अक्टूबर 20, 2009

writingDetail.created_by
By: इकबाल रामूवालीआ

02 - मेरे अंदर सरंगी हूकदी है!‎

ज़िंदगी दे छे दहाकिआं दे लंमे सफ़र दौरान, अणगिणत ठंडीआं-तत्तीआं ‎हवावां `चों गुज़रन ते वंन-सुवंने, सुरे, बिसुरे विअकतीआं नाल विचरण तों बाअद मैं ‎इह यकीन करन लग्ग पिआ हां कि बुध्धी दी सधारन (नौरमल) योगता वाळा हर ‎विअकती, कोई नां कोई हुनर, कुदरत वल्लों ही लै के आउंदा है। मैनूं एस गल्ल `च वी ‎दम नज़र आउंदा है कि किसे ख़ास हालात विच्च, निक्के तों निक्का अते तुछ्छ तों तुछ्छ ‎समझिआ जांदा, दुनीआं दा हर हुनर वी महान हुंदा है; इह गल्ल वख्खरी है कि किसे ‎ख़ास समें अते हालात विच्च कोई हुनर वध्ध सलाहुता अते माणता प्रापत कर लैंदा है।

अज्ज दे तकनीकी महौल विच्च लिखण, पहड़न, गाउण, कंपिऊटर, साइंस आदिक ‎विच्च प्रबीनता जां मैडीकल साइंस दीआं बरीकीआं विच्च मुहारतां नूं उत्तम हुनरां `च ‎शुमारिआ जांदा है, पर पहड़ाई-लिखाई अते होर प्रवाणत खेतरां `च ‘माहर’ लोकां दी, ‎किसे जंगळ विच्च गवाची कोई टोली, अगर कहिर दी सरद रात `च किते ठुरक रही ‎होवे तां उस ख़ास हालत विच्च, पत्थरां अते लक्कड़ीआं नूं रगड़ के अग्ग उपजाअ लैण ‎दी मुहारत रखदा कोई असलों ‘गंवार’ ते ‘जांगली’ समझिआ जांदा विअकती वी, ‎‎‘माहरां’ नालों वधेरे हुनरमंद हो गुज़रदा है। इंझ ही, अज्ज दे युग `च, असमान ‎विच्च हवाई जहाज़ां दीआं, मछलीआं वांग तारीआं लुआ देण वाले पाईलाटां दे हुनरां ‎‎`ते हैरानी ज़ाहर कीती जांदी है, पर हवाई जहाज़ दी ईजाद तों पहिलां वी तां ‎अजेहे अणगिणत विअकती हुंदे होणगे जिहड़े अजेहे दो खंभिआं विचकार दी जहाज़ ‎उडाअ सकण दे हुनरी हो सकदे सन जिनहां दा फ़ासला अगर दो चार इंच वी घटाअ ‎दित्ता जांदा तां जहाज़ दे खंभ, खंभिआं नाल घसड़ के, जहाज़ नूं भुआंटणी दे देंदे, पर ‎उस वकत किउंकि हवाई जहाज़ दा तसव्वर अते होंद ही नहीं सन, इस लई उनहां दा ‎इह हुनर पुंगर ही नां सकिआ।

हां, मैं आपणे इस विशवाश नूं दुहराउण दी ग़ुसताख़ी करदा हां कि हर ‎सधारन-बुध्ध विअकती कोळ कोई नां कोई हुनर ज़रूर हुंदा है।

इसे संदरभ विच्च इह गल्ल वी सही है कि कुदरत नें भावें हर विअकती नूं ‎किसे नां किसे हुनर विच्च परबीन होण दी संभावना/गुंजाइश नाल लैस कीता हुंदा है, ‎लेकिन आपणे संभावी हुनर दी शनाख़त कर लैणी हर विअकती दे हिस्से नहीं ‎आउंदी। मिसाल दे तौर `ते, कईआं विच्च वधीआ भलवान बण जाण दी समरत्था हुंदी ‎है, पर किसे अगिआत कारन वस्स उह हारमोनीअम वजाउण दे तांघी हो जांदे नें। ‎इस हालत `च उनहां दीआं उंगलां, हारमोनीअम दीआं सुरां `चों धुनां उभारन दी थां, ‎उनहां दा मिध्धण-लितड़ण वध्ध करदीआं नें।

