दसंबर दे अख़ीर विच्च होण वालीआं क्रिसमिस दीआं छुट्टीआं नूं साडी मां ‘वड्डे दिनां’ दीआं छुट्टीआं पुकारदी हुंदी सी। सानूं इस असलीअत दा इलम बहुत देर बाअद होइआ कि इह दिन ‘वड्डे’ आपणे कद्द सदका नहीं, बलकि ईसा मसीह दे जनम दे “पवित्तर” दिन होण कर के जाणे जांदे सन। इनहां दिनां ‘च ही गुरू गोबिंद सिंघ दे छोटे साहिबज़ादिआं दी शहीदी नूं शरधांजली देण लई, अते गुरू जी वल्लों अनंदपुर दा किला छड्डण तों बाअद, पछ्छम वल्ल नूं कीते कशटमई, पैदल सफ़र दी याद विच्च, सिरहंद, लुधिआणे, अते जगराओं आदिक दे आळे-दुआळे दे पिंडां `च, अखंडपाठ, नगर-कीरतन अते धारमिक दीवान सजाए जांदे सन। इह धारमिक समागम पोह-माघ (दसंबर-जनवरी) तों शुरू हो के मारच दे अख़ीर तीक चलदे रहिंदे किउंकि, अकतूबर-नवंबर विच्च कणकां दीआं बिजाईआं मुक्क जाण कारन, पिंडां दे लोकां लई, अपरैल `च होण वाली वाढी तीकर, कंम-धंदे कुझ रैळे हुंदे सन। बापू दे कवीशरी जत्थे नूं इनहां दिनां ‘च होण वाले धारमिक समागमां लई कई कई महीने पहिलां ही बुक्क कर लिआ जांदा सी।
नवंबर दे आख़री दिन सन जां दसंबर दा चहड़दा पख्ख कि दुपहिर वेले दो साईकल सवार सिंघ साडे विहड़े विच्च आण लत्थे। सबब्ब नाल बापू घर ही सी।
-आओ भाई, बैठो… रसोई दी कंधोळी दे लागे, विहड़े विच्च धुप्प सेक रहे मंजे वल्ल इशारा करदिआं बापू बोलिआ।
साईकलां नूं कंधां दे लड़ ला के दोवें सवार झिजकदे-झिजकदे मंजिआं उत्ते बिराजमान हो गए।
-किहड़े नग्गर तों आए ओं, बई जवानो! साडी मां नूं चाह धरन लई आखण तों बाअद, बापू महिमानां नूं संबोधत होइआ।
-असीं जी देहड़के पिंड तों आए आं, जगरावां दे लागिओं!
-पतै नैनूं देहड़किआं दा, बापू नें यकीन नाळ दु्ुसआ1 किवें आउणे होए?
-आए तां जी इओं आं बई दीवान सजणे ऐं साडे पिंड छोटे साहिबज़ादिआं दी शहीदी दी याद ‘च, ते नाळे नगर कीतरन निक्कलणै।
-किहड़ी तारीख़ ऐ?
महिमानां नें जनवरी दी किसे विचकारली जिही तारीख़ दा नाम लिआ।
-मेरा जत्था तां भाईओ सारी जनवरी लई बुक्क ऐ।
महिमान मुरझाअ गए चिहरिआं नूं सहिज विच्च रख्खण दी कोशिश करन लग्गे।
-असीं तां बड़ी आस नाल आए सी; ऐतकीं सारे नग्गर दी मंग सी पई रामूवालीए जत्थे नूं ई बुलाउणै, दाहड़ी नूं थपथपाउंदा इक्क जणा बोलिआ।
-गल्ल असल ‘च इओं ऐ बई जनवरी-फ़रवरी तां हरेक साल ई कई कई महीने पहिलां ही बुक्क हो जांदी ऐ, करड़-बरड़ी दाहड़ी ‘च उंगलां नाल कंघी करदिआं बापू बोलिआ।
हरे रंग दा घसमैळा सटूल महिमानां वाले मंजे अते बापू दी कुरसी विचकार हाज़र हो गिआ। कच्च दे गलासां ‘चों भाफां मारदी चाह दी इंतज़ार दौरान एधर ओधर दीआं होर गल्लां चलदीआं रहीआं।
-कोई होर जत्था वी एनहां दिनां ‘च मिलणा मुशकिल जापदै, चाह दी पहिली घुट्ट निघारन बाअद दोहां ‘चों इक्क जणा निराशता दे आलम ‘चों बोलिआ।
मंजे उदाले संघणी चुप्प जमहां होण लग्गी।
लंमेरी हो रही चुप्प नूं तोड़दिआं बापू बोलिआ: किसे चंगे जत्थे दा मिलणां तां मुशकिल ऐ; उह तां अगेते ई बुक्क हो जांदे ऐ।
-साडा तां सरना नी, पारस जी! कोई तरकीब कढ्ढो; किसे माड़े मोटे कवीशरी जत्थे दी दस्स ई पा दिओ, डंग सारन लई!
