बापू दा कवीशरी जत्था विसाख दे पहिले हफ़ते कलकत्ते लई रवाना हो गिआ सी। बापू कहि गिआ सी कि उह हाहड़ महीना चहड़न तों पहिलां, कलकत्तिओं परत आवेगा किउंकि उनहीं दिनीं पंजाब विच्च हाहड़ दा महीना शादीआं दे ‘हड़’ दा महीना होइआ करदा सी। हाहड़ दीआं शादीआं `च गाइकी करन लई, पंजाब दे तुमाम गवई्ईए कई कई महीने पहिलां ही बुक्क कर लए जांदे सन। बापू दे जत्थे दी, कोटकपूरे दे इलाके दे पिंड बाजाख़ाना विच्च, हाहड़ दे महीने किसे शादी दे समागम `ते कवीशरी करन दी बुकिंग, जत्थे दे कलकत्ते वल्ल नूं चाले पाउण तों ढेर चिर पहिलां ही हो चुक्की सी। इस लई जेठ दे महीने दी पूछळ दिसदिआं ही, सहिम ते भैअ दे आलम `च असीं तिंने भरा, बापू दे कलकत्तिओं परतण दी उडीक करन लग्गे।
पिंड आई बरात लई कवीशरी गाउण वाळे साडे ‘कुत्ते कंम’ दा इलम होण तों बाअद, बेबे दे मत्थे `ते इक्क दम उभ्भर आई मेखां दी गुछ्छी वापिस होण दा नाम नहीं सी लै रही। उस दा हलीम, मज़ाकीआ ते हसमुख्ख सुभाअ हुण मिरची ते अग्ग-भबूकी हो गिआ सी। उह निक्की निक्की गल्ल `ते खिझण लग्ग पई सी। सवेरे सवख़ते, रुख्खे अंदाज़ `च, सानूं मंजीआं तों झंजोड़ के उठाउंदिआं, पाड़वीआं नज़रां हेठ मुठ्ठी वांग वट्टे होए बुल्ल्हां नाल, हुण उह सानूं कड़क कड़क पैंदी: पठ्ठे थोडा पिओ वढ्ढ के लिआऊ? पए ओं सराळां वांग मसत हो के! डफ्फो चाह ते चक्को दातीआं जे रात नूं दुध्ध दी तिप्प पीणी ऐं!
साडे पलेठे ‘कवीशरी-शोअ’ वाळे दिन बोले उस दे चितावनीएं बोल, ‘आ जाण दिओ पतंदर नूं कलकत्तिओं; करू थोडीआं बूथीआं लाल!’ , साडे मत्थिआं `च घिसरण लग्गे।
चरही वढ्ढण-कुतरन अते छप्पड़ उत्ते मझ्झां नहाउण दौरान, बापू दे कलकत्तिओं परतण `ते पैण वाळीआं गाळां दी वाछड़ ते चुपेड़ां दी झड़ी दा डर साडीआं सोचां `च लगातार ठूंगे मारन लग्गा। संदूक `च, जिंदरे ओहले, टीन दी ज़ंगाली होई संदूकड़ी `च निसचिंत सुत्ते, ‘कौलां’ दे किस्से दा चेता आउंदिआं ही मेरे कंनां `चों सेक निक्कलण लगदा। रातीं कोठे `ते पिआं तारिआं दे झुरमटां नाळ गुफ़तगू करदिआं जदों नींद दा हलका जिहा झूटा आउंदा, तां बापू मेरी बांह मरोड़ के मेरी गिच्ची `च मुक्के जड़ जड़न लग्ग जांदा। ‘कीहनूं पुछ्छ के कवीशरी करन गए सी, उए कुत्तिओ किसे थां दिओ?’ बापू कड़कदा, ते मैं बुहड़क के नींदर `चों बाहर जा डिगदा।