जदों मैं गाइकी, साज़िंदगी अते साहित रचना नाळ आपणी गूहड़ी सांझ उत्ते ‎नज़र मारदा हां तां मैनूं जापदै मेरे अंदर लफ़ज़ां नाल खेडण अते सुर-ताल नाल ‎इक्कमिक्क होण दे थोहड़े-बहुते बीज कुदरत वल्लों ही खिलारे होए सन। इह बीज ‎कुदरत वल्लों मेरे बापू नूं वी मिले सन जिस नें, हर सूख़म कला नूं मसळ देण वाले ‎कठोर हालात विच्च घिरे होण दे बावजूद, इनहां बीजां नूं आपणी लगन अते सिरड़ ‎नाळ पुंगराअ लिआ। बापू कवीशरी लिखण/गाउण अते संगीत दा अभिआसी सी। ‎बचपन वल्ल जित्थों तीक मेरी सुरत परतदी है, ओदों तों ही साडे थुड़ां भोगदे घर `च ‎कवीशरी दी रचना दे रूप विच्च काविक लफ़ज़ छणकदे सन, गाइकी दीआं लैआं ‎गूंजदीआं सन, अते ढड्डां दे ताल थपथपांदे सन।

जिस ज़माने दी गल्ल मैं करन लग्गा हां उस `च अज्ज वाळीआं सी डीज़ अते ‎कसैट्टां दा हाले तसव्वर वी नहीं सी जनमिआं। उह ‘तविआं’ दे तौर `ते जाणे जांदे, ‎गरामोफ़ोन-मशीनां `ते चलदे रीकारडां, अते बौलदां दे गलीं पाईआं जां मंदरां `च ‎लटकदीआं टल्लीआं दी शकल दे वड्ड-अकारी लाऊडसपीकरां दा युग्ग सी। शादीआं, ‎अखंडपाठां, भोगां अते ख़ुशी दे होर समागमां मौके, इह लाऊडसपीकर, कोठिआं उत्ते दो ‎मंजिआं दे सिरहाणिआं नूं तिकोणी शकल विच्च जोड़ के, उनहां उप्पर टंग दित्ते जांदे ‎सन। इनहां सपीकरां राहीं ढाडीआं ते अलगोज़िआं दी संगत नाळ कीती गाइकी दे ‎गरामोफ़ोन रीकारड, कई- कई दिन ते सारी -सारी दिहाड़ी सारे पिंड दे कंनां `च ‎‎‘पंप’ कीते जांदे सन। साऊंड-बाकस दे नाम नाळ जाणी जांदी इक्क डब्बी `च कस्सी ‎इक्क सूई, महीन सिआड़ां `च घिसड़ के, मशीन उत्ते घुंम रहे रीकारड `चों अवाज़ ‎चुगदी, अते ऐंपलीफाइर दे इक्क गुंझळदार सिसटम विच्च दी गुज़ार के कोठे उप्पर ‎टुंगे ‘होरन’ राहीं दूर - दूर तीकर पहुंचाउंदी। बचपन उमरे, गरमीआं दी रुत्ते ‎आपणे कोठे उत्ते मंजे `ते पिआं, रीकारडां राहीं सुणी तूंबिआं दी तुण- तुण, अलगोज़िआं ‎दी ‘फूं-फूं’ , सरंगीआं दी `चीं- चीं’ अते ढड्डां दी ‘डुग्ग- डुग्ग, ढुंम -ढुंम’ मेरे कंनां ‎विच्च हुण वी गूंजण लग्ग जांदी है।

घर विच्च संगीत अते कवीशरी दा अटुट्ट परवाह होण कर के संगीत मेरी ‎सिमरती `च किसे ख़ास दिन जां खास वकत उत्ते दाख़ल नहीं होइआ; इह तां हवा ‎वांग आप-मुहारे ही मेरे दिलो-दिमाग़ `च घुळ गिआ सी, पर संगीत अते ताल नाळ ‎मेरा अमली अते सुचेत वाह जिस इतफ़ाक नाल होइआ उह मेरीआं यादां `च कदे ‎फिक्का नहीं पिआ।