-किंने दीवान लग्गणे आं?
- अखंड पाठ दे विचकारले दिन नगर कीरतन निक्कलणै; नगर कीतरन लई तां इंतज़ाम होजूगा किसे रागी दा, पर भोग वाले दिन दीवान लई असीं तां आस करदे सी बई तुहाडा जत्था ई दरशन देदूगा।
बापू दे सज्जे हत्थ दा पंजा उस दी दाहड़ी नूं थापड़ण लग्ग पिआ। आपणीआं उप्पर नूं उठ्ठ गईआं भवां नूं अहिसता अहिसता हेठां उतारदिआं उह बोलिआ: इक्क दीवान तां… जे थोडा इरादा बण जे… तां मेरे मुंडे वी ला देणगे।
-तुहाडे मुंडे? दोहां महिमानां ‘चों इक्क दे बुल्ल्ह फरके।
-हां, मेरे मुंडे… है तां हाले निक्के निक्के पर कवीशरी वधीआ कर लैंदे आ… सबब्ब नाळ मैं इनहां नूं छोटे साहिबज़ादिआं दी शहीदी दा प्रसंग याद करा दित्तै!
दोनां महिमानां दीआं अख्खां इक्क-दूजे नाल टक्कराईआं ते इक्क गहिरी चुप्प दा पासार करन लई सटूल उत्ते जंम गईआं।
दोहां दे चिहरिआं ‘च उदे होई हिचकचाहट पहड़न तों बाअद, बापू दा चिहरा उत्तर गिआ।
-जां फिर तुसीं इओं करो बई किसे होर जत्थे नूं पुछ्छ लवो… मोगे आले बिक्कर प्रदेसी दा ढाडी जत्था वी माड़ा नी…पर जे कोई होर चारा मूळों ही नां बणिआं तां मैं मुंडिआं नूं घल्ल देवांगा।
दोहां अजनबीआं दीआं नज़रां फेर टक्कराईआं, ते चुप्प दा इक्क होर आलम उभ्भरन लग्गा।
-उरे आओ मंुडिओ! बापू दीआं उंगळां साडे वल्ल उल्लर के अग्ग-पिछ्छे हिल्लीआं।
असीं तिंने भरा कतार बणा के मंजे दे पुआंद वल्लीं खलो गए।
मेरी उमर ओदों 12-13 साल दी सी, ते बलूंगड़ा जिहा रछपाल गिआरां कु साल तों वी निक्का जापदा सी।
बापू दे सद्दण `ते, वड्डे भरा बलवंत दी अलूंईं दाहड़ी फड़-फड़ाउण लग्गी।
-कर बई बलवंत लैकचर, बापू चुटकी मार के बोलिआ। उस नें आपणी ठोडी आपणी छाती वल्ल नूं खिच्ची, ते आपणीआं नज़रां बलवंत दे चिहरे ‘ते गड्ड दित्तीआं।
बलवंत नें गळा साफ़ कीता ते धौण नूं ज़रा कु उतांह नूं खिच्च के इक्क दम बोल उठ्ठिआ: गुरू गोबिंद सिंघ जी महाराज आपणे सिंघां ते परवार समेत अनंदपुर दे किले ‘च बिराजमान सन। हज़ारां दी तादाद विच्च मुग़ल फौजां नें किले नूं घेरा घत्त लिआ। सिंघां दे कहिण `ते रात दे हनेरे दी ओट विच्च गुरू जी नें आपणे परवार नूं किले ‘चों निक्कळ जाण दा हुकम दे दित्ता। काळी-बोळी रात, कहिर दी सरदी ते शूूकदा झख्खड़। गंगू रसोईए समेत गुरू जी दा परवार ते अनेकां सिंघ अनंदपुर तों सिरहंद वल्ल नंगे पैरीं रवाना हो गए। पिछ्छों मुग़ल फौज नें उनहां ‘ते चहड़ाई कर दित्ती। सरसा नदी ‘ते आ के सारे परवार दे खेरूं खेरूं खेरूं हो जाण दा हाल कवीशरी जत्था इंझ बिआन करदा है।
मैं आपणी धौण नूं घुमाइआ ते जीभ नूं थिड़कदे होए बुल्ल्हां उत्ते फेरिआ। साह अंदर खिचदिआं मेरे मोढे उप्पर नूं अगासे गए। मैं आपणे-आप झमकण लग्गीआं आपणीआं अख्खां नूं काबू करन दा यतन कीता। फुल्लिआ होइआ लुआब मेरे गळे विच्चों दी खहि के गुज़रिआ, ते तिख्खी आवाज़ ‘च, बिना अलाप लिआं, मैं छंद गाउणा शुरू कर दित्ता:
`कठ्ठे रहिंदिआं नूं बीतीआं सी सदीआं
मिलणा नही, चल्लीआं विछ्छड़ नदीआं।
बलवंत दा सिर उस तों बहुत ही नीवें कद्द वाले रछपाल दे सिर वल्ल नूं उल्लरिआ, ते उहनां दोहां नें छंद दीआं अगलीआं सतरां चुक्क लईआं:
बीतणा सी भाणा एवें करतार दा,
पै गिआ विछोड़ा सारे परवार दा।
किंने हफ़तिआं तों हर रोज़ चलदे आ रहे रिआज़ सदका उनहां दीआं आवाज़ां रेल दी पटड़ी वांग इक्कसार सन।
इस तों बाअद मेरी वारी ते फिर बलवंत-रछपाल दी जोड़ी दी: छंद आपणे सिख़र वल्ल वधण लग्गा।
देहड़के पिंड वाले सज्जणां दीआं अख्खां कदे साडे उप्पर गड्डीआं जांदीआं ते कदे आपस-विच्च टकराअ के चमक उठदीआं।
छंद दा गाइन ख़तम होइआ तां बापू पारस दीआं सवालीआ नज़रां महिमानां वल्ल घुंमीआं। दोहां सज्जणां दे बुल्ल्ह पासिआं वल्ल नूं खिच्चे होए सन।
-हां जी, किवें लग्गे मुंडे?
महिमान फ़िर इक्क-दूजे वल्ल झाके।
-की अंत ऐ! इक्क बोलिआ।
-कमालां ई करी जांदे ऐ! दूजे नें ‘हां’ `च ‘हां’ मिलाई।
पारस बापू दे चिहरे ‘ते लाली छलकण लग्गी। उस दीआं अख्खां कदे साडे वल्ल झात मारदीआं ते कदे महिमानां वल्ल।
-फ़ीस की आ इनहां दी, पारस जी?
बापू सिर घुमाअ के मुसक्राइआ।
-तुसीं इनहां नाल आपणा बुत्ता सारो; इनहां कोळ मसाला हाले बस्स इक्क दीवान जोगा ई ऐ, ऐवें डेढ कु घंटे कु जोगा। जो कुझ देणा होइआ दे दिओ; नहीं देणा तां नां देइओ! थोडा कंम सर जू ते मुंडिआं दा शुगल हो जू!