उस दिन सिख़र दुपहिरे, दलान विच्च बैठे असीं तिंने भरा ते दोए भैणां तंदूरी रोटीआं दा अनंद कहड़ी नाळ माण रहे सां कि विहड़े वल्ल दे दरवाज़िओं इक्क ओपरा बंदा, सिर `ते गत्ते दा इक्क वड्डा बकसा टिकाई साडे दलान विच्च दाख़िल हो गिआ। असीं अजे उस दे हुलीए तों उस दी पछाण अंदाज़ण विच्च ही उलझे होए सां कि इक्क हत्थ `च चमड़े दा बैग़ ते दूसरे `च ढाक नाळ ला के अंबां दी टोकरी चुक्की दलान वल्ल नूं वध रिहा बापू नज़र पै गिआ। उस दीआं चहड़ीआं सेहलीआं हेठ सरूर `च गड़ूंद अख्खां विच्च हलकी जिही लाली सी ते अरध-सफ़ैदी वल्ल खिसक रही दाहड़ी `चों उभ्भरदीआं उस दीआं गल्ल्हां `च टमाटरां दा भुलेखा टपकदा सी। बापू नूं देखदिआं ही साडे हत्थां `ते टिकीआं रोटीआं कहड़ी वाळीआं कौलीआं `ते जा डिग्गीआं, ते ‘बापू जी आ गे’ दीआं चीकां मारदे असी विहड़े वल्ल नूं भज्ज उठ्ठे। साडे वल्लों बापू दीआं लत्तां उदाळे कलंघड़ीआं पाए जाण तों पहिलां, बापू दा बैग़ धरती `ते लुड़क गिआ ते अंबां दा टोकरा ओपरे बंदे दे हत्थां वल्ल हो गिआ। नम होईआं अख्खां हेठ बापू दे बुल्ल्ह पासिआं वल्ल नूं फैले, ते उह साडीआं गल्ल्हां उप्पर आपणे साहां दी ‘सौंफ़ीआ’ सिल्ह खिलारन लग्गा। बेबे दे मत्थे `ते उभ्भरे सिआड़ां उप्पर इक्क दम सुहागा फिर गिआ, ते मुठ्ठी बणे उस दे बुल्ल्ह, अचानक पैण लग्गी बरसात हेठ रंगीन छतरी वांग खुल्ह गए। ओपरा बंदा आपणे टांगे तों अंबां दीआं बाकी टोकरीआं ते बापू दा कप्पड़िआं वाळा टरंक लहुण लई दरवाज़ओं बाहर हो गिआ।
आख़री टोकरी टांगिओं उतरन तों पहिलां साडा दलान, साडे सारे आंढ-गुआंढ दे बच्चे, बुढ्ढे ते जवान औरतां मरदां नाळ भीड़त सी। अगले ही पल इक्क-इक्क अंब हरेक औरत ते बच्चे दे हत्थां `च सी। टांगे वाळा भाई हुण इक्क भारी गट्टा (छोटी जिही बोरी) लाह लिआइआ। गट्टे दा मूंह खुल्हदिआं ही सौंफ़ीआ शराब दीआं बोतलां, गट्टे `चों निक्कळ के, थमले कोळ खलोते मेज़ दीआं लत्तां कोळ इकत्तर होण लग्गीआं। मेज़ लागे बोतलां दी भीड़ देखदिआं, औरतां ते बच्चे दलानों बाहर खिसकण लग्गे। मरदां नें दलान दीआं कंधां नूं ढोअ लाई खलोते मंजिआं दे मोढे हलूणे। मेज़ नूं खिसकाअ के मंजिआं दे विचकार कर लिआ गिआ।
हुण कोरे घड़े दा पाणी जग्ग विच्च उलटण लग्गा। तकरीबन दो महीनिआं तों टाण `ते सुत्ते कंच दे गलासां `च हरकत जाग उठ्ठी। बोतलां दे डट्टां दीआं चूड़ीआं कड़िक्क-कड़िक्क कर के टुुट्टण लग्गीआं। हुण बोतलां टेढीआं होईआं, ते कुझ्झ कु मिंटां `च ही सारा दलान सौंफ़ीआ गंध `च गड़ुच्च हो गिआ। दो कु दरजण मरदां दीआं अख्खां `च सुरमई विसमाद छलकण लग्गा।
बेबे नें आंडिआं दी टोकरी `च हत्थ मारिआ। अगले पल इक्क चमचे दी मद्दद नाळ आंडिआं दी ज़रदी इक्क छंने `च आपणे उदाळे लिपटी सफ़ैदी नाळ इक्क-मिक्क होण लग्गी। चुल्ल्हे `ते टिकी कड़ाही `च भुज्ज रहे कुतरा होए पिआज़, मिरचां, अधरक ते मसाले दी हमक, शराब दी सौंफ़ीआ गंध नाळ गलवकड़ीआं पाउण लग्गी। लोर `च आइआ बापू कलकत्ते `च गुज़ारे दिनां दीआं कहाणीआं नूं तुड़का ला ला के सुणाअ रिहा सी। नशे `च झूंमदे बापू दे स्रोते पैग्ग मुकाउंदे ते बापू दे गुणगाण `च लहि जांदे।