सन 1955 दी गल्ल है: उमर दे नौवें पाएदान `ते विचरदिआं मैं तीजी जमात ‎दीआं किताबां नाल सिझ्झण लग्गिआ सां। साडे गवांढी पिंड रणीएं दा मासटर शमशेर ‎सिंघ कुरसी `ते नहीं सगों भुंजे विछाई इक्क तपड़ी उत्ते बैठदा। उहदे साहमणे मधरे ‎कद्द दी इक्क विशाल संदूकड़ी पई हुंदी सी जिस विच्च उह आपणे डरंक, कलमां, ‎सिआही दीआं दवातां, पैनसिलां ते होर निक्कड़- सुक्कड़ दे नाळ नाळ हर रोज़ ‎आउंदी-जांदी सारे पिंड दी डाक दा लेखा-जोखा वी रखदा। मींह होवे जां हनहेरी, गड़े ‎पैण जां कोहरा, उह चार, साढे चार मील दा सफ़र पैदल ही तैअ कर के, सकूल शुरू ‎होण तों अध्धा पौणां घंटा पहिलां सकूल आ सिर कढदा सी। सवख़ते सकूल पहुंच के उह ‎कमज़ोर बच्चिआं नूं हिसाब सिखाउंदा अते राह पट्ट के लिआंदे कानिआं दीआं महीन ‎कलमां घड़दा।

भादों दीआं धुप्पां नें आपणा केड़ा चाहड़ना शुरू कर दिता सी पर नाल ही ‎मौनसून आ जाण कर के, बूंदाबांदी नें गरमी नूं हवा `चों निचोड़ना शुरू कर दित्ता सी। ‎इक्क दिन, दो दिन, हफ़ता: बूंदा-बांदी तों छड़ाकिआं `च अनुवाद होई बारश बंद होण ‎दा नाम ही नां लवे। रणीएं वाळा मासटर आवदे पिंड दी फ़िरनी `ते ठाठां मारदे ‎पाणी नूं वेख के वापिस चला गिआ। साडे पिंड मिट्टी दे बनेरिआं तों बाहर नूं ‎वधाईआं धौणां वाळे परनाले, छत्तां दे अथाह पाणी नूं संभालण तों तोबा करन लग्गे। ‎हरेक घर दे परनाळे `चों वगदीआं धारां दा शरर-शरर दा शोर सारे पिंड विच्च ‎गूंजण लग्गा। छत्तां पहिलां सिंमण लग्गीआं, ते फ़ेर चोण, ते आख़िर लंगार हो के मघोरे ‎बणन लग्गीआं। कोठिआं दीआं कच्चीआं कंधां धुर-अंदर तीक पिलपिलीआं हो गईआं। ‎गारे `च तूड़ी मिला के, कंधां दे बाहरले पासे कीती लिपाई, लिओड़ां-खलेपड़ां दे रूप ‎‎`च दाअड़-दाअड़ किरन लग्गी। गळीआं `च हरल-हरल करदा पाणी खरूदी ‎शराबीआं वांग बूहिआं `ते ढुड्डां मारन लग्गा। सारे पिंड `च कच्चे घरां दीआं नीहां ‎फिस्सण लग्गीआं।

साडे गवांढी महिरे परवार दी साडे विहड़े वल्ल दी कंध, बनेरे वल्लों साडे वल्ल ‎नूं उल्लरन लग्गी। लगातार वरह रहे मींह दे सताए महिरे परवार दीआं दोवें जवान ‎लड़कीआं ते उनहां दे बिरध मापे आपणे इकलौते कोठे `च कुंगड़े बैठे सन। कंध दे रता ‎कु उल्लरदिआं ही छत्त दीआं कड़ीआं ते काने करड़-करड़ करन लग्गे जिस नूं ‎सुणदिआं सार महिरा परवार `च हफ़ड़ा-दफ़ड़ी मच्च उठ्ठी। आपणे मूहरले बूहे थाणी ‎दौड़ के साडे परले दरवाज़िओं उह साडे विहड़े `च हाले दाख़ल होए ही सन कि झुकी ‎होई कंध धड़ंम कर के साडे विहड़े विच्च खिंडर गई। विहड़े `च डाढे बुख़ार वांग ‎चहड़िआ पाणी, छिट्टिआं दे रूप विच्च त्रभक के साडी वागळे वाळी कंध दे उप्परों दी हुंदा ‎होइआ गवांढीआं दे विहड़े `च जा डिग्गिआ। शतीरीआं ते कड़ीआं अते छत्त उप्परली ‎गिल्ली मिट्टी नें महिरिआं दे मंजिआं-बिसतरिआं नूं दबोच लिआ। उनहां दीआं दोवें ‎बिल्लीआं मंजे हेठों दौड़ के, उनहां दी डिग्गण तों बच गई कंधोळी `ते जा चहड़ीआं।