***
अगले दिन मोगे जाण दी तिआरी हो गई। मैनूं बापू दे साईकल दे कैरीअर उप्पर ते रछपाल नूं बलवंत वाले साईकल दे कैरीअर उप्पर बिठा लिआ गिआ। बजाज़ी दी दुकान तों इक्को रंग दे मोटे जिहे कप्पड़े साडे तिंनां लई पड़वाअ लए गए। उसे दुकान ‘ते बैठे दरज़ी नें फीता साडे गळां, बाहां, लक्कां ते लत्तां दे उदाले-पदाळे घुंमाइआ ते चार पंज दिन दा इकरार दे के कप्पड़ा आपणे पिछाड़ी रख्ख दित्ता। मेन बज़ार `चों सूटां दे कप्पड़े नाल मेळ खांदे रंग दीआं पग्गां रंगाअ लईआं गईआं।
अगले दिन, कई दिनां दी लंमी ग़ैरहाज़री `ते निकलण तों पहिलां बापू नें बेबे नूं हदाइतां दे दित्तीआं: मुंडिआं नूं हर रोज़ वांग सवेरे चार वजे जगा लैणै ते नहाउणै नळके दे ताज़े पाणी नाल। उस तों बाअद चाह ते पिंनीआं ते फिर इनहां दीआं चौंकड़ीआं पेटी उत्ते। साहिबज़ादिआं दा सारा प्रसंग इनहां नें उच्ची अवाज़ विच्च गाउणै, ते दिलजीत कुरे, तूं सुणनैं! मेरीआं हदाइतां ‘च कोई कमी-पेशी नहीं रहिणी चाहीदी!
***
साईकल उत्ते देहड़के पिंड पहुंचण दा ‘रूट’ बलवंत नें साडे गवांढी राजे-सिख्ख ताइआ नगिंदर सिओं तों पहिली रात ही पुछ्छ लिआ सी। देहड़के पिंड दा दीवान, अखंडपाठ दे भोग तों बाअद, दुपहिर दे गिआरां-बारां वजे अरंभ होणा सी, इस लई पच्ची तीह मील दे कच्चे सफ़र लई सवख़ते निक्कलणा ज़रूरी सी।
सूरज दी टिक्की हाले धरती दे सिरहाणे वाळे पासे रज़ाई ‘च मूंह लपेटी पई सी कि बलवंत नें साईकल दे टाइरां दी नबज़ उंगळां ते अंगूठे नाळ टोही। दोहां चक्किआं `च हवा पूरी सी। आपणे मूंह उप्पर, नक्क तीक मार करदी ढाठी बंनह लैण तों बाअद, बलवंत नें, साईकल दी काठी नूं हैंडल नाळ जोड़दे डंडे उदाळे पुराणे कप्पड़े लपेट के, उनहां उदाळे इक्क रस्सी घुट्ट के बंनह दित्ती। बेबे नें खोए दीआं छे-सत्त पिंनीआं इक्क परने ‘च लपेट के कप्पड़े दे इक्क थैले ‘च बिराजमान कर दित्तीआं। इस थैले नूं बलवंत नें साईकल दे हैंडल नाळ लटकाअ दित्ता।
झोळीदार पजामे, ते गोडिआं नूं छूंहदे कालरां वाळे कुड़ते, साडे सरीरां उदाळे लिपट गए। बेबे दीआं बुणीआं, मोटी उन्न दीआं सवैटरां साडे सिरां नूं पळोस के साडे कमीज़ां दे उदाळे लिपट गईआं। भूरे कप्पड़े दे बणे, रबड़ दे तळिआं वाले बूटां दे तसमें कस्स लए गए। छोटा रछपाल, जिहड़ा आपणे पंजवीं दे हमजमातीआं विच्चों कद्द अते उमर ‘च शाइद सभ तों छोटा सी, नूं काठीओं मूहरले डंडे दित्ता उप्पर बिठाअ दित्ता गिआ। सुंनसान विहड़े `च पस्सरी गाहड़ी धुंद कंधां नूं लुको रही सी।