अगले दिन गत्ते दा बकसा खोल्हिआ गिआ: उस `चों निक्कळिआ, भूरे रंग दी चमकीली भाअ मारदा ‘नैशनल ऐको’ रेडीओ, साडी अरध-पक्की बैठक दी अलमारी दे विचकारले ख़ाने `च टिकाअ दित्ता गिआ। साडे पिंड विच्च वज्जण वाळा इह दूजा रेडीओ सी। पहिला रेडीओ, दूजी संसार जंग दौरान बरमहां `च कंपांऊंडरी कर के रीटाइर होए बज़ुरग, ‘डाकटर’ उजागर सिंघ, दे पक्के घर दी बाहरली बैठक विच्च सी जिस तों पिंड दे मुंडे ढाणी बणा के, शाम नूं पौणे सत्त तों पौणे अठ्ठ वजे तीक, पिंडां दे स्रोतिआं लई प्रसारत कीता जांदा ‘दिहाती प्रोगराम’ सुणिआं करदे सन। दो उच्चे उच्चे बांसां नूं दलान दे बनेरिआं `च गुड्ड के, ‘एरीअल’ चालू कर दित्ता गिआ। ‘अरथ’ दे नाम नाळ जाणीं जांदी दूसरी तार बाहरली कंध दे पैरां `च डूंघी दबाअ दित्ती गई। शाम नूं दिहाती प्रोगराम शुरू होण तों पहिलां, मुंडिआं दी इक्क संघणी भीड़ साडी बैठक दे फ़रश `ते अते बैठक तों बाहर विहड़े `च बैठी सी। बापू दे हत्थ `च जाम छलक रिहा सी।
बेबे वल्लों साडे ‘कुत्ते कंम’ दी चुगली बापू कोळ करन दी धमकी, बीते दिन वाळी महिफ़ल ते मसाले दी हमक ते रेडीओ दे चाअ अते स्रोतिआं दी अज्ज वाळी भीड़ `च गुआच गई।
दस कु दिनां बाअद बापू आपणे जत्थे समेत, बाजेख़ाने वाळे शादी समागम `च, कवीशरी करन लई चला गिआ। असीं तिंनां भरावां नें तूफ़ान दे आरज़ी तौर `ते टळ जाण `ते सुख दा साह लिआ।
बाजाख़ाना विखे, दो-ढाई घंटे दे कवीशरी-गाइन तों बाअद, बापू दे जत्थे दे सवागत `च, किसे प्रसंसक दे घर महिफ़ल जंमी। जदों दो-दो, ढाई-ढाई हाड़े सारी ढाणी दे ख़ून `च खुरगो करन लग्गे, तां बापू दा मेज़बान-प्रसंसक कहिण लग्गा: पारस जी, अज्ज कल्ह इक्क प्रोगराम दी किंनी भेटा लैंदे हो?
बापू नें किहा जिंनी कोई दे देवे!
ते मुंडिआं दे जत्थे दा की रेट आ?
किहड़े मुंडिआं दे जत्थे दा? बापू दीआं भवां अंदर वल्ल नूं खिच्चीआं गईआं अते उस दे मत्थे विचकार खहड़वीआं खुंबां उभ्भर आईआं।
तुहाडे मुंडिआं दे भुयंगी जत्थे दा?
मेरे मुंडे? भंबळभूसे `च डूंघा धस गिआ बापू आपणे प्रसंसक वल्ल नक्क सुंगेड़ के बोलिआ। मेरे मुंडे नहीं गाउंदे!
किउं नहीं गाउंदे? प्रसंसक अड़ के बोलिआ। मैं तां आप सुणे आं तुहाडे पिंड!
साडे पिंड? बापू पारस दे बुल्ल्हां अते अख्खां `च मरोड़ी उत्तर आई।
हां, पिछले महीने असीं तुहाडे पिंड इक्क बरात `च गए सी, तुहाडे मुंडे तां कवीशरी दीआं धूड़ां पट्टी जांदे सी!
अगले रोज़ बापू पिंड परतिआ। साईकल नूं कंध दी वख्खी दे हवाले कर के, सिध्धा दलान `च डठ्ठे मंजे `ते बैठ गिआ। चमड़े दा बैग़ साईकल दे कैरीअर तों उत्तर के बैठक दी अलमारी `च जा बैठा।
पाणी दा गलास मुकाअ के बापू बोलिआ: ओ बलवंत, ऐधर आ, नाळे लिआ दोहां छोटिआं नूं वी!