महिरिआं दी कंध किरदिआं ही साडे आंढ-गवांढ दे कच्चे घरां दे सभ वसनीक ‎आपणे कोठिआं `चों मंजे-बिसतरे उठाळ के, साडे विहड़े वल्ल नूं दौड़न लग्गे। मंजिआं दे ‎सिर जोड़ के विहड़े `च तिकोणीआं झुग्गीआं उसारीआं जाण लग्गीआं। वेंहदिआं-‎वेंहदिआं, साडे विशाल विहड़े `च पंदरां वीह झुग्गीआं दी इक्क बसती उग्ग आई। ‎मींह तों बचाअ लई गुदैले ते रज़ाईआं नूं तिकोणीआं झुग्गीआं `ते सुट्टिआ जाण लग्गा। ‎गुड़ वाले गट्टे, आटे वाळे पीपे, घिओ दीआं पीपीआं, लूणदानीआं ते दाळां दे कुज्जे, ‎आंढ-गवांढ दे डिगूं-डिगूं करदे कोठिआं `चों झुग्गीआं वल्ल नूं वहीरां घत्तण लग्गे।

हुण महिरिआं दी कंध दे मलबे उत्ते इक्क तरपाल ताण लई गई। कई जाणे ‎किधरों कुझ्झ कु पक्कीआं इट्टां लभ्भ लिआए जिनहां नूं जोड़ के तरपाल दे हेठ दो चुल्ल्हे ‎उसार लए गए। अग्ग मचाउण लई, महिरिआं दी छत्त दे मलबे `चों कानें अते ‎कड़ीआं धूहे जाण लग्गे। चुल्ल्हिआं `च अग्ग दे परगट हुंदिआं ही तरपाल हेठ औरतां ‎दा झुरमट बझ्झ गिआ। इक्क वड्डे पतीले `च दाळ उबलण लग्गी ते कई परातां `च ‎चूड़ीआं वाळे हत्थां दा गिल्ले आटे नाळ दंगळ होण लि्िगआ। झुग्गीआं `च विलकदे मेरे ‎वरगे निआणिआं दीआं जाहड़ां हेठ बुरकीआं लत्थण लग्गीआं।

दो कु दिनां दी बारशी-झंबाई तों बाअद बद्दलां दीआं तिऊड़ीआं `च रता कु ‎नरमी झलकण लग्गी। होर दो दिन लंघे तां घरां `च वड़िआ गोडे- गोडे पाणी विहड़िआं ‎दीआं छाउणीआं ख़ाली करन लग्गिआ। सारे पिंड दे नुकसाने गए कंधां-कोठिआं दा ‎हिसाब-किताब लग्गणा शुरू होइआ। सल्हाबे अते चिक्कड़ दा भरपूर परवार ‎विहड़िआं दी झोळी `च छड्ड के, पाणी होरीं गळीआं `च दी हुंदे होए, खेतां वल्ल नूं परत ‎गए।

हुण सारे पिंड दीआं धड़ंम हो गईआं छत्तां ते कंधां दा मलबा सांभिआ जाण ‎लग्गा। डिगणों बच गए कोठिआं `चों भैअ फुंकारन लग्गिआ, इस लई लोक बच गए ‎कोठिआं दे नेड़े होण तों वी त्रभकण लग्गे। साडे विहड़े विच्च उग्ग आई, मंजिआं नाळ ‎बणाईआं झुग्गीआं दी बसती जिवें दी तिवें काइम रही।

ख़ुशकिसमती नाळ साडे दो कच्चे कोठिआं `चों इक्क कोठा हहड़ ते मींह दे कहिर तों ‎बच निकळिआ: बच वी एना निक्कळिआ उस विच्च बेख़ौफ़ आइआ जाइआ जा सकदा ‎सी।

