34-35 वरहे कैनडा `च रहिंदिआं मैं कदे वी साईकल दी सवारी नहीं कीती, मगर साईकलां दे सुपनिआं दी सवारी मेरी नींदर अज्ज वी करदी रहिंदी है। कदी मैं आपणे वड्डे भरा बलवंत दे साईकल दे पिछ्छे बैठा हुंदा हां ते कदे पंकचर होए चक्किआं लई मैं साईकल-मुरंमती दुकानां लभदा फिरदा हुंदा हां। कदे मेरे साईकल दी चेन टुट्ट जांदी है ते कदे किसे साईकल-सटैंड `ते खल्हिआरिआ मेरा साईकल, मैनूं लभदा ही नहीं। चक्किआं दीआं तारां दा टुट्टणा तां मेरे सुपनिआं `च वार-वार वापरन वाळा थीम बण गिआ है। दरअसल, साईकल मेरी ज़िंदगी नाळ मेरे बचपन विच्च ही जुड़ गिआ सी। संन 1959-60 `च मैं अठ्ठवीं जमात विच्च सी, छोटा रछपाल छेवीं `च ते वड्डा भरा बलवंत मोगे दे डी ऐम कालज विच्च बारहवीं दा विदिआरथी। ढड्ड-तूंबी दी संगत विच्च, कवीशरी नूं, चल्ल रही धारा तों हटवें अंदाज़ विच्च गाउण वाळे साडे ‘भयंगी जत्थे’ दी धांक मोगे दे आळे-दुआळिओं वावरोळे वांग उठ्ठ के मालवे दे कोटकपूरे, बठिंडे, संगरूर ते लुधिआणे दे इलाकिआं तीक फैल चुक्की सी। गाइकी लई जिंनी बुक्किंग बापू दे जत्थे दी हुंदी, साडी बुक्किंग उस दे बराबर ढुक्कण लग्ग पई सी। घर `च, कमाई दा ते शोहरत दा दु-विढ्ढा खूह गिड़न लग्गा। गाइकी दे प्रोगरामां राहीं, साडे घर `च गड़िआं दे छड़ाकिआं वांग डिग्ग रही माइआ नें, गहिणे पई साडी ओरा-ओरा ज़मीन नूं, दिनां `च ही प्रोनोटां तों मुकत कर मारिआ।
जिस दिन असीं तिंने भरा ते साडा बापू पारस सबब्ब नाळ पिंड हुंदे, बापू साडे सीरी नूं पिंड दा भरमण करन दा इशारा करदा। सीरी सिख्ख गिआ सी कि मुरगे दीआं खारां ते नहुंदरां दी दिख्ख तों उस दी उमर किवें पछानणी है। अध्धे, पौणे घंटे बाअद ही, सज्जी कछ्छ `च ‘कड़-कड़ैं, कड़-कड़ैं’ करदा कुक्कड़ अड़ाई, साडा सीरी साडे विहड़े `च दाख़ल हुंदा। साडीआं अख्खां `च इक्क दम सौ सौ वाट दे बलब जग उठ्ठदे, ते साडीआं गल्ल्हां, भरे-होए भुकाने बण जांदीआं। कुक्कड़ नूं देखदिआं ही बलवंत कुड़ते दे कफ़ चहड़ाउण लगदा ते करद `ते रेती फेर के कुक्कड़ दे उदाळे हो जांदा। हुण कुक्कड़ दी धौण खब्बे हत्थ `च जकड़ के, गिल्ला कप्पड़ा निचोड़न वांग उह उस दी सिरी नूं मरोड़दा, ते मिआन `चों तलवार नूं धूहण वांग सिरी नूं खिच्च के, धौण नाळों सकिंटां `च वख्ख कर देंदा। तड़फ़ रहे कुक्कड़ दे खंभ लगातार फड़कदे जिवें उह उडारी मारन लई तांघ रिहा होवे। बलवंत सीस-रहित कुक्कड़ नूं, अग्गे नूं वधाए आपणे सज्जे हत्थ `च ओनी देर पकड़ी रखदा जद तीक अंनहे-वाह खंभ फड़काउंदा कुक्कड़ पूरी तरहां निरजिंद नां हो जांदा। ठंडे हो गए कुक्कड़ नूं नळके दे लागे इक्क टोकरी `च सुट्ट के, उह मैनूं जां रछपाल नूं पाणी नाळ बालटी भरन दा इशारा करदा। हुण उह कुक्कड़ दे पौंचिआं नूं नहुंदरां कोळों पकड़ के पासिआं वल्ल नूं खिचदा ते, कुक्कड़ दीआं टंगां विचकार, उप्पर वल्ल नूं उभ्भर आई, उस दे खंभां हेठली चमड़ी उप्पर टक्क लाउण लई मैनूं हुकम करदा। चमड़ी उत्ते छोटा जिहा चीरा लगदिआं ही उह टंगां नूं विरोधी दिशावां वल्ल पूरे ज़ोर नाळ खिचदा तां चमड़ी, कुक्कड़ दी छाती तीक, ‘फुरक’ कर के पाट जांदी। हुण उह पाटी होई चमड़ी दे हेठ अंगूठे खुभाउंदा ते सारी चमड़ी नूं बुनाइण वांग उतार के, टोकरी `च सुट्ट दिंदा।
