अक्टूबर 22, 2009

writingDetail.created_by
By: इकबाल रामूवालीआ

04 - कवीशरी नाळ पहिली छेड़खानी

बापू दसदा कि उह तां आपणी किशोर अवसथा तों ही कवीशरी विच्च ‎भिज्जिआ होइआ सी। जित्थों तीक मेरी सुरत जांदी है उथों तों ही उह मैनूं ‎कवीशरी लिखदा, कवीशरी गुणगणाउंदा, कवीशरी दे साह लैंदा, ते ‎कवीशरी वरगी लैअदार ते प्रवाहदार ज़िंदगी जींदा दिसदा है। आम तौर ‎‎`ते उस दी कवीशरी उस नूं चक्करवरती बणाई रखदी: कदे किसे पिंड ‎‎`च, कदे किसे मेले `ते, कदे किसे धारमिक दीवान `च, ते कदे किसे ‎कानफंरंस `ते, पर जिस दिन वी उह किते बाहर नां गिआ हुंदा, सारी ‎दिहाड़ी उस दे हत्थां `च जां तां साधू दया सिंघ आरिफ़ दे ग्रंथ अते ‎पुरातन शाइरां दे लिखे होए किस्से हुंदे, जां हिंदी, पंजाबी, उरदू दे ‎अख़बार, ते जां फ़िर सिआही नाल रज्जिआ होइआ पैन्न। लाखे रंग दे ‎कागज़ां उत्ते उस दा पैन्न सारी दिहाड़ी कवीशरी दा कसीदा कढ्ढदा ‎रहिंदा। विच्च विच्च जद उह लिखण तों रुकदा, तां उस दे खब्बे हत्थ दीआं ‎उंगलां उस दी दाहड़ी नाळ प्रेम-लील्हा करन लगदीआं अते उस दीआं ‎सेहलीआं उप्पर वल्ल नूं खिच्चीआं जांदीआं। अरध-मीटीआं अख्खां नाळ, इंझ ‎करदिआं उह आपणे मूंह `च ही कुझ्झ बुड़बुड़ाउंदा। एस गल्ल दी समझ ‎मैनूं कई वरहे बाअद, ख़ुद शाइरी नाळ पळोसा-पळासी करदिआं, आई कि ‎मूंह विच्च तां उह कवीशरी दे काफ़ीए मेल मेल के गुणगुणाउंदा सी अते ‎काफ़ीआं नूं शाइरी `च रंगण लई जदों उह आपणे मत्थे `च उडारीआं ‎लाउंदा, तां उस दीआं भवां दा उप्पर वल्ल नूं उठ्ठ जाणा सहिज-सुभविक ही ‎सी।

पंदरीं-वीहीं दिनीं, बापू दे दो साथी, इक्क अकहिरे सरीर वाळा ‎रणजीत सिध्धवां ते दूसरा गोगड़ी पेट वाळा चंद जंडी, पच्ची तीह मील दा ‎साईकली सफ़र तैअ कर के आ धमकदे। उह साईकलां नूं कंधां दे लड़ ला ‎दिंदे अते सानूं बच्चिआं नूं जफ़्फ़ीआं `च लै के पिआर करदे। उनहां दे पसीने ‎नाल भिज्जे कप्पड़िआं दी गंध हुण वी मेरीआं नासां `च उभर आउंदी है।

सारी दिहाड़ी साडे वड्डे दलान `च कवीशरी-गाइन दा अभिआस ‎छलकदा रहिंदा। रणजीत दी बुलंद आवाज़ सुणदिआं मैनूं इंझ जापदा ‎जिवें हहड़िआए दरिआ दा पाणी किसे बंनह नूं तोड़ के कख्ख-कानिआं नूं रोहड़ी ‎जा रिहा होवे। बापू, कवीशरी गाइन दा अभिआस कर रहे आपणे साथीआं ‎नूं रोक के लफ़ज़ां दा शुध्ध उचारण सिखाउंदा अते आवाज़ `च उच्चाण-नीवाण ‎ते मोड़े लिआउण दा हिसाब-किताब समझाअ के हदाइतकार होण दा रोल ‎करदा।

गरमीआं दे भख़दे दुपहिरीं कवीशरी गाइन दे अभिआस दे नाळ ‎नाळ कूंडे `च ख़स-ख़ास, बदाम, मिशरी, काळीआं मिरचां, ते चारे मगज़ां दा ‎रगड़ाअ हो के शरदई तिआर हुंदी जिहड़ी सरोतिआं नूं वी वरताई ‎जांदी।