एस भिआनक हहड़ तों कुझ्झ कु महीने पहिलां मेरे बापू अंदर सरंगी सिख्खण दा ‎शौक वगण लग्ग पिआ सी। पर हहड़ दे दिनीं, लगातार कई महीने आथण सवेर साडे ‎घर `च, चूं चूं दी रौणक लगाउण वाळी सरंगी, हहड़ दी मार तों बच गए कोठे `च इक्क ‎किल्ली ते टंगी रही सी।

कपाहां मक्कीआं ते आलूआं दीआं फ़सलां कहिरां दे पाणी दी भेट चहड़ गईआं ‎सन। खेतां `च हाले वी गोडे- गोडे पाणी खलोता सी, इस लई किसे वी मरद नूं खेतां `च ‎जाण दी काहळ नहीं सी।

इक्क दिन दुपहिरे, जदों वख्ख- वख्ख परवारां दे असीं कई निआणे रोटीआं खा के ‎विहड़े `च ‘झुग्गीआं’ उदाळे खेड रहे सां, तां सारा पिंड बचीआं-खुचीआं इट्टां, कड़ीआं, ‎बालिआं, ते शतीरीआं नूं सांभण `च रुझ्झा होइआ सी। डिग्गणों बच गईआं पर मघोरे ‎हो गईआं छत्तां `ते मिट्टी पाई जा रही सी। गळीआं वल्ल नूं किर गईआं कंधां दे ‎मलबे नूं इधर ओधर उठाळ के घरां दे पाणी दे निकास लई लांघे बणाए जा रहे ‎सन।

अचानक ही, हहड़ दे कहिर `च साबत खलोते रहि गए साडे कोठे `च, ‘तुंग-‎तुंग, तुंग-तुंग’ होण लग्गी। बापू, सल्हाबे नाळ ढिल्ली पै गई सरंगी नूं सुर कर रिहा ‎सी। तारां दी अवाज़ नूं इक्क दूजे दे बिलकुल हाण दी करन लई बापू कदे इक्क ‎किल्ली नूं मरोड़दा ते कदे दूजी नूं। मरोड़े खांदीआं किल्लीआं `चों चिरड़-चिरड़ दी ‎अजीब अवाज़ निक्कळदी तां मैनूं इंझ लग्गा जिवें सरंगी बापू दीआं हरकतां `ते ‎इतराज़ कर रही होवे। फेर उह पहिली उंगळी नाल तारां नूं तुणक -तुणक के इक्क ‎दूजी दी पिच्च सुणदा। हुण सरंगी दे गज़ नूं बंनहे घुंगरू छणकण लग्गे। बापू सरंगी दे ‎गज़ नाळ बंनहे, घोड़े दे वाळां, नूं बरोज़े दी टिक्की उत्ते घसा रिहा सी। जिओं ही बरोज़े ‎नाळ लैस होए गज़ नें सरंगी दीआं तारां नाल घसड़वां संपरक कीता, कच्चे कोठे `चों ‎संगीत सिंमण लग्गा। सरंगी दी हूक सुणदिआं ही मेरे हत्थां `चों बांटे किरन लग्गे ते ‎मेरे पैर कच्चे कोठे वल्ल नूं खिच्चहे जाण लग्गे।

जदों नूं मैं कोठे दे दर `ते अप्पड़िआ, कुरसी `ते बैठा बापू सरंगी दी हूक विच्च ‎पूरी तरहां इक्क-मिक्क हो चुक्किआ सी। उस दीआं सरूर `च मीटीआं अख्खां कोठे अंदर ‎मेरे दाख़ले तों बेख़बर रहीआं। फ़िर वजद `च आइआ बापू गाउण लग्गिआ: ‘पटणे दे ‎विच्च परगट होए, दसम पातशाह सोढी!’ मगरे ही सरंगी दीआं तारां `चों बापू दी ‎गाई तरज़ गूंजण लग्गी। सरंगी दे पेट कोळ, गज़, तारां उप्पर इक्क ख़ास रिदम विच्च ‎अग्गे पिछ्छे जांदा। मैं देखिआ कि मेरा सिर आप-मुहारे ही, गज़ दी अग्गे-पिछ्छे दी ‎हरकत दे नाळ नाळ खब्बे-सज्जे झूमण लग्गा। बापू संगीत विच्च डूंघा ही डूंघा लहिंदा ‎जा रिहा सी।