साहमणे मंजे `ते बैठा बापू, अख़बार समेटण लगदा ते पतीले `च रिझ्झ रहीआं बांगां दी गंध सुंघदिआं ही बैठक विच्चों पीळे रंग दी रसभरी नाळ भरपूर बोतल नूं उठाअ लिआउंदा। कच्च दे गलास `च कळ-कळ जाग उठदी, ते दस कु मिंटां `च बापू दीआं अख्खां `च गुलाबी असमान उत्तरन लगदा।
जदों नूं मैं नौवीं `च होइआ, साडी गाइकी दीआं धुंमां तरनतारन, पट्टी ते खेमकरन दे नाळ-नाळ दुआबे तीक वधण लग्गीआं। महीने `चों पंदरां-वीह दिन गाइकी दे प्रोगराम सानूं साडे सकूलां तों निखेड़ी रखदे। नित्त-नित्त दीआं ग़ैरहाज़रीआं तों तंग आए टीचरां दा साडे वल्ल वतीरा सख़ती फड़न लग्गा। हफ़ते `च तिंन-तिंन, चार-चार दिनां दी ग़ैरहाज़री तों बाअद मैं ते रछपाल जदों सकूल जांदे तां मासटरां दीआं तिओड़ीआं साडीआं अख्खां `च खुभ्भ जाण नूं तिआर हुंदीआं। कई दिनां दी ग़ैरहाज़री कारन पिछ्छे पै गए होम-वरक दे बहाने मासटरां दे डंडे साडीआं तळीआं `च लासां उक्कर देंदे। कदे-कदे कंनां नूं मासटरां दीआं उंगळां ते अंगूठिआं विचकार पिसणां पैंदा। हत्थां नूं, टंगां दे पिछले पासिओं दी निक्काळ के कंन फड़न विच्च मुशकिल एनी नहीं सी आउंदी पर जिओं ही मुरग़ा बणीआं साडीआं पिठ्ठां रता कु हेठां नूं होण दा गुनांह करदीआं, मासटर दा डंडा साडे चित्तड़ां `ते आण पैंदा। असीं घर आ के बेबे दे गळ लग्ग के रोंदे ते सकूल विच्च सही ज़िल्लत अते कुट्ट दा ज़िकर करदे। बेबे नें बापू `ते ज़ोर पाइआ कि जां तां निआणिआं नूं पहड़नो हटा लिआ जावे ते जां गाइकी दे प्रोगरामां तों। बापू पारस नूं पता सी कि गाइकी साथों उह घर दी आरथिकता नूं ठुंमणा देण लई ही करा रिहा सी, इस लई पहड़न दे नाल नाल गाइकी नूं जारी रख्खण दा हुकम हो गिआ।
जद तीक साडी प्रसिध्धी साडे इलाके तीकर सीमत सी, तद तीक साडी कोशिस हुंदी सी कि शाम नूं गाइकी दा प्रोगराम ख़तम कर के, साईकल दे ज़रहीए रातो-रात पिंड पहुंचिआ जावे। उनही दिनीं, पंजाब दे सारे शहिरां नूं जोड़दीआं अज्ज वाळीआं बहु-लेनीआं सड़कां एनीआं पिचकीआं होईआं हुंदीआं सन कि अग्गिओं आ रहे टांगे, टरक्क जां बस्स कोळों गुज़रन लई अध्धी गड्डी नूं लुक्कदार सड़क तों हेठां उतारना पैंदा सी। पिंडां नूं मुख्ख सड़कां नाल जोड़न वालीआं अज्ज दीआं लिंक सड़कां दा ओदों हाले किसे नें किआस वी नहीं कीता सी। इस लई लागे-शागे दे पिंडां `च जाण लई, साडे तिंनां लई राखवां रख्खिआ इक्को-इक्क साईकल ही, साडे लई लोहे दी बक्की दा कंम दिंदा सी। जे किते दूर तों सद्दा आ जांदा तां मोगिओं बस्स पकड़ के साईकल नूं बस्स दे सिर `ते सवार कर लिआ जांदा।
