बापू दसदा कि उह तां आपणी किशोर अवसथा तों ही कवीशरी विच्च भिज्जिआ होइआ सी। जित्थों तीक मेरी सुरत जांदी है उथों तों ही उह मैनूं कवीशरी लिखदा, कवीशरी गुणगणाउंदा, कवीशरी दे साह लैंदा, ते कवीशरी वरगी लैअदार ते प्रवाहदार ज़िंदगी जींदा दिसदा है। आम तौर `ते उस दी कवीशरी उस नूं चक्करवरती बणाई रखदी: कदे किसे पिंड `च, कदे किसे मेले `ते, कदे किसे धारमिक दीवान `च, ते कदे किसे कानफंरंस `ते, पर जिस दिन वी उह किते बाहर नां गिआ हुंदा, सारी दिहाड़ी उस दे हत्थां `च जां तां साधू दया सिंघ आरिफ़ दे ग्रंथ अते पुरातन शाइरां दे लिखे होए किस्से हुंदे, जां हिंदी, पंजाबी, उरदू दे अख़बार, ते जां फ़िर सिआही नाल रज्जिआ होइआ पैन्न। लाखे रंग दे कागज़ां उत्ते उस दा पैन्न सारी दिहाड़ी कवीशरी दा कसीदा कढ्ढदा रहिंदा। विच्च विच्च जद उह लिखण तों रुकदा, तां उस दे खब्बे हत्थ दीआं उंगलां उस दी दाहड़ी नाळ प्रेम-लील्हा करन लगदीआं अते उस दीआं सेहलीआं उप्पर वल्ल नूं खिच्चीआं जांदीआं। अरध-मीटीआं अख्खां नाळ, इंझ करदिआं उह आपणे मूंह `च ही कुझ्झ बुड़बुड़ाउंदा। एस गल्ल दी समझ मैनूं कई वरहे बाअद, ख़ुद शाइरी नाळ पळोसा-पळासी करदिआं, आई कि मूंह विच्च तां उह कवीशरी दे काफ़ीए मेल मेल के गुणगुणाउंदा सी अते काफ़ीआं नूं शाइरी `च रंगण लई जदों उह आपणे मत्थे `च उडारीआं लाउंदा, तां उस दीआं भवां दा उप्पर वल्ल नूं उठ्ठ जाणा सहिज-सुभविक ही सी।
पंदरीं-वीहीं दिनीं, बापू दे दो साथी, इक्क अकहिरे सरीर वाळा रणजीत सिध्धवां ते दूसरा गोगड़ी पेट वाळा चंद जंडी, पच्ची तीह मील दा साईकली सफ़र तैअ कर के आ धमकदे। उह साईकलां नूं कंधां दे लड़ ला दिंदे अते सानूं बच्चिआं नूं जफ़्फ़ीआं `च लै के पिआर करदे। उनहां दे पसीने नाल भिज्जे कप्पड़िआं दी गंध हुण वी मेरीआं नासां `च उभर आउंदी है।
सारी दिहाड़ी साडे वड्डे दलान `च कवीशरी-गाइन दा अभिआस छलकदा रहिंदा। रणजीत दी बुलंद आवाज़ सुणदिआं मैनूं इंझ जापदा जिवें हहड़िआए दरिआ दा पाणी किसे बंनह नूं तोड़ के कख्ख-कानिआं नूं रोहड़ी जा रिहा होवे। बापू, कवीशरी गाइन दा अभिआस कर रहे आपणे साथीआं नूं रोक के लफ़ज़ां दा शुध्ध उचारण सिखाउंदा अते आवाज़ `च उच्चाण-नीवाण ते मोड़े लिआउण दा हिसाब-किताब समझाअ के हदाइतकार होण दा रोल करदा।
गरमीआं दे भख़दे दुपहिरीं कवीशरी गाइन दे अभिआस दे नाळ नाळ कूंडे `च ख़स-ख़ास, बदाम, मिशरी, काळीआं मिरचां, ते चारे मगज़ां दा रगड़ाअ हो के शरदई तिआर हुंदी जिहड़ी सरोतिआं नूं वी वरताई जांदी।
अभिआस ख़तम हुंदा तां रणजीत होरीं सौं जांदे। मैं उदों चौथी, पंजवीं दीआं किताबां नाळ अख्ख-मटक्के मार रिहा सां। मैं सुत्ते पए रणजीत दे चिहरे नूं हैरत नाळ देखदा ते सोचदा कि आवाज़ दा एना प्रबल वहिण उस दे गळे `चों किंझ उछ्छळदा है। रणजीत दी सुरीली ते पुख़ता आवाज़ सुण के मेरा मन करदा सी मैं उस दी बुक्कळ `च बैठ जावां। मैनूं जापदा कि रणजीत दी भरवीं अवाज़ शाइद उस दी गोलाईदार ते चुंझदार दसतार कारन उपजदी है। मेरा जीअ करदा मैं वी रणजीत वरगी चुंझदार दसतार सजाउणी सिख्ख जावां। रणजीत वांग उच्ची सुर `च गाउण दी तमंना मेरे ज़िहन `च वी बेचैनी बीजण लग्गदी।
शाम नूं अलमारी `च पई बोतल पिआकड़ां दी उडीक `च बिहबल हो उठ्ठदी। दिन छिपदिआं ही, लालटैण दी चिमनी `च अग्ग दा, अंगूठे कु जेडा, फुल्ल खिड़दा, ते उस दी फिक्की फिक्की रौशनी कमरे नूं जगाअ देंदी। मेज़ उप्पर पुराणे अख़बार विछण लगदे। साहमणी कंधोली दे अंदरले पासे, चुल्हे `ते धरे पतीले `च बक्करे दा मास गुड़-गुड़ाउंदा जिस दी मसालेदार गंध आंढ-गुआंढ दे दरजणां घरां तीकर मार करदी। मैं, मैथों छोटा रछपाल, ते वड्डा बलवंत सेवादारां दा रूप धार लैंदे। असीं मेज़ साफ़ करदे, गलास धोंदे, पिआज़ कटदे, पिआज़ दीआं फाड़ीआं उप्पर निंबू निचोड़दे, बोतल `च टिकिआ सिरका छलकाउंदे, अते आतमा राम दी हट्टी तों बरफ़ दे घेपे ते सोढे दीआं बोतलां लैण तुर जांदे। दसां-पंदरां मिंटां `च ही बापू दीआं अख्खां `च तारे खिड़न लगदे। उह सानूं बग़ल `च लै के घुटदा, चुंमदा ते साडीआं गल्ल्हां `ते पोले पोले थपेड़े मार के सरूर `च मुसकराउंदा।
संन सव्वतंजा दीआं गरमीआं बहुते लोकां लई आम वरगीआं ही होणगीआं पर असां तिंनां भरावां दे भविख़त दीआं इनहां गरमीआ नें तासीरां, तसवीरां अते मुहाण ही बदल सुट्टे। मैं छेवीं `च सां, छोटा रछपाल चौथी `च ते बलवंत गिआरवीं `च। उस समें घर दी खसता आरथिक हालत, पिंड विच्च हाई सकूल दी अणहोंद, ते शहिर तों दस किलोमीटर दी बेसड़क, रेतली दूरी नें कुझ्झ कु महीनिआं तीकर साडे हत्थां `चों किताबां लाज़मी तौर केर लैणीआं सन। साडी अध्ध तों वध्ध गहिणे टिकी ज़मीन सानूं साडे हाणीआं वांगण ही घाह खोतण, फ़सलां उगाउण ते मझ्झां दे चरेवें `च उलझाउण लई उडीक रही सी। जां फ़िर हालात दे ताणे-बाणे नें सानूं किसे नहिर दे पुळ `ते जा बिठाउणा जित्थे साईकलां नूं पंकचर लाउणे अते खोखा उसार के आउंदे-जांदे राहीआं नूं चाह पिआउणी साडी मंनज़िल हो निब्बड़णी सी।