अचानक ही मेरीआं उंगलां `च हरकत टपकण लग्गी। खब्बे हत्थ दी मुठ्ठी मीची ‎गई ते सज्जे हत्थ दीआं उंगळां, मीटी होई मुठ्ठी दे सिर `ते सरंगी दे ताल विच्च ठक्क-‎ठक्क करन लग्गीआं। बापू दीआं अख्खां धतूरे `च गड़ूंद विअकती वांग रता कु ‎खुल्ल्हीआं। उहदा सिर हाले वी झूमी जा रिहा सी ते रिदम विच्च मेरी मुठ्ठी `ते वज्ज ‎रहीआं मेरीआं निआणीआं उंगलां नूं, उह बड़े अचंभे नाल देखी जा रिहा सी।

फिर लगातार चल्ल रही सरंगी दी `चीं-चीं, चीं-चीं, चीं-चीं, चीं-चीं’ इक्क दम ‎ख़ामोश हो गई। मेरे हत्थां `ते गड्डीआं बापू दीआं अख्खां दा सरूर नरम होण लग्गा अते ‎उस दे बुल्ल्ह अहिसता- अहिसता पासिआं वल्ल नूं खिच्चहे जाण लग्गे। मैं त्रभक गिआ अते ‎मेरीआं उंगलां लुड़क गईआं।

‎“वजाई! वजाई चल्ल!” बापू दी अवाज़ `च हुकमीआं तरला सी। “उए तूं तां ‎ताल `च वजाउंदैं!”‎

उस नें उठ्ठ के किल्ली दे लटकदे तणीआं वाले झोळे `चों इक्क ढड्ड कढ्ढी ते ‎मेरीआं निक्कीआं- निक्कीआं उंगळां `च टिकाअ दित्ती।

‎“इस नूं वजाअ!” बापू दा हुकम होइआ।

सरंगी दी चूं चूं पहिलां वाली रिदम विच्च ही फेर शुरू हो गई। मेरीआं ‎उंगळां सही ताल विच्च ‘डुग्ग-डुग्ग, डग-डग; डुग्ग-डुग्ग, डग-डग’ करन लग्गीआं। ‎इक्को घाट सी कि मैनूं ढड्ड दी ‘डुग्ग-डुग्ग’ दी मरदाना आवाज़ नूं, ढड्ड दी तणी नूं ‎खिच्च के, ‘डुम्म-डुम्म’ वाली मदीन अवाज़ विच्च अनुवादणा नहीं सी आउंदा। कई मिंट ‎सरंगी हूकदी रही, ते ढड्ड सही ताल विच्च डुगडुगाउंदी रही।

उस दिन तों बाअद हर रोज़ बापू दी सरंगी हूकदी ते मेरीआं उंगळां ढड्ड दे ‎महड़ उत्ते हरकत करदीआं। हौळी-हौळी मैं ढड्ड दीआं सारीआं सिध्धीआं अते ‎गुंझळदार गतां ते ताल वजाउण विच्च मुहारत बिनां किसे सिखलाई तों ही हासल कर ‎लई।

गीत-संगीत, शाइरी, गाइकी, ते चित्तरकारी आदिक सूख़म हुनर असल विच्च ‎कोई कोई विअकती कुदरत कोळों ही लै के आउंदा है। मैं पिंगल जां आरूज़ किसे ‎उसताद तों बाकाइदगी नाल कदे नहीं सिख्खिआ, पर छंदबध्ध शाइरी लिखदे समें, ‎अते कोई ग़ज़ल जां गीत सटेज उत्ते तरंनुम `च पहड़दे समें बापू दी हहड़ां दे दिनीं ‎वजाई उही सरंगी मेरी आतमा `च हूकदी हुंदी है। इंझ ही जदों किसे रेडीओ, टेप ‎जां टी वी `चों उठ्ठदी सरंगी दी हूक मेरे कंनां `ते दसतक देंदी है, तां मेरी आतमा `च ‎ढड्डां दी डुग्ग-डुग्ग आप - मुहारे ही छलकण लग्ग जांदी है।