साडे इस इक्को-इक्क साईकल दे मूहरले डंडे `ते रछपाल नूं सवार कर के ते पिछली काठी उत्ते मैनूं लद्द के बलवंत सानूं दूर-दूर तीक घुमाअ लिआउंदा। इह साईकल आपणी बज़ुरगी वल्ल वध रिहा सी लेकिन बड़ा शरारती हो गिआ सी। बलवंत दे पजामे दी मूहरी कदे चेन कवर `च उलझाअ लैंदा ते कदे पैडल दी शाफ़ट उदाळे लपेट के फट्टड़ कर सुट्टदा। पजामे नूं चेन-कवर ते पैडल-शाफ़ट दीआं शरारतां तों बचाउण लई बलवंत आपणे पजामें दीआं मूहरीआं उदाळे सेबे बंनहण लग्ग पिआ। उधर साईकल दी काठी जिओं जिओं पुराणी हुंदी जांदी, तिओं तिओं उस नूं बलवंत दे पट्टां दे अंदरले पासे चूंढीआं भरन दा भुस पैण लगदा। काठी दीआं चूंढीआं जदों बहुतीआं ही ‘विगड़’ जांदीआं तां बलवंत काठी उदाळे इक्क परना लपेट लैंदा।
मूहरले पासे बैठे रछपाल दे हत्थ `च गिलाफ़ विच्च लपेटी तूंबी फड़ी हुंदी, साईकल दे हैंडल नाळ लटकदे कप्पड़े दे झोळे `च ढड्डां, ते हत्थां विच्च चमड़े दा, तिंन-तहीआ, इक्क बैग़ पकड़ी मैं पिछली काठी `ते बैठा हुंदा। बैग़ दी इक्क तहि `च साईकल दीआं दो-तिंन टिऊबां दे नाळ नाळ, तिंन-चार रैंच, इक्क पेचकस, बौणी जिही इक्क हथौड़ी, पंकचर लई सलिऊशन ते रेगमार (सैंडपेपर), ते इक्क मोटे बलेड वाळा पक्के लोहे दा गिठ्ठ कु लंबां चाकू हुंदा। विचकारली तहि `च इक्क अख़बार विच्च लपेट के रख्खी फलैशलाईट अते टाइरां `च हवा भरन लई, लीरां `च लिपटिआ होइआ पंप।
इक्क दिन असीं, साडे पिंडों 20-22 मील दी दूरी `ते, बध्धणी-बिलासपुर दे नेड़ले इक्क मशहूर पिंड लख्खा विखे बाअद-दपहिर दी गाइकी करन गए होए सां। साडा ख़िआल सी कि दिन छिपण तों काफ़ी समां पहिलां गाइकी बंद कर के असीं आपणे पिंड वल्ल नूं चाले पा लवांगे ते हनेरा होण तों पहिलां पहिलां, बारां कु मील दे फ़ासले `ते वगदी मोगा-बरनाळा सड़क `ते जा चहड़ांगे, प्रंतू स्रोते साडी गाइकी `च एने गड़ुच्च हो गए कि गाइकी लमकदी ही तुरी गई। आख़र जदों गाइकी दा भोग पिआ तां सूरज होरीं धरती दे पुआंदीं चुभ्भी मारन दी तिआरी `च सन। लख्खे तों तुरन तीकर मूंह-हनेरा उत्तर आइआ सी जिस विच्च हलकी हलकी ठंड, तेज़-हो-गई हवा नाळ गहिराई फड़दी जा रही सी। बलवंत नें साईकल नूं थापी दित्ती ते चिक्कड़-भरीआं गलीआं विचदी, लिबड़ण तों बचदे बचदे, असीं पिंड लख्खा दी फिरनी `ते आ निक्कळे। सरदीआं दा मौसम होण कारन घरां दे दीवे, लालटैणां, ते लैंप वी कोठिआं दे अंदर छुपे बैठे सन। लख्खे तों बध्धणी अप्पड़ण लई पिंड चकर नूं जाणा पैणा सी जित्थों लोपो विचदी हुंदे होए असीं बध्धणी वाली सड़क `ते चहड़ना सी। गाइकी वाली धरमशाला तों साडे नाळ नाळ आ रहे साडे प्रसंसकां नें चकर दे राह `ते आ के सानूं अलविदा आखी ते बलवंत नें रछपाल नूं साईकल दे मूहरले डंडे `ते सवार कर लिआ। जिओं ही खब्बे पैडल `ते आपणा खब्बा पैर धरके उह उप्परली काठी `ते होइआ, मैं छाळ मार के पिछले कैरीअर `ते बैठ गिआ। आळे-दुआळे वाहवा हनेरा सी प्रंतू हनेरे दा वी आपणा इक्क मध्धम जिहा चानण हुंदा है, जां शाइद अख्खां दा आपणा इक्क सिसटम हुंदा है जिस तहित उह, घुप्प हनेरे विच्च वी धुंदळा जिहा देख