीआं वल्ल नूं किर गईआं कंधां दे मलबे नूं इधर ओधर उठाळ के घरां दे पाणी दे निकास लई लांघे बणाए जा रहे सन।
अचानक ही, हहड़ दे कहिर `च साबत खलोते रहि गए साडे कोठे `च, ‘तुंग-तुंग, तुंग-तुंग’ होण लग्गी। बापू, सल्हाबे नाळ ढिल्ली पै गई सरंगी नूं सुर कर रिहा सी। तारां दी अवाज़ नूं इक्क दूजे दे बिलकुल हाण दी करन लई बापू कदे इक्क किल्ली नूं मरोड़दा ते कदे दूजी नूं। मरोड़े खांदीआं किल्लीआं `चों चिरड़-चिरड़ दी अजीब अवाज़ निक्कळदी तां मैनूं इंझ लग्गा जिवें सरंगी बापू दीआं हरकतां `ते इतराज़ कर रही होवे। फेर उह पहिली उंगळी नाल तारां नूं तुणक -तुणक के इक्क दूजी दी पिच्च सुणदा। हुण सरंगी दे गज़ नूं बंनहे घुंगरू छणकण लग्गे। बापू सरंगी दे गज़ नाळ बंनहे, घोड़े दे वाळां, नूं बरोज़े दी टिक्की उत्ते घसा रिहा सी। जिओं ही बरोज़े नाळ लैस होए गज़ नें सरंगी दीआं तारां नाल घसड़वां संपरक कीता, कच्चे कोठे `चों संगीत सिंमण लग्गा। सरंगी दी हूक सुणदिआं ही मेरे हत्थां `चों बांटे किरन लग्गे ते मेरे पैर कच्चे कोठे वल्ल नूं खिच्चहे जाण लग्गे।
जदों नूं मैं कोठे दे दर `ते अप्पड़िआ, कुरसी `ते बैठा बापू सरंगी दी हूक विच्च पूरी तरहां इक्क-मिक्क हो चुक्किआ सी। उस दीआं सरूर `च मीटीआं अख्खां कोठे अंदर मेरे दाख़ले तों बेख़बर रहीआं। फ़िर वजद `च आइआ बापू गाउण लग्गिआ: ‘पटणे दे विच्च परगट होए, दसम पातशाह सोढी!’ मगरे ही सरंगी दीआं तारां `चों बापू दी गाई तरज़ गूंजण लग्गी। सरंगी दे पेट कोळ, गज़, तारां उप्पर इक्क ख़ास रिदम विच्च अग्गे पिछ्छे जांदा। मैं देखिआ कि मेरा सिर आप-मुहारे ही, गज़ दी अग्गे-पिछ्छे दी हरकत दे नाळ नाळ खब्बे-सज्जे झूमण लग्गा। बापू संगीत विच्च डूंघा ही डूंघा लहिंदा जा रिहा सी।
अचानक ही मेरीआं उंगलां `च हरकत टपकण लग्गी। खब्बे हत्थ दी मुठ्ठी मीची गई ते सज्जे हत्थ दीआं उंगळां, मीटी होई मुठ्ठी दे सिर `ते सरंगी दे ताल विच्च ठक्क-ठक्क करन लग्गीआं। बापू दीआं अख्खां धतूरे `च गड़ूंद विअकती वांग रता कु खुल्ल्हीआं। उहदा सिर हाले वी झूमी जा रिहा सी ते रिदम विच्च मेरी मुठ्ठी `ते वज्ज रहीआं मेरीआं निआणीआं उंगलां नूं, उह बड़े अचंभे नाल देखी जा रिहा सी।
फिर लगातार चल्ल रही सरंगी दी `चीं-चीं, चीं-चीं, चीं-चीं, चीं-चीं’ इक्क दम ख़ामोश हो गई। मेरे हत्थां `ते गड्डीआं बापू दीआं अख्खां दा सरूर नरम होण लग्गा अते उस दे बुल्ल्ह अहिसता- अहिसता पासिआं वल्ल नूं खिच्चहे जाण लग्गे। मैं त्रभक गिआ अते मेरीआं उंगलां लुड़क गईआं।
“वजाई! वजाई चल्ल!” बापू दी अवाज़ `च हुकमीआं तरला सी। “उए तूं तां ताल `च वजाउंदैं!”
उस नें उठ्ठ के किल्ली दे लटकदे तणीआं वाले झोळे `चों इक्क ढड्ड कढ्ढी ते मेरीआं निक्कीआं- निक्कीआं उंगळां `च टिकाअ दित्ती।
“इस नूं वजाअ!” बापू दा हुकम होइआ।
सरंगी दी चूं चूं पहिलां वाली रिदम विच्च ही फेर शुरू हो गई। मेरीआं उंगळां सही ताल विच्च ‘डुग्ग-डुग्ग, डग-डग; डुग्ग-डुग्ग, डग-डग’ करन लग्गीआं। इक्को घाट सी कि मैनूं ढड्ड दी ‘डुग्ग-डुग्ग’ दी मरदाना आवाज़ नूं, ढड्ड दी तणी नूं खिच्च के, ‘डुम्म-डुम्म’ वाली मदीन अवाज़ विच्च अनुवादणा नहीं सी आउंदा। कई मिंट सरंगी हूकदी रही, ते ढड्ड सही ताल विच्च डुगडुगाउंदी रही।
उस दिन तों बाअद हर रोज़ बापू दी सरंगी हूकदी ते मेरीआं उंगळां ढड्ड दे महड़ उत्ते हरकत करदीआं। हौळी-हौळी मैं ढड्ड दीआं सारीआं सिध्धीआं अते गुंझळदार गतां ते ताल वजाउण विच्च मुहारत बिनां किसे सिखलाई तों ही हासल कर लई।
गीत-संगीत, शाइरी, गाइकी, ते चित्तरकारी आदिक सूख़म हुनर असल विच्च कोई कोई विअकती कुदरत कोळों ही लै के आउंदा है। मैं पिंगल जां आरूज़ किसे उसताद तों बाकाइदगी नाल कदे नहीं सिख्खिआ, पर छंदबध्ध शाइरी लिखदे समें, अते कोई ग़ज़ल जां गीत सटेज उत्ते तरंनुम `च पहड़दे समें बापू दी हहड़ां दे दिनीं वजाई उही सरंगी मेरी आतमा `च हूकदी हुंदी है। इंझ ही जदों किसे रेडीओ, टेप जां टी वी `चों उठ्ठदी सरंगी दी हूक मेरे कंनां `ते दसतक देंदी है, तां मेरी आतमा `च ढड्डां दी डुग्ग-डुग्ग आप - मुहारे ही छलकण लग्ग जांदी है।