दरवाज़िओं बाहर निक्कळदिआं ही बलवंत नें साईकल दे पैडल ‘ते आपणा पंजा टिकाअ दित्ता। साईकल नें जिओं ही सपीड फड़ी, तां मैं पलाकी मार के पिछली काठी (कैरीअर) ‘ते बैठ गिआ। रामूवाळे तों देहड़के नूं जांदिआं पहिला पिंड बुट्टर आउणा सी जित्थों दे हाई सकूल विच्चों बलवंत नें हाले बीते साल ही दसवीं पास कीती सी। इस लई बुट्टर तीक दे रसते दा कुल्ल वेरवा उस नूं कवीशरी दे दरजणां वार गाए किसे बिरतांतक छंद वांग याद सी: कित्थे मोड़ आउंदा सी, कित्थे डंडी जिही बणदी सी, कित्थे सज्जे जां खब्बे पासे नूं बुरक जिहा मार के साईकल नें इक्क दम फेर सिध्धे निक्कलणा सी, ते किहड़े थां `ते, रसते नूं चीरदी किसे आड़ जां खाळे कारन, साईकल नें चुभ्भी जिही मारनी सी जां उप्पर नूं हिचकी जिही लैणी सी।
फिरनीओं निक्कळ के बुट्टर दे राह चहड़दिआं ही बलवंत नें साईकल नूं रेल-गड्डी बणा दित्ता। साईकल संघणी धुंद नूं तीर वांग चीरदा जा रिहा सी। धुंद एनी गाहड़ी सी कि कच्चे रसते तों वीह करमां दे फ़ासले ‘ते फैलरी हड्डारोड़ी पार कर जाण दा अहिसास वी सानूं हड्डां दे मुशक नाळ ही होइआ। रछपाल नें साईकल दे हैंडल नूं विचकारों जहिओं दोहां हत्थां नाळ घुट्ट के फड़िआ होइआ सी। बलवंत चुप्प सी किउंकि उस दा सारा धिआन, साईकल दे अगाड़ी, दस-पंदरां कदमां कु तीक नज़र आउंदे रसते उप्पर ही केंदरत सी। दस-पंदरां कदमां तों अग्गे धुंद दी मोटी कंध सी: जिओं जिओं साईकल अग्गे वधदा, तां कंध वी अग्गे ही अग्गे तुरदी जा रही सी। सीत हवा नाळ ठर गिआ, बलवंत दा नक्क सुरड़-सुरड़ करन लग्गा। धुंद नें साडे कप्पड़िआं `च सिल्ल्ह फूकणी शुरू कर दित्ती। बलवंत बिंदे बिंदे सज्जे हत्थ नूं हैंडल तों लहुंदा ते अख्खां ‘चों निक्कळ रहे पाणी नूं साफ़ कर लैंदा।
हाले डेढ कु मील दा सफ़र ही तैअ होइआ होवेगा कि रछपाल दब्बवीं चीक ‘च रोण लग्ग पिआ।
बलवंत नें बरेक मारे ते मैं इक्क दम छाळ मार के कैरीअर तों उत्तर गिआ।
-की हो गिआ? बलवंत नें साईकल दी काठी तों उत्तर के रछपाल नूं पुछ्छिआ।
रछपाल हुण उच्ची उच्ची रोण लग्गा। बलवंत नें उस नूं डंडे तों उतार लिआ।
-ओए दस्स तां सही की हो गिआ तैनूं?
-उंगलां… रछपाल रोंदिआं रोदिआं बस्स एना ही कहि सकिआ।
-की हो गिआ तेरीआं उंगळां नूं?
-उंगळां ‘च कंडे चुभदे ऐ! उस दे बुल्ल्ह पासिआं तों हेठां नूं लुड़के होए सन ते हेठले बुल्ल्ह दा विचकारला पासा गोलाई अख़तिआर कर के उस दे हेठले दंदां ‘ते छतरधारी हो गिआ सी।
बलवंत नें रछपाल दीआं उंगलां नूं आपणे हत्थां ‘च लिआ ते बोलिआ: ओए कुश नी होइआ! उंगलां ठंडी हवा नाळ ठर गईऐं! हुणे ठीक कर दिंने आं!