सकण दी शकती हासल कर लैंदीआं नें। कच्चे ते खाभिआं-भरे राह `ते कदे-कदे लड़खड़ा जांदे साईकल नूं काबू `च रख्ख रिहा बलवंत साहो-साह होइआ साईकल चलाई जा रिहा सी ते नाळ नाळ उस दिन दी गाइकी दीआं तारीफ़ां ते रहि-गईआं कमज़ोरीआं दी अलोचना करी जा रिहा सी। अचानक ही उस नूं रुपईआं नाळ उस दा भरिआ खीसा याद आइआ। –आपां नूं काफ़ी सवखते तुरना चाहीदा सी, उह बुड़बुड़ाइआ। –जे भला कोई लुटेरा आपां निआणिआं नूं हनेरे `च रोक लवे तां की करलांगे आपां! नाळे तां अगला आपणा साईकल खोह के लै जू ते नाळ आह सौ, सवा सौ रुपईए लुट्ट के चलदा बणू।
धिब्बड़-धोड़िआं ते रेते-चिकड़्ड़ `च लिपटे, पंज छे मील मील दे लंमे हनेरे सफ़र तों बाअद, असीं पिंड चकर दी जूह `च सां। लख्खे वाला रसता अंत चकर दी फिरनी ते जा के घरां नाळ जा टकराइआ। उथों फिरनी खब्बे नूं वी जांदी सी ते सज्जे नूं वी।
–उत्तरीं ढोला, कहि के बलवंत नें साईकल नूं बरेक मारे। (मैनूं निक्के हुंदिआं घर विच्च उपनाम ‘ढोल’ नाळ वी पुकारिआ जांदा सी) बरेक नाळ होई किरड़-किरड़ सुणदिआं ही साहमणी कंध दे मुढ्ढ कुंगड़ के बैठे पंज छे कुत्ते इक्क दम हरकत `च आ गए। उहनां दे भौकण नाल घूक सुत्ती रात कंबण लग्गी। इक्क मोटा जिहा कुत्ता सज्जे पासे बड़ी दूर तों भौंकदा होइआ तीर वांग साडे वल्ल वधिआ ते पल ही `च ‘कड़ाक’ दे खड़ाक तों बाअद चऊं-चऊं करदा परले पासे नूं दौड़ गिआ। उह विचारा सानूं पैदल समझ के सानूं बुरक मारन लई दौड़दा होइआ आइआ सी ते अणजाणे `च ही मूहरले चक्के नाळ पूरे ज़ोर नाळ आ टक्कराइआ सी। उहदा चउंकणा ते दौड़ना सुण के बाकी दी कुतीहड़ वी टौंकदी टौंकदी उहदे मगरे दौड़ गई।
बलवंत नूं हुण इह पता नहीं सी लग्ग रिहा कि फिरनी उप्पर सज्जे नूं मुड़ना है जां खब्बे नूं। –आपणे पिंडों जदों आपां ऐस थां `ते अप्पड़े सी तां भला ऐधरों आए सी जां औधरों, सज्जे-खब्बे हत्थ घुमाउंदिआं उह सोचण लग्गा। मैं ते रछपाल चुप्प सां। कुझ्झ पलां बाअद, रछपाल नूं मूहरले डंडे `ते बिठाई, उस नें साईकल सज्जे पासे नूं तोर लिआ। फिरनी `ते रुहड़दा साईकल कदे चिक्कड़ नाळ लिब्बड़ जावे ते कदे किसे वट्ट जिही `ते चहड़ जावे। हनेरे `च खलोते दरख़त जिवें कालीआं चादरां `च लपेटे होए होवण। इक्क कंध मुकदी ते दूसरी श਼ुरू हो जांदी। थोड़ी थोड़ी दूरी बाअद पतलीआं-पतलीआं गळीआं पिंड वाले पासे नूं जांदीआं नज़र पैंदीआं। चकर पिंड दी फिरनी तों लोपो वल्ल नूं किहड़े राह मुड़ना सी, इस दा सानूं कोई इलम नहीं सी। दो कु मिंट बाअद इक्क खसता जिहा रसता सज्जे पासे किसे पिंड वल्ल नूं मुड़दा दिसिआ। बलवंत रुक गिआ ते राह बारे सोचण लग्गा। –किसे तों पुछ्छणा पैणै, उह बुड़बुड़ाइआ। पर हनेरे `च डुब्बे सारे पिंड दीआं तां कंधां वी सुत्तीआं पईआं सन। सज्जे पासे वल्ल मुड़दे राह दे नाळ ही अध्ध कु एकड़ कु दी वाट उत्ते दो-तिंन संघणे जिहे दरख़तां दा झाउला नज़र आउण लग्गा। बलवंत नें रछपाल नूं साईकल तों उतारिआ ते साईकल मेरे हत्थां `च कर के उह दरख़तां हेठ निंमी-निंमी जळ रही अग्ग वल्ल वधिआ। उस दा ख़िआल सी कि पिंड दे विहलड़ मुंडे दरख़तां हेठ धूणी ला के अग्ग सेक रहे होणगे; उनहां तों चकर वाला रसता पुछ्छिआ जा सकदा है। प्रंतू मिंट कु बाअद उनहां दरख़तां उत्तों गिरझां दे करीचण ते फड़फड़ाउण दी आवाज़ आई ते उह हफ़िआ होइआ साडे कोळ अप्पड़ गिआ।