बापू किउंकि उद्दमी अते नवीआं लकीरां खिच्चण दा शौकी सी, इस लई उह सधारन तुकबंदी वाली रवाइती कवीशरी नूं अणछोह अते ताज़ीआं तशबीहां `च रंग के उस दा मुहांदरा बदलण `च जुटिआ होइआ सी। फ़िर उस नें कवीशरी दी इक्को रहाअ वाली अकाऊ जिही गाइन शैली नूं रद्द के, नवीआं नवेकळीआं तरज़ां `च ढालणा शुरू कर दित्ता, तां उस दे कवीशरी जत्थे दी धांक आळे-दुअळे दे पिंडां तों पार तीक वगण लग्गी। इक्क दिन आपणे जत्थे समेत उह जलंधर रेडीओ वालिआं कोळ जा धमकिआ: अखे मेरे जत्थे दी कवीशरी रेडीओ तों बराडकासट करो। रेडीओ वाले कहिण: पहिलां आपणे साज़ दिखाओ। बापू समझावे कि कवीशरी, साज़ तों बिना गाई जाण वाली, मालवे दे विशाल इलाके दी मकबूल लोक-गाइकी है जिस नूं पिंडां दे हज़ारां स्रोते कई कई घंटे साह रोक के सुणदे नें। पर, रेडीओ तों पिंडां लई कीते जांदे इक्क घंटे दे ‘दिहाती प्रोगराम’ दे शहिरी ‘बाबूआ-तबीअत’ प्रबंधक, बराडकासटिंग तां की, बापू पारस नूं रेडीओ दे सटूडीओ दा दरवाज़ा दिखाउण तों वी इनकारी हो गए। पर मायूस होए बापू नें हिंमत नूं हत्थां `चों खिसकण नहीं दित्ता। अख़ीर, मोगे इलाके `च जंमिआं-पळिआ, इक्क ‘दिहाती’ बाबू, शंभू नाथ शेश, प्रगट हो गिआ जिहड़ा जलंधर रेडीओ दे सटाफ़ `च किसे चंगे अहुदे `ते बिराजमान सी। उस दी अते नामवर हासरस लेखक गुरनाम सिंघ तीर दी ज़िदी सिफ़ारिश सदका जलंधर रेडीओ वालिआं नें जकदिआं-जकदिआं बापू दे जत्थे नूं रेडीओ तों दस कु मिंट लई कवीशरी गाइन करन दा मौका ‘बख़श’ दित्ता तां साज़ां तों बिना, बुलंद आवाज़ां `च कवीशरी दा गाइन, पहिली वार, संन छपंजा `च रेडीओ दीआं लहिरां `ते असवार होइआ। रेडीओ तों कवीशरी दा गाइन हुंदिआं ही बापू दी कवीशरी दी धुंम पूरे पंजाब दे पिंडां `च लट-लट मच्च उठ्ठी। रेडीओ सटेशन वालिआं दी मेज़ `ते, बापू दी कवीशरी दी फ़रमाइश `च आईआं चिठ्ठीआं दीआं ढेरीआं लग्गण लग्गीआं। इक्क-दूजे तों अंदरो-अंदरी त्रभकदे रेडीओ अधिकारीआं नें सुख्ख दा साह ही नहीं लिआ सगों बापू दे जत्थे दी कवीशरी हुण हर महीने ही रेडीओ `ते गूंजण लग्गी, दस कु मिंट नहीं, अध्धा अध्धा घंटा। उधर ग्रामोफ़ोन कंपनीआं वालिआं दे कंनां `च कवीशरी दी, हनेरी वांग उठ्ठी मकबूलीअत दी फ़ूक, पता नहीं किस नें मार दित्ती। पिंडां दीआं सत्थां `च कलोलदी कवीशरी नूं, रेडीओई लहिरां `ते असवार करन तों बाअद, बापू नें लुधिआणा सथित ऐच ऐम वी ग्रामोफ़ोन कंपनी दे अधिकारत विकरेता, ‘ख़ालसा टरेडिंग कंपनी’ राहीं, हुण ग्रामोफ़ोन रीकारडां दे सिआड़ां `च बीज के, उस नूं ‘जट्टी तों हीर’ बणाउण दा माअरका