उस नें रछपाल दे इक्क हत्थ नूं आपणे यख्ख होए हत्थां ‘च लै के रगड़ना शुरू कर दित्ता। मैं उस दे दूसरे हत्थ `ते आपणा हत्थ घसाउण लग्गा। रछपाल दे लगातार निक्कळ रहे हटकोरे दो कु मिंटां बाअद छिज्जण लग्गे।
-ठीक ऐं हुण? बलवंत नें रछपाल दा मोढा हलूणिआं।
रछपाल नें अख्खां नूं झमक के उनहां `चों नमी झाड़ी ते चुप्प-चाप सिर नूं हेठां-उप्पर कीता।
बलवंत नें झोळे `चों पिंनीआं वाळा परना कढ्ढिआ, ते पिंनीआं नूं झोळे ‘च सुट्ट के, परना रछपाल दे हत्थां उदाळे लपेट दित्ता।
सूरज नें भावें सिर उठाअ लिआ सी, पर दूर दूर तीक पस्सरे, धुंद दे मोटे तंबू कारन, उह नज़र तों हाले वी ओझळ सी। सूरज चहड़ जाण कारन, हुण आ਼ळे-दुआळे ‘च सिरफ़ चिट्टा हनेरा ही रहि गिआ सी, ते दिसण-हद्द दस-पंदरां कदमां तों वध के वीह कु कदमां `ते खिसक गई सी। हुण आळे-दुआळे ‘च खलोते घोन-मोन बिरखां दे झाउळे जिहे वी नज़रीं आउण लग्ग पए सन।
जदों असीं बुट्टर वाळे सूए `ते अप्पड़े, तां धुंद विच्चों, सिरां ‘ते झुंब मारी, खेतां वल्ल नूं जा रहे लोकां दे भूतीआ-आकार नज़रीं पैण लग्गे। बलवंत दे मगरले पासे बैठा होण कर के, मैं तां सीत हवा दे कहिर तों रता कु बचिआ होइआ सां, पर रछपाल दे नक्क दी कोंपळ पाळे नाळ ठर के नीली होई पई सी।
सूए दे पुळ ‘ते, मोटे खेस दी बुक्कळ मारी, अध्ध-खड़ उमर दा इक्क विअकती सिगरट दे सूटे ला रिहा सी। उस दी “लैंप” मारका सिगरट दी बोअ असीं कई कदम पहिलां ही सुंघ लई सी। उस दे नेड़े अप्पड़दिआं बलवंत नें साईकल हौळी कीता ते मैनूं पिछले कैरीअर तों उत्तर जाण लई किहा।
-सासरी `काल…किवें ऐ बाई सिंआं? बलवंत, सिगरटी विअकती नूं संबोधत सी।
-तूं सुणा बई चोबरा! चुटकी मार के सिगरट तों राख़ झाड़दिआं सिगरटी बोलिआ।
-तीलां वाली डब्बी चाहीदी सी भोरा कु! बलवंत दे बोल दी कंबणी सिगरटी नें ज़रूर भांप लई होवेगी।
-हैंअ? उह त्रभक के बोलिआ। तीलां वाळी डब्बी?
-हां, तीलां वाळी डब्बी!
-की करनी आं?