–की हो गिआ? मैं काहळी नाळ पुछ्छिआ।
–ओथे तां यार सिवा जळदा ऐ, मैं तां डरदा मारा दौड़ आइआं ओथों।
हो सकदा है मसाणां कोळ दी गुज़रदा इही रसता ही लोपो नूं जांदा होवे, प्रंतू एस रसते `ते जाणा तां की साडा तां एस रसते वल्ल झाकण नूं जी वी नहीं सी कर रिहा। असीं काहली नाळ फिरनी उत्ते ही अग्गे वधण लग्गे। कुझ्झ कदमां दी वित्थ `ते इक्क भीड़ी जही वीही खब्बे पासे पिंड दे अंदर वल्ल नूं झाकदी दिसी। बलवंत नें साईकल नूं उस वीही वल्ल नूं मोड़ लिआ। साईकल दी शूं-शूं ते साडी पैर-चाप नाळ, सुंनसान वीही दी नींद उखड़ण लग्गी। हर घर दा दरवाज़ा बंद सी ते हर रौशनदान `च हनेरे दीआं मोरीआं नज़र आ रहीआं सन। हुण वीही इक्क चुरसते `च बदल गई ते जक्को-तक्की करदे असीं सज्जे पासे नूं मुड़ गए। काफ़ी कदम तुरन तों बाअद इक्क रौशनदान दीआं मोरीआं `च हलका जिहा चानण दिसिआ। असीं साईकल नूं थंमिआं ते रौशनदान दे हेठ बंद खलोते दरवाज़े कोळ चले गए। दो कु मिंट चुप्प रहिण तों बाअद, बलवंत नें आपणा कंन दरवाज़े नूं जोड़ दित्ता। अंदर चुप्प-चां सी। बलवंत नें आपणी मूहरली उंगळ दे सिरे नूं आपणे अंगूठे नाळ जोड़िआ ते उंगळ दी पिठ्ठ नाळ इक्क पोली जिही ठक्क-ठक्क दरवाज़े `ते जड़ दित्ती। कंन नूं दोबारा दरवाज़े नाळ जोड़ के हुण उह अंदर दी घुसर-मुसर सुणन लग्गा। अंदर दी चुप्प अटुट्ट रही। 15-20 कु सकिंटां बाअद बलवंत नें दरवाज़े नूं दुबारा ज़रा ज़ोर नाळ ठंगोरिआ तां अंदरों आवाज़ आई: कौण ऐ वई?
-असीं बाई जी राही आं ते रसता भुल्ल गए आं।
-कादहा रसता? किध्धर चले ओं तुसीं ऐडी रात गए?
-असीं बाई जी लोपो नूं जाणै, पर सानूं राह नी लभ्भ रिहा।
अगले ही पल दरवाज़े दे अंदरों कुंडी दे मरोड़ा खाण अते कड़क्क कर के खुल्हण दी अवाज़ आई ते दोवें दरवाज़े मलकड़े जेहे पिछ्छे नूं हट के इक्क दूसरे तों गिठ्ठ कु दूरी `ते चले गए। अंदरले विअकती नें आपणे हत्थ `च फड़ी फ़लैशलाईट दी सविच्च नप्पी कीती ते चानण दी इक्क तिख्खी पिचकारी बलवंत दीआं अख्खां `च चोभ दित्ती।
अख्खां नूं सुंगेड़दिआं बलवंत नें दोवें हत्थ जोड़ दित्ते: सासरी ‘काल जी!
फ़लैशलाईट हुण मेरीआं अख्खां वल्ल मुड़ के छोटे रछपाल दे चिहरे `ते गड्डी गई।
-हाअ की ऐ तेरे कोळ कप्पड़े `च लपेटिआ होइआ … फ़लैशलाईट नूं रछपाल दे हत्थां `ते उप्पर-थल्ले करदिआं उह बोलिआ। –किते बंदूक तां नी लकोई फिरदे?
-नइहीं बाई जी, बलवंत मुसकड़ीं बोलिआ। -इह तां तूंबी ऐ, गिलाफ़ `च लिपटी होई।
-अछ्छा …! की भीड़ पैगी ऐस वेले मुंडिओ? सुख्ख तां है?
-असीं बाई जी गाइकी कर के आए आं, लख्खे तों।
-किहड़े नग्गर तों ऐं तुसीं?