अभिआस ख़तम हुंदा तां रणजीत होरीं सौं जांदे। मैं उदों चौथी, पंजवीं ‎दीआं किताबां नाळ अख्ख-मटक्के मार रिहा सां। मैं सुत्ते पए रणजीत दे ‎चिहरे नूं हैरत नाळ देखदा ते सोचदा कि आवाज़ दा एना प्रबल वहिण उस ‎दे गळे `चों किंझ उछ्छळदा है। रणजीत दी सुरीली ते पुख़ता आवाज़ सुण के ‎मेरा मन करदा सी मैं उस दी बुक्कळ `च बैठ जावां। मैनूं जापदा कि ‎रणजीत दी भरवीं अवाज़ शाइद उस दी गोलाईदार ते चुंझदार दसतार ‎कारन उपजदी है। मेरा जीअ करदा मैं वी रणजीत वरगी चुंझदार ‎दसतार सजाउणी सिख्ख जावां। रणजीत वांग उच्ची सुर `च गाउण दी ‎तमंना मेरे ज़िहन `च वी बेचैनी बीजण लग्गदी।

शाम नूं अलमारी `च पई बोतल पिआकड़ां दी उडीक `च बिहबल हो ‎उठ्ठदी। दिन छिपदिआं ही, लालटैण दी चिमनी `च अग्ग दा, अंगूठे कु ‎जेडा, फुल्ल खिड़दा, ते उस दी फिक्की फिक्की रौशनी कमरे नूं जगाअ देंदी। ‎मेज़ उप्पर पुराणे अख़बार विछण लगदे। साहमणी कंधोली दे अंदरले पासे, ‎चुल्हे `ते धरे पतीले `च बक्करे दा मास गुड़-गुड़ाउंदा जिस दी मसालेदार ‎गंध आंढ-गुआंढ दे दरजणां घरां तीकर मार करदी। मैं, मैथों छोटा ‎रछपाल, ते वड्डा बलवंत सेवादारां दा रूप धार लैंदे। असीं मेज़ साफ़ ‎करदे, गलास धोंदे, पिआज़ कटदे, पिआज़ दीआं फाड़ीआं उप्पर निंबू ‎निचोड़दे, बोतल `च टिकिआ सिरका छलकाउंदे, अते आतमा राम दी हट्टी ‎तों बरफ़ दे घेपे ते सोढे दीआं बोतलां लैण तुर जांदे। दसां-पंदरां मिंटां `च ‎ही बापू दीआं अख्खां `च तारे खिड़न लगदे। उह सानूं बग़ल `च लै के ‎घुटदा, चुंमदा ते साडीआं गल्ल्हां `ते पोले पोले थपेड़े मार के सरूर `च ‎मुसकराउंदा।

संन सव्वतंजा दीआं गरमीआं बहुते लोकां लई आम वरगीआं ही ‎होणगीआं पर असां तिंनां भरावां दे भविख़त दीआं इनहां गरमीआ नें ‎तासीरां, तसवीरां अते मुहाण ही बदल सुट्टे। मैं छेवीं `च सां, छोटा रछपाल ‎चौथी `च ते बलवंत गिआरवीं `च। उस समें घर दी खसता आरथिक ‎हालत, पिंड विच्च हाई सकूल दी अणहोंद, ते शहिर तों दस किलोमीटर दी ‎बेसड़क, रेतली दूरी नें कुझ्झ कु महीनिआं तीकर साडे हत्थां `चों किताबां ‎लाज़मी तौर केर लैणीआं सन। साडी अध्ध तों वध्ध गहिणे टिकी ज़मीन सानूं ‎साडे हाणीआं वांगण ही घाह खोतण, फ़सलां उगाउण ते मझ्झां दे चरेवें `च ‎उलझाउण लई उडीक रही सी। जां फ़िर हालात दे ताणे-बाणे नें सानूं ‎किसे नहिर दे पुळ `ते जा बिठाउणा जित्थे साईकलां नूं पंकचर लाउणे अते ‎खोखा उसार के आउंदे-जांदे राहीआं नूं चाह पिआउणी साडी मंनज़िल हो ‎निब्बड़णी सी।