कर मारिआ। बापू दी कवीशरी दा पहिला रीकारड मारकिट `च आउंदिआं ही उह ग्रामोफ़ोन कंपनी दे दसतावेज़ां `च ‘सटार आरटिसट’ दे तौर `ते उभ्भर आइआ। हर पिंड, हर कसबे, हर शहिर ते हर मेले-मसावे `च बापू दा पलेठा कवीशरी रीकारड, `चहुं कु दिनां दा मेला’ अते ‘किओं फ़ड़ी सिपाहीआं नें, भैणों इह हंसां दी जोड़ी’ गूंजण लग्गा। शहिरां `च रिकशिआं उप्पर सपीकर लगा के दवाईआं दी मशहूरी करन वाले मनादीआं नूं तां कवीशरी दा इह रीकारड इक्क ख़ज़ाने दे रूप `च टक्करिआ।
रीकारड आउण तों बाअद, बापू दी धुंम हुण मालवे, माझे अते दुआबे दीआं हद्दां तों तेज़ी नाळ निकळ के, पूरे भारत दे पंजाबीआं तीकर फैल गई। संन सतवंजा दे मारच `च, कलकत्ते दे किसे गुरदवारे तों, हर साल 13 अपरैल नूं मनाई जांदी विसाखी दे धारमिक जशनां `च कवीशरी करन लई सद्दा-पत्तर आ गिआ। जको-तकी करदे पारस नें आपणे जत्थे समेत कलकत्ते नूं चाले पा दित्ते।
अज्ज-कल्ल्ह पंजाब दी सिआसत `च हनेरी वांग वग रिहा, मैथों वड्डा भरा बलवंत, बचपन तों ही जुगाड़ी अते जोड़-तोड़ीआ सी। उस नें जिओं ही दसवीं दा सरटीफ़केट हासल कीता, बापू उस नूं फ़ीरोज़पुर शहिर `च टीन दे टरंक-पेटीआं बणाउण वाळे इक्क कारखाने `च छड्ड आइआ जित्थों अत्थरा बलवंत हफ़ते कु बाअद ही दौड़ आइआ। घर आउंदे नूं बेबे दीआं तिऊड़ीआं वल्लों कीते भरवें सवागत अते भरपूर लाह-पाह तों विहला हुंदिआं ही, बलवंत नें साडे घर `च पई, इक्क अरध-ज़ंगाली टरंकी दी फ़रोळा-फ़राली शुरू कर दित्ती जित्थों लभ्भी, वड्ड-अकारी कागज़ां नूं चमिअकंधूई नाळ सीअ के बणाई, इक्क मोटी कापी `च सुत्ता, बापू पारस दा छंदा-बंदी `च लिखिआ, कौलां भगतणी दा किस्सा, उस दी सुरत `च लहि गिआ। उनहे चौथी `च पहड़दे, मैथों छोटे भरा रछपाल नूं ते मैनूं आपणे साहमणे बिठाअ लिआ ते बापू दा किस्सा तरंनम `च पहड़ना शुरू कर दित्ता। सभ तों पहिलां मुख्ख पातर राजा रसालू, आपणे वज़ीर बीजा मल्ल दी बीवी, कौलां, दी सुंदरता `ते मोहित हो के आपणे इक्क वज़ीर, तोते सुंदर, नाळ मिळ के, कौलां नूं भोगण दी साज़श रचण लग्गा। धन नाळ भरीआं खुरजीआं खच्चरां `ते लद्द के, बीजे नूं घोड़े ख़रीदण लई अरब दे रसते तोर दित्ता गिआ। उसे रात राजे नें कौलां दा कुंडा जा खड़काइआ: अखे मैं बीजा आं। बापू दे इक्क छंद `च उह तरले करन लग्गा: ‘बीजा बाहर खलोता भिज्जिआ बारश दा, बार खोल्ह दे कौलां मेरीए! ’ डरी होई कौलां अग्गों कहिण लग्गी: ‘बार किस तरहां खोल्हां ओभड़ बंदे नूं, तूं कोई ठग्ग, चोर, यार हैं!’ रसालू ज़िद करे कि मैं बीजा ई आं, तूं मैनूं पछाणदी नहीं। कौलां नें शरत रख्ख दित्ती कि अगर तूं सच्च मुच्च ई बीजा ऐं तां उह छाप झीथ राहीं अंदर सुट्ट जिहड़ी मैं तैनूं शादी समें पाई सी! रसालू नें, चालाक तोते सुंदर दी सलाह `ते, उह छाप बीजे तों इह कहि के पहिलां ही रख्ख लई सी कि तेरे बाअद तेरी याद विच्च इस छाप नाल ही दिल ला लिआ करांगा। उधर बीजा इक्क आजड़ी तों अरब दा राह पुछ्छदा है तां आजड़ी बीजे दी भोळ-भंडारी डील-डौल देख के उस नूं इह समझाअ दिंदा है कि कौलां अते रसालू नें साज़श रच के उस नाळ धोखा कीता है। आजड़ी खुरजीआं `ते दाती फ़ेरदा है तां उनहां `चों सोने दीआं मोहरां दी थां रोड़ ते ठीकरीआं धरती `ते ढेरी हो जांदीआं नें। इस तों बाअद गुस्से `च खौलदा बीजा घर परतदा है ते आपणी वफ़दार बीवी नूं साज़शी गरदान के घरों कढ्ढ देंदा है। घोर तकलीफ़ां `चों गुज़रदी कौलां आख़िर आपणा सच्च उजागर करन विच्च सफ़ल हो जांदी है।
असीं दोवें भरा तकरीबन हर रोज़ बलवंत तों इह किस्सा सुणदे। हौळी हौली बलवंत दे स्रोतिआं `च उस दे हाणी मुंडे वी शामल होण लग्गे। हाणीआं `चों इक्क दी भैण दी शादी महीने कु तीकर होण वाली सी। पता नहीं किस दी सिफ़ारिश `ते इह इतिहासिक फ़ैसला लै लिआ गिआ कि बापू दे जत्थे दी तरज़ `ते ही कौलां दा किस्सा गाअ के बरातीआं दा मनोरंजन कीता जावेगा। मेरा रोल सी रणजीत सिध्धवां वांग उच्ची आवाज़ विच्च आगू बण के हरेक छंद दी अध्धी पंगती गाउणी, ते रछपाल अते बलवंत बाकी अध्धी नूं रळ के गाउण लग्गे। हरेक छंद नूं शुरू करन तों पहिलां उस दी विआखिआ दा ज़िंमा, गिआरवीं `च पहड़दे अणदाहड़ीए बलवंत नें चुक्क लिआ। आउण वाळे महां समागम लई हर रोज़ रिआज़ शुरू हो गिआ।
साडे पहिल-पलेठे गाइकी ‘शोअ’ दे दिन असीं बरातीआं दे उतारे वाली धरमशाला `च अप्पड़े। पैरीं कुरम दीआं जुत्तीआं ते तेड़ फांटां वाळे पजामे।
इक्क छोटा जिहा मेज़ हाज़र होइआ। उस दी इक्क लत्त नूं इक्क डांग बंनह के, माईकरोफ़ोन लई सटैंड तिआर कर लिआ गिआ। मंजिआं उप्पर बैठे बराती मंजिआं हेठ टिकाईआं बोतलां चुक्कदे ते पित्तळ दे इक्को गलास `च उलद्द के, उस नूं अध्धा पौणा कर लैंदे। नाळ ही खलोते पित्तल दे जग्ग `च पिआ पाणी गलास नूं किनारिआं तीक भर देंदा। भरिआ गलास पिआकड़ दे बुल्ल्हां तों उदों ही टुट्टदा जदों उह थल्ले तीक खाली हो जांदा। उही गलास फ़िर बिना धोतिआं अगले पिआकड़ दे हत्थां दी चौकी भरन लगदा, ते पहिले पिआकड़ वाला डरामा दुहराअ के अगलेरे पिआकड़ कोळ हाज़र जो जांदा।