-रामूवाला पिंड ऐ साडा।
-किते करनैल कवीशर दे मुंडे तां नहीं तुसीं?
-हां जी!
बलवंत दी ‘हां जी’ सुणदिआं ही अंदरले विअकती नें दरवाज़िआं नूं तहि-मारी चादर वांग खोल्ह दित्ता। –साईकल कंध नाळ ला के अंदर आ जो!
अंदर इक्क मेज़ उत्ते जग रही लालटैण विच्चों निक्कल रिहा कमज़ोर जिहा चानण कमरे दीआं मोटीआं मोटीआं चीज़ां उत्ते डुल्ह रिहा सी। लालटैण दे लागे ही पई शीशी `च लाल रंग दा तरल पदारथ देख के अते मंजे `ते पई औरत दे गळे `चों वार वार निक्कळ रही ‘आह, आह’ तों असीं अंदाज़ लिआ कि औरत बीमार सी।
-ढिल्ले आ बीबी जी? परले मंजे `ते, झिजकदिआं जिहिआं बैठदा बलवंत, नीवीं सुर `च बोलिआ।
-हां, काका; इहनां नूं कईआं दिनां तों बुख़ार चहड़ी जांदै … टीके वी लग्गे ऐ पर ‘राम नहीं आ रिहा।
फिर उह विअकती उठ्ठ के विहड़े विच्च चला गिआ। जदों दो कु मिंटां बाअद उह परतिआ तां उस दे हत्थां `च इक्क गड़वी ते इक्क-दूजे `च फसाए तिंन पित्तळ दे गलास देख के असीं सुख दा साह लिआ।
-चाह तां मैं आवदे लई धरी सी, पर बाहरों ठंड `चों आए ओं तुसीं, इस लई पहिलां चाह पीओ ते गरमैश `च आवो!
चाह दीआं संगदीआं जिहीआं चुसकीआं दौरान उस विअकती नें दस्सिआ कि उस नें साडे बाप दी कवीशरी अनेकां वार रेडीओ अते मेलिआं `ते सुणी सी। उस नें इह वी दस्सिआ कि उस नें साडे भयंगी जत्थे दी महिमा वी सुणी सी ते उस नूं अंदर साडी गाइकी नूं सुणन दी तमंना वी जागी होई सी।
चाह मुकदिआं ही उस नें सिर `ते परना लपेटिआ ते सानूं फिरनीओं-फिरनी तोर के लोपो दे राह `ते लै आइआ।
-आह राह सिध्धे चली जाणै, किसे पासे नूं मुड़नां! जदों लोपो आ जावे तां फिरनी `ते ऐस पासे नूं घुंम के अगाहां खब्बे पासे नूं मुड़ जाणै।
****
कुझ कु महीनिआं बाअद बिलासपुर-हठूर दे नेड़ले पिंड छीनीवाळ तों पिंड दी पंचाइत दा इक्क नुमाइंदा गुरदवारे `च होण वाले इक्क धारमिक दीवान लई बुक्किंग करवा गिआ। दीवान दे दिन ‘तों पहिली शाम बलवंत नें लोहे दी बक्की नूं पुचकारिआ। अगले ही पल उस नें टल्ली नूं घुमाइआ ते सरहों दे तेल दा फंभा टल्ली अंदरले सपरिंग उत्ते निचोड़ दित्ता। घंटी दी टल्ली `च वज्ज के ‘टणन-टणन’ सिरजण वाळी जीभ उप्पर जंमी होई कालख़ नूं खुरचिआ। फेर उस नें बरेकां नूं तेल सुंघाइआ, ते चेन दीआं कड़ीआं उप्पर गरीस दा पेतला, पेतला लेप कीता। इक्क सोटी नूं चक्किआ अते मडगारडां `च फसाअ के, उनहां `च जंमिआं होइआ गारा झाड़िआ। पंप नाळ हवा दीआं पिचकारीआं नूं दोहां टाइरां `च दाख़ल कर के उनहां नूं “टैट” कीता।
सवेरे सानूं सवख़ते उठाइआ, इशनान करवाइआ ते लोहे दी बक्की `ते लद्द के दिन चहड़दे नूं तिंन चार मील दा सफ़र तैअ कर के बुट्टर दे बस्स अड्डे `च जा सिर कढ्ढिआ। बध्धणी अप्पड़दिआं नूं सूरज मत्थे `च वज्जण लग्गा। अगाहां सड़क अरध-कच्ची होण कारन, बिलासपुर तीक दा अठ्ठ नौं मील दा पंध सुखाळा ही सी। बिलासपुरों खब्बी दिशा मुड़ के पिंड दीवाने तीक अप्पड़दिआं, धुध्धळ नाळ भरे, कच्चे राह `ते साईकल चलाउंदा बलवंत पसीनो-पसीनी हो गिआ। विच-विच निक्कीआं-निक्कीआं टिब्बीआं जां सुधा रेता आ जांदा तां असीं साईकल तों उत्तर के पैदल तुरन लग्ग जांदे। छीनीवाळ तों डेढ कु मील उरे सानूं इक्क उच्चा टिब्बा उभ्भरदा नज़र आइआ जिस उत्तों दी साडे रसते नें लंघणा सी।