बापू किउंकि उद्दमी अते नवीआं लकीरां खिच्चण दा शौकी सी, इस लई ‎उह सधारन तुकबंदी वाली रवाइती कवीशरी नूं अणछोह अते ताज़ीआं ‎तशबीहां `च रंग के उस दा मुहांदरा बदलण `च जुटिआ होइआ सी। फ़िर ‎उस नें कवीशरी दी इक्को रहाअ वाली अकाऊ जिही गाइन शैली नूं रद्द के, ‎नवीआं नवेकळीआं तरज़ां `च ढालणा शुरू कर दित्ता, तां उस दे कवीशरी ‎जत्थे दी धांक आळे-दुअळे दे पिंडां तों पार तीक वगण लग्गी। इक्क दिन ‎आपणे जत्थे समेत उह जलंधर रेडीओ वालिआं कोळ जा धमकिआ: अखे मेरे ‎जत्थे दी कवीशरी रेडीओ तों बराडकासट करो। रेडीओ वाले कहिण: पहिलां ‎आपणे साज़ दिखाओ। बापू समझावे कि कवीशरी, साज़ तों बिना गाई जाण ‎वाली, मालवे दे विशाल इलाके दी मकबूल लोक-गाइकी है जिस नूं पिंडां दे ‎हज़ारां स्रोते कई कई घंटे साह रोक के सुणदे नें। पर, रेडीओ तों पिंडां लई ‎कीते जांदे इक्क घंटे दे ‘दिहाती प्रोगराम’ दे शहिरी ‘बाबूआ-तबीअत’ ‎प्रबंधक, बराडकासटिंग तां की, बापू पारस नूं रेडीओ दे सटूडीओ दा ‎दरवाज़ा दिखाउण तों वी इनकारी हो गए। पर मायूस होए बापू नें हिंमत ‎नूं हत्थां `चों खिसकण नहीं दित्ता। अख़ीर, मोगे इलाके `च जंमिआं-पळिआ, ‎इक्क ‘दिहाती’ बाबू, शंभू नाथ शेश, प्रगट हो गिआ जिहड़ा जलंधर रेडीओ ‎दे सटाफ़ `च किसे चंगे अहुदे `ते बिराजमान सी। उस दी अते नामवर ‎हासरस लेखक गुरनाम सिंघ तीर दी ज़िदी सिफ़ारिश सदका जलंधर ‎रेडीओ वालिआं नें जकदिआं-जकदिआं बापू दे जत्थे नूं रेडीओ तों दस कु ‎मिंट लई कवीशरी गाइन करन दा मौका ‘बख़श’ दित्ता तां साज़ां तों बिना, ‎बुलंद आवाज़ां `च कवीशरी दा गाइन, पहिली वार, संन छपंजा `च रेडीओ ‎दीआं लहिरां `ते असवार होइआ। रेडीओ तों कवीशरी दा गाइन हुंदिआं ‎ही बापू दी कवीशरी दी धुंम पूरे पंजाब दे पिंडां `च लट-लट मच्च उठ्ठी। ‎रेडीओ सटेशन वालिआं दी मेज़ `ते, बापू दी कवीशरी दी फ़रमाइश `च ‎आईआं चिठ्ठीआं दीआं ढेरीआं लग्गण लग्गीआं। इक्क-दूजे तों अंदरो-अंदरी ‎त्रभकदे रेडीओ अधिकारीआं नें सुख्ख दा साह ही नहीं लिआ सगों बापू दे ‎जत्थे दी कवीशरी हुण हर महीने ही रेडीओ `ते गूंजण लग्गी, दस कु मिंट ‎नहीं, अध्धा अध्धा घंटा। उधर ग्रामोफ़ोन कंपनीआं वालिआं दे कंनां `च ‎कवीशरी दी, हनेरी वांग उठ्ठी मकबूलीअत दी फ़ूक, पता नहीं किस नें ‎मार दित्ती। पिंडां दीआं सत्थां `च कलोलदी कवीशरी नूं, रेडीओई लहिरां ‎‎`ते असवार करन तों बाअद, बापू नें लुधिआणा सथित ऐच ऐम वी ‎ग्रामोफ़ोन कंपनी दे अधिकारत विकरेता, ‘ख़ालसा टरेडिंग कंपनी’ राहीं, ‎हुण ग्रामोफ़ोन रीकारडां दे सिआड़ां `च बीज के, उस नूं ‘जट्टी तों हीर’ ‎बणाउण दा माअरका कर मारिआ। बापू दी कवीशरी दा पहिला रीकारड ‎मारकिट `च आउंदिआं ही उह ग्रामोफ़ोन कंपनी दे दसतावेज़ां `च ‘सटार ‎आरटिसट’ दे तौर `ते उभ्भर आइआ। हर पिंड, हर कसबे, हर शहिर ते ‎हर मेले-मसावे `च बापू दा पलेठा कवीशरी रीकारड, `चहुं कु दिनां दा ‎मेला’ अते ‘किओं फ़ड़ी सिपाहीआं नें, भैणों इह हंसां दी जोड़ी’ गूंजण लग्गा। ‎शहिरां `च रिकशिआं उप्पर सपीकर लगा के दवाईआं दी मशहूरी करन ‎वाले मनादीआं नूं तां कवीशरी दा इह रीकारड इक्क ख़ज़ाने दे रूप `च ‎टक्करिआ।