अख़बार `च लपेट के लिआंदे, बक्करे दे कच्चे मास नूं चिंबड़ गए काग़ज़ नूं पाणी ला, ला के उतार रहे बलवंत दे मत्थे `ते पसीने दी झील लरज़ण लग्गी।
मेरे मोढे अंदर वल्ल नूं पिचक गए, ते मेरी कछ्छणी दे मूहरले पासे सिल्ह फैलण लग्गी।
छोटा रछपाल डौर-भौर हो गिआ। उस दे खीसे `च खड़कदे बांटे बेज़ुबान हो गए।
बापू दे मत्थे `ते प्रचंड हो गए कस्सेवें नें साडे चिहरिआं `चों रंग सूत सुट्टे।
बलवंत दी जीभ उस दे बुल्ल्हां `ते रींगण लग्गी।
चुल्हे लागे बैठी बेबे दे हत्थ `च चाह वाळा गलास थिड़कण लग्गा। उह ज़रूर, अगले ही पल साडीआं गल्ल्हां `ते वरहन वालीआं चुपेड़ां, आपणे ज़िहन `च चितवण लग्गी होवेगी। बापू दे तौर नूं भांपदिआं उह बापू वाळे मंजे दी बाही `ते आ बैठी।
की होइऐ तुहानूं अज्ज? ज़ोर ला के उगाई मुसकराटह नूं ठुंमणा देण दी कोशिश करदिआं बेबे बोली।
तूं चुप्प रहि, दलजीत कुरे! बापू डिकटेटरी अंदाज़ `च बोलिआ।
असीं तिंनें भरा बापू दे कटहिरे `च हाज़र सां।
की कीतै मेरी ग़ैरहाज़री `च तुसीं तिंनां भरावां नें?
डरीआं अख्खां नाळ इक्क-दूजे वल्ल झाक के असीं आपणीआं नज़रां ज़मीन `ते सुट्ट दित्तीआं।
कुछ नी करिआ, लंमी हो गई चुप्प नूं ठंगोरदिआं बेबे बोली। ऐवें नां जुआकां नूं घूरी जाओ!
बोलदे नी? बापू कड़किआ। कवीशरी गाई सी किसे बरात `च?
हां, बलवंत फिस्स पिआ।
कीहने किहा सी थोनूं बई कवीशरी गावो?
फलाणिआं दे गुरदेव दी भैण दा विआह सी, उह कहिंदा बरात नूं कवीशरी ई सुणा दिओ!
की गाइआ तुसीं?
कौलां दा किस्सा!
विआखिआ तूं कीती?
बलवंत दा सिर ‘हां’ `च हिल्लिआ।
आगू किस नें गाइआ?
इकबाल नें!
बापू नूं इह पुछ्छण दी ज़रूरत नहीं पई कि पाछू गाइक-जोड़ी बलवंत ते रछपाल दी सी।
ठोडी नूं घंडी वल्ल नूं खिच्च के बापू नें साडे डरे होए चिहरिआं नूं हाड़िआ। उह वारी वारी साडे तिंनां दीआं अख्खां `च आपणीआं नज़रां गड्डदा रिहा, ते अध्धे कु मिंट बाअद बोलिआ: सुणाओ मैनूं की गाइआ सी।
बलवंत दीआं नज़रां मेरे वल्ल घुंमीआं, ते थिड़कदे बुल्ल्हां नाळ उह बुड़बुड़ाइआ: कौलां रोंदी जांदी!
वार वार आपणे-आप झमक रहीआं अख्खां नूं काबू करदिआं मैं आपणा गळा साफ़ कीता ते उस सीन नूं चितरित करदा इक्क छंद उच्ची सुर `च गाउणा शुरू कर दित्ता जिस `च बीजा बाणीआं आपणी सिदकवान बीवी, कौलां, दे चरितर `ते शक्क कर के उस नूं घरों `चों धकेळ देंदा है:
कढ्ढ ‘ती पती नें घरों धक्के मार के/तुर चल्ली वाळ सिर दे खिलार के!
अगलीआं दो सतरां रछपाल ते बलवंत नें रळ के गाईआं:
शिवां नें विछोड़ दित्ता पारबती नूं/कौलां रोंदी जांदी करमां दी गती नूं!
पहिला बंद पूरा हुंदिआं बापू दे बुल्ल्हां `च सरगम जिही टपकण लग्गी। जिओं जिओं छंद आपणे सिख़र वल्ल वध रिहा सी, बापू दे मत्थे दा कस्सेवां नाळो नाळ ढिल्ला होई जा रिहा सी। आख़री बंद जदों असीं तिंनां नें रळ के समापत कीता तां बापू दीआं अख्खां `च इक्क झील छलकणी शुरू हो चुक्की सी। उह छड़प्पा मार के मंजे दी बाही तों उठ्ठिआ ते साडे नज़दीक आ के साडीआं गल्ल्हां उत्ते पोले पोले थपेड़े मारन लग्ग पिआ। फ़िर ‘वाह उए पुत्तरो!’ आख के उस नें सानूं तिंनां नूं गलवकड़ी `च लै लिआ।