–आह तां साळा पहाड़ ई उग्गिआ पिऐ, बलवंत बुड़बुड़ाइआ। उहनूं साईकल समेत टिब्बे `ते चहड़न ते फिर अग्गे उत्तरन दा संसा वढ्ढण लग्ग पिआ सी। टिब्बे दा रेता शुरू होण तीक साईकल दी सवारी कीती जा सकदी सी प्रंतू बळदे-होए दुपहिरे `च, लगातार संघणे होण वाळे रेते नूं पार करन लई, साईकल नूं रेहड़न दा कंम काफ़ी जोख़मी सी। एने नूं सज्जे पासे इक्क दरख़त हेठ खलोता इक्क नळका नज़र आउण लग्गा। –पाणी पी लीए! कहिके, बलवंत नें झटा-पट्ट बरेक मारे तां मूहरला चिमटा ओस थां तों ‘जरक’ करके जुदा हो गिआ जित्थे इह हैंडल वाली शाफ़ट कोळ सिर वांग जुड़िआ होइआ सी। चिमटा टुटदिआं ही मूहरला चक्का चिमटे समेत खब्बे पासे नूं टेढा हो गिआ, अते बाकी दा साईकल, हैंडल नाळ टंगीआं ढड्डां समेत, हेठां नूं गोडणी जिही मार के खब्बे पासे नूं लुड़क गिआ। साईकल छड्ड के दो कु कदम दी दूरी `ते जा खलोते बलवंत दे दोवें हत्थ आपणे आप उस दीआं ढाकां `ते जा बिराजे ते डिग्ग-चुक्के साईकल `च तूंबी समेत उलझिआ रछपाल बाहर निकलण लई हत्थ-पैर मारन लग्गा। परेशान बलवंत सटेशन `ते खलोते उस मुसाफ़र वांग बेवस्स होइआ झाक रिहा सी जिस दा खीसा कट्ट के कोई जेबकतरा भीड़ विच्च गुंम हो गिआ होवे। एस टिब्बे तों डेढ कु मील दे फ़ासले `ते सानूं उडीक रहे पिंड तां पैदल वी पहुंचिआ जा सकदा सी, प्रंतू दो फाड़ीआं हो गए साईकल नूं टिब्बे उत्ते दी किवें लंघाइआ जावे?
अख़ीर बलवंत नें साईकल नाळों वख्ख हो गए चक्के-चिमटे नूं चुक्किआ अते बाकी दे डिग्गे पए साईकल कोळ लिजा के, चिमटे नूं उस दे धड़ नाल जोड़ दित्ता। फिर उस नें झोळे `चों परना कढ्ढिआ ते साईकल दे धड़ ते चिमटे नूं आपस विच्च परने नाळ बंनहण दी कोशिश कीती। परने नाळ बंनहे चिमटे वाळे साईकल नूं खहड़ा कर के जिओं ही रोहड़िआ गिआ, साईकल कट्टीआं लत्तां वाळे कट्टरू वांग धड़ंम कर के फेर हेठां नूं लुड़क गिआ। असीं इक्क-दूजे दे डौर-भौर होए चिहरिआं वल्ल झाके।
-इहनूं तां हुण सिरां `ते उठाअ के ई लिजाणा पऊ! बलवंत बोलिआ।
अगले पलां `च उख्खड़ के पासे होइआ चिमटा रछपाल दे सिर `ते सवार हो गिआ। बाकी दे साईकल दे हैंडल नूं साईकल दे इक्क पासिओं बलवंत नें ते दूसरे पासिओं मैं इस तरहां उठाळ लिआ जिवें गड्डे दे जूळे दे दोहीं पासीं दो बौळद जुड़े होए हुंदे नें। जिओं ही असीं साईकल समेत टिब्बे वल्ल जांदी रेतली चहड़ाई चहड़न लग्गे, साईकल दा पिछ्छला पासा कदे सज्जे नूं झोला खा जावे ते कदे खब्बे नूं। पंजाह सठ्ठ कदमां तुरन तों बाअद असीं देखिआ कि साडे मत्थे अते कछ्छां पसीने नाळ तर हो गए सन ते जुत्तीआं विच्च रेता भर गिआ सी।
-दम लै लीए, मैं हफ़ी होई आवाज़ विच्च बोलिआ।