-हत्थ ठरगे ऐ जुआकां दे, बलवंत साडे वल्लीं झाक के मिमकिआ। – मेरा `रादा ऐ बई औस सलवाहड़ नूं अग्ग ला के ज़रा सेक लईए।
साडे अग्ग सेकण तों बाअद साईकल फेर हरकत `च आ गिआ। ऐतकीं रछपाल दी सीट पिछली काठी उत्ते हो गई ते मैं मूहरले डंडे ‘ते सवार हो गिआ। सूए दी पटड़ी ‘ते साईकल धूड़ां पटदा जा रिहा सी। गिठ्ठ, गिठ्ठ दा कद्द कर गईआं कणकां उप्पर पई त्रेल साफ़ दिसदी सी। कच्चे रसते दा रेता ते मिट्टी सिल्ल्ह नाळ भरे होए सन। पत्तिआं तों बग़ैर पिंजर जापदे, उदास द्रख़तां उप्पर, आपणे खंभां नूं मोढिआं वांग सुंगेड़ के बैठे होए कां उड्डण दी हिंमत गुआ बैठे सन।
पंज छे मील चल्लण तों बाअद, कमाद जां सलवाहड़ां नाळ ढकी, किसे परदे वाळी थां `ते असीं साईकल तों उत्तरदे ते पिशाब करन दे बहाने बलवंत नूं दम दुआ दिंदे। तेज़ हवा ‘च साईकल चलाउण नाळ बलवंत दा ज़ोर लग्गण कारन नौ कु वजदे नूं उस दे पेट ‘च तितलीआं उड्डण लग्गीआं। सुंनसान थां ‘ते खलोते इक्क नळके कोळ उस नें साईकल रोकिआ ते दो तिंन पिंनीआं निघारन बाअद पेट पाणी नाळ भर लिआ।
मेरे हत्थ, परने ‘च लपेटे होए सन, इस लई ठंड सिरफ़ अख्खां ते नक्क ‘ते ही मार करदी सी। कईआं पिंडां दीआं फिरनीआं नापदे ते कई विंग-तड़िंगे रसतिआं दा भरमण करदे करदे, अख़ीर असीं देहड़के जा सिर कढ्ढिआ।
गुरदवारे साडा भरवां सवागत होइआ। गुरदवारे दी इमारत छोटी होण कर के, गुरदवारे दे साहमणे वाले मैदान विच्च ही चानणीआं लग्गीआं होईआं सन जिनहां दे हेठ पट्टीआं विछीआं होईआं सन। गुरू ग्रंथ साहिब दी बीड़, चानणी दे हेठ, गुरदवारे दे मुख्ख गेट दे नेड़े जेहे शशोभत सी। लंगर विच्चों लौंग-लाचीआं ते भरवें मिठ्ठे वाळी चाह छकाउण तों बाअद जदों सानूं दीवान विच्च लिआंदा गिआ, तां साडे इक्को रंग दे कप्पड़िआं तों साडे कवीशर होण दा अंदाज़ा ला लैण नाळ, संगत विच्च घुसर-मुसर होण लग्गी। सारा पिंड दीवान विच्च हाज़र होण कारन, दीवान विच्च हवा गुज़रन जोगरी जगाह वी ख़ाली नहीं सी। एडा वड्डा इकठ्ठ देख के मेरे अंदर झुणझुणी फुट्टण लग्गी।
सटेज सैकटरी नें आपणे संखेप भाशण ‘च साडे जत्थे दी तारीफ़ करदिआं इह भेत वी खोल्ह दित्ता कि धारमिक सथान `ते इह कवीशरी गाउण दा इह साडा पहिला बकाइदा प्रोगराम सी।
आपणे पिंड तों देहड़के तीक दे साईकली सफ़र दा पाळा मेरे हड्डां तीक हाले वी जंमिआं पिआ सी।
जिओं ही असीं माईकरोफ़ोन दे साहमणे होए, संगत उप्पर ख़ामोशी धूड़ी गई। एडे वड्डे इकठ्ठ नूं देख के मेरीआं लत्तां थिड़कीआं। छोटा रछपाल डौर भौर होइआ खलोता सी।