रीकारड आउण तों बाअद, बापू दी धुंम हुण मालवे, माझे अते दुआबे ‎दीआं हद्दां तों तेज़ी नाळ निकळ के, पूरे भारत दे पंजाबीआं तीकर फैल ‎गई। संन सतवंजा दे मारच `च, कलकत्ते दे किसे गुरदवारे तों, हर साल ‎‎13 अपरैल नूं मनाई जांदी विसाखी दे धारमिक जशनां `च कवीशरी करन ‎लई सद्दा-पत्तर आ गिआ। जको-तकी करदे पारस नें आपणे जत्थे समेत ‎कलकत्ते नूं चाले पा दित्ते।

अज्ज-कल्ल्ह पंजाब दी सिआसत `च हनेरी वांग वग रिहा, मैथों वड्डा ‎भरा बलवंत, बचपन तों ही जुगाड़ी अते जोड़-तोड़ीआ सी। उस नें जिओं ही ‎दसवीं दा सरटीफ़केट हासल कीता, बापू उस नूं फ़ीरोज़पुर शहिर `च टीन ‎दे टरंक-पेटीआं बणाउण वाळे इक्क कारखाने `च छड्ड आइआ जित्थों ‎अत्थरा बलवंत हफ़ते कु बाअद ही दौड़ आइआ। घर आउंदे नूं बेबे दीआं ‎तिऊड़ीआं वल्लों कीते भरवें सवागत अते भरपूर लाह-पाह तों विहला ‎हुंदिआं ही, बलवंत नें साडे घर `च पई, इक्क अरध-ज़ंगाली टरंकी दी ‎फ़रोळा-फ़राली शुरू कर दित्ती जित्थों लभ्भी, वड्ड-अकारी कागज़ां नूं ‎चमिअकंधूई नाळ सीअ के बणाई, इक्क मोटी कापी `च सुत्ता, बापू पारस ‎दा छंदा-बंदी `च लिखिआ, कौलां भगतणी दा किस्सा, उस दी सुरत `च लहि ‎गिआ। उनहे चौथी `च पहड़दे, मैथों छोटे भरा रछपाल नूं ते मैनूं आपणे ‎साहमणे बिठाअ लिआ ते बापू दा किस्सा तरंनम `च पहड़ना शुरू कर ‎दित्ता। सभ तों पहिलां मुख्ख पातर राजा रसालू, आपणे वज़ीर बीजा मल्ल ‎दी बीवी, कौलां, दी सुंदरता `ते मोहित हो के आपणे इक्क वज़ीर, तोते ‎सुंदर, नाळ मिळ के, कौलां नूं भोगण दी साज़श रचण लग्गा। धन नाळ ‎भरीआं खुरजीआं खच्चरां `ते लद्द के, बीजे नूं घोड़े ख़रीदण लई अरब दे ‎रसते तोर दित्ता गिआ। उसे रात राजे नें कौलां दा कुंडा जा खड़काइआ: ‎अखे मैं बीजा आं। बापू दे इक्क छंद `च उह तरले करन लग्गा: ‘बीजा ‎बाहर खलोता भिज्जिआ बारश दा, बार खोल्ह दे कौलां मेरीए! ’ डरी होई ‎कौलां अग्गों कहिण लग्गी: ‘बार किस तरहां खोल्हां ओभड़ बंदे नूं, तूं कोई ठग्ग, ‎चोर, यार हैं!’ रसालू ज़िद करे कि मैं बीजा ई आं, तूं मैनूं पछाणदी नहीं। ‎कौलां नें शरत रख्ख दित्ती कि अगर तूं सच्च मुच्च ई बीजा ऐं तां उह छाप ‎झीथ राहीं अंदर सुट्ट जिहड़ी मैं तैनूं शादी समें पाई सी! रसालू नें, चालाक ‎तोते सुंदर दी सलाह `ते, उह छाप बीजे तों इह कहि के पहिलां ही रख्ख ‎लई सी कि तेरे बाअद तेरी याद विच्च इस छाप नाल ही दिल ला लिआ ‎करांगा। उधर बीजा इक्क आजड़ी तों अरब दा राह पुछ्छदा है तां आजड़ी ‎बीजे दी भोळ-भंडारी डील-डौल देख के उस नूं इह समझाअ दिंदा है कि ‎कौलां अते रसालू नें साज़श रच के उस नाळ धोखा कीता है। आजड़ी ‎खुरजीआं `ते दाती फ़ेरदा है तां उनहां `चों सोने दीआं मोहरां दी थां रोड़ ते ‎ठीकरीआं धरती `ते ढेरी हो जांदीआं नें। इस तों बाअद गुस्से `च खौलदा ‎बीजा घर परतदा है ते आपणी वफ़दार बीवी नूं साज़शी गरदान के घरों ‎कढ्ढ देंदा है। घोर तकलीफ़ां `चों गुज़रदी कौलां आख़िर आपणा सच्च ‎उजागर करन विच्च सफ़ल हो जांदी है।