अगले पल साईकल रेते `ते लिटिआ पिआ सी अते मैं ते बलवंत, लत्तां निसाळी, ते धड़ नूं पिछले पासे वल्ल नूं झुका के हत्थां दीआं तळीआं नूं रेते `च खोभी, लंमे लंमे साह लैंदे, साईकल उदाळे बैठे होए सां। मैं टिब्बे वल्ल झाकिआ; टिब्बे दा सिख़र कई कोह दूर खलोता जापिआ। पलां `च भठ्ठी वांग भख़दा रेता साडे हत्थां पैरां ते लत्तां नूं साड़न लग्गा। मगर साडे अंदर उठ्ठ खलोण दी हिंमत बाकी नहीं सी रही।
पंज कु मिंट दे साह-दुआवे तों बाअद, साईकल दा हैंडल दोबारा साडे मोढिआं उत्ते सी। अगले पंजाह-सठ्ठ कदम चल्लण तों बाअद मेरा जीअ कीता कि दम लै लिआ जावे।
-चहड़ जा सिख़र तक्क हिंमत कर के, बलवंत नें हल्ला-शेरी दित्ती। –उत्ते जा के दम लवांगे।
रछपाल, टुट्टे होए चिमटे नूं सिर `ते चुक्की साडे साहमणे ढीचकां मारदा तुरिआ जा रिहा सी। उहदे मोढे `ते लटकदी तूंबी ढिळक के हेठ नूं खिसक जांदी ते उह सज्जे हत्थ नूं चिमटे-चक्के नाळों तोड़ के तूंबी नूं मोढे `ते सूत-थां करदा तां चिमटाो चक्का हलोरा खा जांदा। चिमटे दे भार, अते उस दे खब्बे-सज्जे झोअला खा जाण कारन, रछपाल दी पगड़ी खब्बे-सज्जे दोहीं पासीं हेठां नूं खिसक चुक्की सी। मेरे अते बलवंत दे बुल्ल्ह पिआस नाळ तंदूर दी रोटी वांग खुशक हो चुक्के सन। हफ़दे-हफ़ाउंदे ते डिग्गण तों बचदे आख़िर असीं टिब्बे दे सिख़र `ते अप्पड़ गए। मोढिआं `ते टिकिआ हैंडल छपाळ देणे रेते `ते ढेरी हो गिआ अते असीं दोनों जाणे जड़ों-वढ्ढे-केले दे दरख़त वांगूं रेते `ते लिट गए। नाल ही खलोता रछपाल साडी घरकणी सुण के डर गिआ। उहने वी आपणे सिर `ते टिकिआ चक्का-चिमटा फड़ाक करके रेते `ते वगाह मारिआ। जिधरों असीं घरकदे होए आए सां, उधर नज़र मारदिआं उह इक्क-दम चौंक उठ्ठिआ: मल्लो, टरैकटर आउंदै ऐधर नूं।
रछपाल दा चौंकणा सुण के असीं इक्क दम उठ्ठ के बैठ गए, ते टिब्बे उप्पर नूं चहड़ रहे टरैकटर वल्ल देखण लग्गे। नीवें गीअर `च रेते नूं दरड़दे आ रहे, डुग्ग-डुग्ग-डुग्ग-डुग्ग कर रहे टरैकटर दे डराइवर नें साडे नज़दीक पहुंच के जिओं ही सानूं ते दो-फाड़ होए साईकल नूं देखिआ, उस नें गीअर नूं निऊनटरल `च बदल दित्ता। -कित्थे जाणै मल्लो? उह साडे वल्ल नूं निंव के बोलिआ। सत्तहीण होइआ बलवंत हिंमत करके उठ्ठिआ ते डराइवर वल्ल नूं वधिआ: छीनीआळ जाणै असीं!
-की हो गिआ शैंकळ नूं?
-चिमटा टुट्ट गिआ, बलवंत बोलिआ।
-लद्दो साइकल नूं टराली `च हिंमत करके!
इह आख के उह टरैकटर तों उत्तरिआ ते मरी पई ‘लोहे दी बक्की’ नूं इकठ्ठी करन लग्गा। –चुक्को मुंडिओ एहनूं पिछले पासिओं! उह मैनूं ते बलवंत नूं हौसला देण लई बोलिआ।
एने नूं रछपाल आपणे हिस्से दे साईकल नूं टराली दे पिछले पासे वल्ल नूं धूह लिआइआ। डराइवर नें चिमटा-चक्का वी टराली `च सुट्ट लिआ। –मुंडिओ, चहड़ जो टराली `च! साडे वल्लीं देख के उह बोलिआ।
टराली ते टरैकटर दे विचकार, टराली दी हुक्क `ते पैर धर के असीं टराली `च छाळां मार दित्तीआं। डुग्ग-डुग्ग करदा टरैकटर रेता उडाउंदा होइआ छीनीवाळ वल्ल उत्तराई उत्तरन लग्गा।