हुण असीं माईकरोफ़ोन दे साहमणे सां। बलवंत नें अरथाकारी शुरू कीती: उह की बोलिआ, मैनूं कुझ्झ वी याद नहीं। मैनूं तां सिरफ़ इही याद है कि जदों मैं कौलां दे किस्से दे पहिले छंद दी पहिली ही पंगती तिख्खी अवाज़ विच्च उचारी, तां बरातीआं दे हत्थां फड़े गलास अहिल्ल हो गए। बोतलां फ़रीज़ हो गईआं। स्रोतिआं दीआं धौणां कूंजां दीआं धौणां वांग साडे वल्लीं खिच्चीआं गईआं। अणगिणत बुल्ल्हां दे जोड़े इक्क-दूजे नूं तिआग के लमकण लग्गे। सैआं अख्खां साडे वल्ल उल्लर के बरफ़ वांग जंम गईआं। छंद ख़तम होइआ, तां वाह वाह दे नाळ ही बरातीआं दीआं उंगलां उनहां दे खीसिआं `च उत्तरन लग्गीआं। बराती मंजे छड्ड के माईकरोफ़ोन वल्ल वधण लग्गे। नोटां नूं मेज़ `ते टिकाउण तों पहिलां, कोई साडे मोढिआं दे थापड़े देवे, कोई सिर पलोसे, ते कोई सानूं जफ्फीआं पाई जावे। चार पंज मिंटां दे ‘धक्क-मुधक्के’ तों बाअद बरातीआं दी भीड़ पिघळ के आपणे आपणे मंजिआं वल्ल वग गई।
मैं तां छेवीं `च हुंदिआं ही वाहवा कद्दावर हो गिआ सां, पर रछपाल उमरों निआणा होण कर के माईकरोफ़ोन तों नीवां रहि गिआ। किसे नूं पता नहीं की सुझ्झी कि अगले छंद दा गाइन शुरू होण तों पहिलां दो पक्कीआं इट्टां चुक्क लिआइआ ते रछपाल दे पैरां हेठ टिकाअ गिआ। पंदरां कु मिंटां `च ही सारा पिंड धरमशाला `च आ ढुक्किआ। डेढ कु घंटे `च नोटां दी बरसात दे आलम `च कौलां दा प्रसंग ख़तम होइआ तां साडे उदाळे प्रसंसकां दा झुरमट सी ते मेज़ उत्ते रुपिआं दा मेला।
घर पहुंचे तां बलवंत नें रुपिआं नाळ भुकाने वांग फुल्लिआ खीसा बेबे दे मूहरे ढेरी कर दित्ता। उदों दा इक्क रुपिआ अज्ज दे तीहां-चाल्हीआं दी पिठ्ठ लवाउंदा सी। बेबे कदे रुपिआं वल्ल झाके, ते कदे साडे वल्लीं। कुझ्झ पलां बाअद उस नें बुल्ह संगोड़े ते उस दे मत्थे `ते खख्खर उभ्भरन लग्गी: रुपिआं दी ढेरी नूं गुसैले अंदाज़ `च परहे धकदिआं उह कड़की: इह की कीतै, हरामीओं? कीहतों पुछ्छ के इस कुत्ते कंम `च पैगे ऐं? आ जाण दिओ पतंदर नूं कलकत्तिओं; करू थोडीआं बूथीआं लाल। ख़बरदार जे अज्ज तों बाअद टरंकी नूं हत्थ लाइऐ।
साडे तिंनां दे मोढे ढिळक गए। अध्धा घंटा पहिलां स्रोतिआं तों खट्टी वाह-वाह नाल दग़ण लग्गे चिहरे बापू वल्लों कीती जाण वाळी संभावी छितरौळ दे डरों पीळे पैण लग्गे। अगले ही पल कौलां दे किस्से वाळी कापी टरंकी `च जा बिराजी। बेबे नें टरंकी नूं संदूक दे हवाले कर के संदूक दे दरवाज़े `ते जिंदरा ठोक दित्ता। बापू दे कलकत्तिओं परतण तीक साडी कवीशरी सहिमी रही।