असीं दोवें भरा तकरीबन हर रोज़ बलवंत तों इह किस्सा सुणदे। हौळी ‎हौली बलवंत दे स्रोतिआं `च उस दे हाणी मुंडे वी शामल होण लग्गे। हाणीआं ‎‎`चों इक्क दी भैण दी शादी महीने कु तीकर होण वाली सी। पता नहीं किस ‎दी सिफ़ारिश `ते इह इतिहासिक फ़ैसला लै लिआ गिआ कि बापू दे जत्थे ‎दी तरज़ `ते ही कौलां दा किस्सा गाअ के बरातीआं दा मनोरंजन कीता ‎जावेगा। मेरा रोल सी रणजीत सिध्धवां वांग उच्ची आवाज़ विच्च आगू बण के ‎हरेक छंद दी अध्धी पंगती गाउणी, ते रछपाल अते बलवंत बाकी अध्धी नूं ‎रळ के गाउण लग्गे। हरेक छंद नूं शुरू करन तों पहिलां उस दी विआखिआ ‎दा ज़िंमा, गिआरवीं `च पहड़दे अणदाहड़ीए बलवंत नें चुक्क लिआ। आउण ‎वाळे महां समागम लई हर रोज़ रिआज़ शुरू हो गिआ।

साडे पहिल-पलेठे गाइकी ‘शोअ’ दे दिन असीं बरातीआं दे उतारे ‎वाली धरमशाला `च अप्पड़े। पैरीं कुरम दीआं जुत्तीआं ते तेड़ फांटां वाळे ‎पजामे।

इक्क छोटा जिहा मेज़ हाज़र होइआ। उस दी इक्क लत्त नूं इक्क डांग ‎बंनह के, माईकरोफ़ोन लई सटैंड तिआर कर लिआ गिआ। मंजिआं उप्पर ‎बैठे बराती मंजिआं हेठ टिकाईआं बोतलां चुक्कदे ते पित्तळ दे इक्को गलास ‎‎`च उलद्द के, उस नूं अध्धा पौणा कर लैंदे। नाळ ही खलोते पित्तल दे जग्ग ‎‎`च पिआ पाणी गलास नूं किनारिआं तीक भर देंदा। भरिआ गलास ‎पिआकड़ दे बुल्ल्हां तों उदों ही टुट्टदा जदों उह थल्ले तीक खाली हो जांदा। ‎उही गलास फ़िर बिना धोतिआं अगले पिआकड़ दे हत्थां दी चौकी भरन ‎लगदा, ते पहिले पिआकड़ वाला डरामा दुहराअ के अगलेरे पिआकड़ कोळ ‎हाज़र जो जांदा।