बलवंत नें फतेह बुलाई ते उह संगत नूं सरसा नदी उत्ते लै गिआ। सरसा नदी उत्ते काळी-बोळी सीत रात विच्च कहिर दा झख्खड़ झुल्लण लग्गा। चार कु मिंटां बाअद, गुरू जी दे परवार दे खेरूं-खेरूं हो जाण वाळा छंद सपीकर उत्ते गूंजण लग्गा। तिख्खीआं आवाज़ां ‘च साडे वल्लों गाइआ छंद जदों समापत होइआ तां साडे साहमणे बैठे निहंग बाणे वाळे इक्क सिंघ नें ‘बोलेअअअ सो निहाल’ दा लंमां जै-कारा छड्ड दित्ता। सारी संगत ‘सति स्री आकाल’ दे जवाब नाळ गूंज उठ्ठी।
जैकारा मुक्कदिआं ही संगत ‘चों दरजणां विअकती इक्क इक्क रुपैआ जेबां ‘चों कढ्ढ के साडे वल्ल वधणे शुरू हो गए। वेखदिआं ही वेखदिआं साडे साहमणे रख्खे मेज़ उप्पर माइआ दा ढेर लग्ग गिआ।
रूपैआं वाळे लोक जिओं ही आपणी आपणी जगहा `ते वापिस परते, बलवंत, गुरू जी दे अतिअंत भरोसेयोग रसोईए गंगू नूं सटेज `ते लै आइआ। गंगू, गुरू जी दी माता गुजरी नूं, आपणे पिंड खेड़ी, आपणे घर ‘च शरन लैण लई मनाउण लग्गा। माता जी ते साहिबज़ादे माइआ दी गठड़ी समेत गंगू दे चौबारे विच्च चले गए। गंगू हेठां रसोई ‘च आटा गुनह रही आपणी माता नूं कहिण लग्ग पिआ: “आखां मैं झिजक, झिजक के, इक्क गल्ल जे मंने मां; बणिआं कंम रब्ब-सबब्बीं, पावीं नां नंने मां; दौलत तक्क अख्खां मीटण, अकल दे अंनहे मां, आई है मसां अड़िक्के, करीए नां ख़ैर नां; मार देईए दादी पोते, दे के ते ज़हिर मां, माइआ रहि जाऊ पल्ले!” माता गंगू नूं अक्रितघण बणन ‘ते लाअणतां पाउण लग्गी: सड़जे तेरी जीभा गंगू, फुरना की फुरिआ वे; निमक हरामी बण नां, ज़ालम बे-गुरिआ वे; जिस नें बणाइआ पाड़ें, उस दा ढिड्ड छुरिआ वे! यूसफ़ दी कीमत पा नां, सूत दी अट्टी वे; भरके ते डोबे बेड़ा, पाप दी खट्टी वे; माइआ नें नाळ नां जाणा!
साहिबज़ादिआं नूं कंधां ‘च चिणे जाण तीकर दे इतिहास दे अहिम पड़ावां नूं चितरदे छंद जिओं ही ख़तम हुंदे तां माइआ दी ढेरी होर वड्डी होई जांदी। शहीदी प्रसंग जदों मासूम बच्चिआं नूं कंधां विच्च चिणे जाण वाले पड़ाअ ‘ते अप्पड़िआ तां संगत विच्च छाई ख़ामोशी होर डूंघी हो गई। औरतां वाळे पासिओं सिसकीआं सुणाई देण लग्गीआं, ते मरदां वाळे पासे हौके उग्गण लग्गे। उच्चीआं अवाज़ां ‘च लगातार डेढ घंटा गाई जाण कारन साडे सरीर पसीने ‘च तर हो गए, ते हड्डां `चों सेक निकलण लग्गा।
दीवान दी समापती जिओं ही होई, बच्चिआं ते औरतां नें साडे उदाळे झुरमट बंनह लिआ। कोई औरत सानूं बुक्कळ ‘च लवे, कोई सिर पळोसे, ते कोई मोढिआं नूं थापड़ा देई जावे: हर पासिओं आवाज़ां आई जाण: जिओंदे रहो! जुग जुग जीवो! धंन तुहाडी मां, बच्चिओ, जिस नें एडे होणहारां नूं ‘जरम’ दित्ता! देखो नी निक्के निक्के जवाक कमालां ई करी जांदे ऐ!
एनीआं तारीफ़ां सुण के उस सवेर झल्ली कहिर दी ठारी दी याद दिमाग़ `चों नुच्चड़ गई।