हुण असीं माईकरोफ़ोन दे साहमणे सां। बलवंत नें अरथाकारी शुरू ‎कीती: उह की बोलिआ, मैनूं कुझ्झ वी याद नहीं। मैनूं तां सिरफ़ इही याद ‎है कि जदों मैं कौलां दे किस्से दे पहिले छंद दी पहिली ही पंगती तिख्खी ‎अवाज़ विच्च उचारी, तां बरातीआं दे हत्थां फड़े गलास अहिल्ल हो गए। ‎बोतलां फ़रीज़ हो गईआं। स्रोतिआं दीआं धौणां कूंजां दीआं धौणां वांग साडे ‎वल्लीं खिच्चीआं गईआं। अणगिणत बुल्ल्हां दे जोड़े इक्क-दूजे नूं तिआग के ‎लमकण लग्गे। सैआं अख्खां साडे वल्ल उल्लर के बरफ़ वांग जंम गईआं। छंद ‎ख़तम होइआ, तां वाह वाह दे नाळ ही बरातीआं दीआं उंगलां उनहां दे ‎खीसिआं `च उत्तरन लग्गीआं। बराती मंजे छड्ड के माईकरोफ़ोन वल्ल वधण ‎लग्गे। नोटां नूं मेज़ `ते टिकाउण तों पहिलां, कोई साडे मोढिआं दे थापड़े देवे, ‎कोई सिर पलोसे, ते कोई सानूं जफ्फीआं पाई जावे। चार पंज मिंटां दे ‘धक्क-‎मुधक्के’ तों बाअद बरातीआं दी भीड़ पिघळ के आपणे आपणे मंजिआं वल्ल ‎वग गई।

मैं तां छेवीं `च हुंदिआं ही वाहवा कद्दावर हो गिआ सां, पर रछपाल ‎उमरों निआणा होण कर के माईकरोफ़ोन तों नीवां रहि गिआ। किसे नूं पता ‎नहीं की सुझ्झी कि अगले छंद दा गाइन शुरू होण तों पहिलां दो पक्कीआं ‎इट्टां चुक्क लिआइआ ते रछपाल दे पैरां हेठ टिकाअ गिआ। पंदरां कु ‎मिंटां `च ही सारा पिंड धरमशाला `च आ ढुक्किआ। डेढ कु घंटे `च नोटां ‎दी बरसात दे आलम `च कौलां दा प्रसंग ख़तम होइआ तां साडे उदाळे ‎प्रसंसकां दा झुरमट सी ते मेज़ उत्ते रुपिआं दा मेला।

घर पहुंचे तां बलवंत नें रुपिआं नाळ भुकाने वांग फुल्लिआ खीसा बेबे ‎दे मूहरे ढेरी कर दित्ता। उदों दा इक्क रुपिआ अज्ज दे तीहां-चाल्हीआं दी ‎पिठ्ठ लवाउंदा सी। बेबे कदे रुपिआं वल्ल झाके, ते कदे साडे वल्लीं। कुझ्झ ‎पलां बाअद उस नें बुल्ह संगोड़े ते उस दे मत्थे `ते खख्खर उभ्भरन लग्गी: ‎रुपिआं दी ढेरी नूं गुसैले अंदाज़ `च परहे धकदिआं उह कड़की: इह की ‎कीतै, हरामीओं? कीहतों पुछ्छ के इस कुत्ते कंम `च पैगे ऐं? आ जाण दिओ ‎पतंदर नूं कलकत्तिओं; करू थोडीआं बूथीआं लाल। ख़बरदार जे अज्ज तों ‎बाअद टरंकी नूं हत्थ लाइऐ।

साडे तिंनां दे मोढे ढिळक गए। अध्धा घंटा पहिलां स्रोतिआं तों खट्टी ‎वाह-वाह नाल दग़ण लग्गे चिहरे बापू वल्लों कीती जाण वाळी संभावी ‎छितरौळ दे डरों पीळे पैण लग्गे। अगले ही पल कौलां दे किस्से वाळी कापी ‎टरंकी `च जा बिराजी। बेबे नें टरंकी नूं संदूक दे हवाले कर के संदूक दे ‎दरवाज़े `ते जिंदरा ठोक दित्ता। बापू दे कलकत्तिओं परतण तीक साडी ‎कवीशरी सहिमी रही।